28 Ιουνίου 2013 at 21:03

Η ψευδαίσθηση της ελεύθερης βούλησης

από

Η ψευδαίσθηση της ελεύθερης βούλησης

Γράφει ο Κωνσταντίνος Σαπαρδάνης

Από πού προέρχονται οι σκέψεις; Είμαστε στ’ αλήθεια οι συγγραφείς τους ή μόνο οι παραλήπτες προηχογραφημένων μηνυμάτων;

Με αυτά τα ερωτήματα καταπιάνεται ο Sam Harris στο αμετάφραστο στα ελληνικά «Free Will», ένα μικρό αλλά ‘ενοχλητικό’ βιβλίο, και τις σκέψεις του θα προσπαθήσω να μεταφέρω εδώ.

Η ελεύθερη βούληση είναι αυταπάτη. Σκέψεις και προθέσεις προκύπτουν από παρασκηνιακές αιτίες τις οποίες δεν γνωρίζουμε και δεν ελέγχουμε. Οι σκέψεις μας είτε είναι καθορισμένες από προϋπάρχουσες φυσικές αιτίες για τις οποίες δεν είμαστε υπεύθυνοι είτε αποτέλεσμα τυχαίων μεταβλητών τις οποίες δεν επιλέξαμε. Νευρώνες και εγκεφαλικά κύτταρα συνωμοτούν και κινούν τα νήματα της ύπαρξής μας κάθε στιγμή.

Από πού προέρχονται οι σκέψεις; Είμαστε στ’ αλήθεια οι συγγραφείς τους ή μόνο οι παραλήπτες προηχογραφημένων μηνυμάτων; Με αυτά τα ερωτήματα καταπιάνεται ο Sam Harris στο αμετάφραστο στα ελληνικά «Free Will», ένα μικρό αλλά ‘ενοχλητικό’ βιβλίο, και τις σκέψεις του θα προσπαθήσω να μεταφέρω εδώ.
Από πού προέρχονται οι σκέψεις; Είμαστε στ’ αλήθεια οι συγγραφείς τους ή μόνο οι παραλήπτες προηχογραφημένων μηνυμάτων;
Με αυτά τα ερωτήματα καταπιάνεται ο Sam Harris στο αμετάφραστο στα ελληνικά «Free Will», ένα μικρό αλλά ‘ενοχλητικό’ βιβλίο, και τις σκέψεις του θα προσπαθήσω να μεταφέρω εδώ.

Ξεκινάω κάθε μου μέρα με καφέ ή τσάι. Σήμερα διάλεξα τσάι. Γιατί όχι καφέ; Δεν είμαι σε θέση να ξέρω. Απλά σήμερα ήθελα τσάι περισσότερο από καφέ και είχα την ελευθερία να επιλέξω μεταξύ των δύο. Συνειδητά διάλεξα τσάι; Όχι. Η επιλογή έγινε για μένα από τον εγκέφαλό μου, και εγώ, ως συνειδητός μάρτυρας των σκέψεων και ενεργειών μου δεν μπορούσα να τις επιβλέψω ή να τις επηρεάσω.

Το να ξέρω ότι προτιμώ την μπύρα από το κρασί είναι ό,τι χρειάζομαι για να λειτουργήσω σε ένα μπαρ. Για οποιονδήποτε λόγο προτιμώ τη γεύση του ενός έναντι του άλλου. Υπάρχει ελευθερία σ’ αυτό; Καμία. Θα αποκαθιστούσα την ελευθερία μου αν επέλεγα με το ζόρι κρασί αντί για μπύρα; Όχι, γιατί η πηγή αυτής της επιλογής θα ήταν εξίσου μυστηριώδης με την αρχική μου πρόθεση.

Απόδειξη έρχεται από τα εργαστήρια νευροεπιστημόνων, όπου βρέθηκε ότι μπορεί να προβλεφθεί δραστηριότητα στον κινητικό φλοιό (motor cortex) του εγκεφάλου έως 10 δευτερόλεπτα πριν κάποιος αισθανθεί ότι αποφάσισε να κινηθεί. Φανταστείτε κάποιον να παρακολουθεί την δραστηριότητα στον εγκέφαλό σας σε πραγματικό χρόνο και να έχει τη δυνατότητα να προβλέψει τις κινήσεις σας 10 δευτερόλεπτα πριν εσείς οι ίδιοι πάρετε τη σχετική απόφαση. Πόση ελεύθερη βούληση χωράει σ’ αυτήν τη διαδικασία; Αυτό που γίνεται εμφανές είναι ότι το σώμα μας, ο εγκέφαλός μας, ενεργεί και εμείς είμαστε απλοί θεατές των αποφάσεων που παίρνει. Το αν απολαμβάνουμε τις αποφάσεις αυτές δε μας βοηθάει να περισώσουμε την ψευδαίσθησή μας. Αν ο καφές που συνήθως πίνω είναι στιγμιαίος και κάποια στιγμή παρατηρήσω ότι αρχίζω να προτιμώ τον ελληνικό, μπορεί να μου αρέσει η ιδέα ότι π.χ. ο ελληνικός είναι πιο παραδοσιακό ρόφημα, ότι δεν είμαι ο «Ελληνάρας» της καφετέριας κλπ. Αλλά αυτό θα ήταν σα να λέω ότι δεν είμαι φυλακισμένος αν μου αρέσει το κελί μου.

Και η αλήθεια είναι ότι ούτε υποκειμενικά αν ενδοσκοπήσουμε δεν μπορούμε να επιμείνουμε στην ιδέα της ελεύθερης βούλησης. Αρκεί να παρατηρήσουμε προσεκτικά. Ποια θα είναι η επόμενη σκέψη σας; Μπορεί να διαβάζετε αυτό το κείμενο και ειλικρινά να προσπαθείτε να το παρακολουθήσετε, αλλά υπάρχει μια φωνή μέσα στο κεφάλι σας, που λέει πράγματα όπως «Και οι εγκληματίες; Δεν είναι υπεύθυνοι των πράξεών τους;», «Και η ψυχή; Δεν παίζει ρόλο;».

Ας κάνουμε λοιπόν ένα δικό μας πείραμα. Θα σας δώσω μια επιλογή. Διαλέξτε μια πόλη. Είστε ελεύθεροι να επιλέξετε όποια πόλη θέλετε εκτός από αυτή που βρίσκεστε. Μπορείτε να το επαναλάβετε όσες φορές θέλετε. Παρεμπιπτόντως, αυτή ίσως να είναι η πιο ελεύθερη επιλογή που θα κάνετε ποτέ στη ζωή σας. Αν υπάρχει ελεύθερη βούληση καλά θα κάνουμε να τη βρούμε εδώ.

Οι σκέψεις μας είτε είναι καθορισμένες από προϋπάρχουσες φυσικές αιτίες για τις οποίες δεν είμαστε υπεύθυνοι είτε αποτέλεσμα τυχαίων μεταβλητών τις οποίες δεν επιλέξαμε. Νευρώνες και εγκεφαλικά κύτταρα συνωμοτούν και κινούν τα νήματα της ύπαρξής μας κάθε στιγμή.
Οι σκέψεις μας είτε είναι καθορισμένες από προϋπάρχουσες φυσικές αιτίες για τις οποίες δεν είμαστε υπεύθυνοι είτε αποτέλεσμα τυχαίων μεταβλητών τις οποίες δεν επιλέξαμε. Νευρώνες και εγκεφαλικά κύτταρα συνωμοτούν και κινούν τα νήματα της ύπαρξής μας κάθε στιγμή.

Παρατηρήστε τι συμβαίνει στο μυαλό σας ενώ επιλέγετε. Έστω ότι ήσασταν μεταξύ Παρισιού, Λονδίνου και Άμστερνταμ και για οποιοδήποτε λόγο διαλέξατε το Παρίσι. Υπάρχει ένα μεγάλο πλήθος πόλεων που γνωρίζετε, όπως το Ελσίνκι ή η Αδελαϊδα, αλλά για κάποιο λόγο δεν μπήκαν καν στην εξίσωση, δεν προέκυψαν καν σαν μια πιθανή επιλογή προκειμένου να τις διαλέξετε. Ποιες όμως είναι όλες αυτές οι πόλεις που δεν αξίζουν την προσοχή σας; Ποιος τις αφαίρεσε από την εξίσωση; Ήσασταν ελεύθεροι να επιλέξετε αυτό που δεν προέκυψε καν σαν επιλογή; Νομίζω η προφανής απάντηση είναι η αρνητική.

Και γιατί Παρίσι και όχι Λονδίνο; Όταν ερωτηθέντες έρχονται αντιμέτωποι με αυτό το ερώτημα, φτιάχνουν μια ιστορία. Π.χ. είδα μια γαλλική ταινία πρόσφατα και συνειρμικά μου ήρθε και διάλεξα το Παρίσι. Γιατί όμως έτσι και όχι αλλιώς; Θα μπορούσα κάλλιστα επειδή είδα μια γαλλική ταινία πρόσφατα να διαλέξω κάτι εντελώς διαφορετικό, όπως το Κάιρο ή κάτι παρεμφερές όπως το Αλγέρι.

Δε χρειάζεται να είναι κανείς υλιστής για να αποδεχτεί αυτό το γεγονός. Ακόμα και να συμπληρώσουμε το κενό των 10 δευτερολέπτων με την ψυχή, αυτή παραμένει τόσο μυστηριώδης και απρόβλεπτη όσο και οι προκαθορισμένες από τη φύση αιτίες ή οι κβαντικές τυχαιότητες. Δεν διαλέξαμε την ψυχή μας. Η εισαγωγή της ψυχής στον αντίλογο απλά προσθέτει άλλο ένα γρανάζι στο σύστημα.

Αν λοιπόν έχουμε την ψυχή ενός δολοφόνου είμαστε άτυχοι, όχι ‘κακοί’. Αν άλλαζα θέση με έναν εγκληματία μόριο προς μόριο, με όλες τις εμπειρίες και την ανατροφή (και την ψυχή) που έχει, τότε θα ήμουν αυτός. Δεν υπάρχει κάτι επιπλέον που θα με έκανε διαφορετικό, κάτι που θα με έβγαζε από την αναγκαιότητα του πώς με καθοδηγεί η γενετική μου προδιάθεση και το περιβάλλον. Τότε όμως πώς μπορούμε να κρατήσουμε υπόλογο έναν εγκληματία για τις πράξεις του; Μπορούμε να πούμε ότι έναν φονιάς φταίει για το έγκλημα που διέπραξε αν δεν το επέλεξε ο ίδιος;

Σίγουρα η έννοια της τιμωρίας χάνει κάθε νόημα αν την εξετάσουμε κάτω από αυτό το πρίσμα. Είναι όμως ωφέλιμο, σωστό, να φυλακίζεις κάποιον; Σαφώς και είναι. Όταν φυλακίζουμε κάποιον, βασικά και πρωτίστως το κάνουμε για να προστατεύσουμε τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας από αυτόν. Αυτή η ανάγκη δεν χάνεται υπό αυτήν τη σκοπιά. Για οποιονδήποτε λόγo και να σκοτώνει κάποιος, είτε επειδή είναι ‘κακός’ είτε επειδή έτσι είναι ‘κουρδισμένος’ να κάνει, το μέρος όπου ανήκει είναι η φυλακή. Ο άλλος λόγος που δικαιολογεί την φυλάκιση είναι η αποκατάσταση. Προσφέροντας δηλαδή το κατάλληλο περιβάλλον στον δράστη (αφού αποτύχαμε να παρέμβουμε στην ανατροφή του), μπορούμε να ελπίζουμε ότι δεν θα συνεχίσει την ίδια συμπεριφορά. Μην ξεχνάμε ότι απουσία ελεύθερης βούλησης δε σημαίνει μοιρολατρία. Το περιβάλλον παίζει σημαντικό ρόλο, σαν μια σειρά ερεθίσματα για τον εγκέφαλο. Ούτε ο φαταλισμός έχει νόημα. Ο φαταλισμός θα μας οδηγούσε ενδεχομένως στο να πέσουμε στο κρεβάτι μας και να παραιτηθούμε από οποιαδήποτε δραστηριότητα. Κι αυτό όμως θα ήταν μια επιλογή εξίσου προκαθορισμένη με οποιαδήποτε άλλη (επιπλέον θα ανακαλύπταμε πολύ γρήγορα ότι το να μην κάνεις τίποτα είναι κάτι εξαιρετικά δύσκολο).

Τι μένει μετά από όλα αυτά; Τι αλλάζει με αυτή τη θέαση; Τι έχει σημασία στην καθημερινότητά μας και στον τρόπο που βλέπουμε τα πιο σημαντικά θέματα της ζωής μας;

Το σίγουρο είναι ότι χάνουμε κάτι. Χάνουμε την περηφάνια που νιώθουμε για κάποιο επίτευγμά μας και χάνουμε το μίσος για τον εγκληματία αφού δεν μπορούμε να τον κατηγορήσουμε περισσότερο από ένα σκυλί που μας δαγκώνει όταν μπαίνουμε στο σπίτι που φυλάει. Όπως χάνουμε και την ντροπή για κάποιο ελάττωμά μας. Αλλά η περηφάνια, το μίσος και η ντροπή δεν είναι και τόσο αξιόλογα αισθήματα έτσι κι αλλιώς. Για την ακρίβεια είναι εγωκεντρικά και απομονωτικά αισθήματα. Και η ευσπλαχνία; Η αγάπη; Η συμπόνια; Θεωρώ ότι αυτά όχι μόνο δεν τα χάνουμε, αλλά είναι τα μόνα συναισθήματα, το μόνο είδος συμπεριφοράς, που έχει νόημα!

Ας πάρουμε ένα ακραίο παράδειγμα ‘κακού’ ανθρώπου. Ο Ουντέι Χουσσέιν, γιος του Σαντάμ, όταν γυρνώντας στην Βαγδάτη έβλεπε να λαμβάνει χώρα ένας γάμος, επενέβαινε με τους φουσκωτούς του και βίαζε τη νύφη, πολλές φορές τη βασάνιζε και τη σκότωνε. Το έκανε αυτό πολλές φορές. Νομίζω ήδη έχουμε στο μυαλό μας την εικόνα ενός τέρατος. Ας τον φανταστούμε όμως 4 χρονών. Ήταν το τετράχρονο που με την ανατροφή και το περιβάλλον του θα γινόταν ο βασανιστής που περιέγραψα. Ήταν το τετράχρονο που θα γινόταν το τέρας Ουντέι Χουσσέιν. Κανένας δεν είναι υπεύθυνος για τα γονίδια και την αγωγή του. Αν είχαμε πρόσβαση στην ανατροφή του και γνώση των συνθηκών του, σε ποια φάση της ζωής του δεν θα ήταν το σωστό να παρέμβουμε στη ζωή του; Πότε θα ήταν πολύ αργά για να βοηθήσουμε τον Ουντέι να ξεφύγει από την ανατροφή του; Στα 5 του; Στα 8 του χρόνια; Η απάντηση είναι: ποτέ. Παρεμβαίνοντας στη ζωή του με ευσπλαχνία και οίκτο, προσφέροντάς του μια σωστή διαπαιδαγώγηση, θα ήταν η σωστή αντίδραση από μας για το καλό όχι μόνο του ίδιου του Ουντέι αλλά και του περίγυρού του.

Είμαι σίγουρος ότι αυτή η θέαση δεν είναι μικρό κατόρθωμα για κάποιον που έχει πέσει θύμα του ή για συγγενείς θυμάτων, αλλά νομίζω ότι στις πιο ψύχραιμες στιγμές μας, η συγχώρεση και η συμπόνια είναι αυτά που πρέπει να μας καθοδηγούν, και αυτές είναι οι στιγμές που καλούμαστε να οργανώσουμε την κοινωνία, να γράψουμε νόμους, να αναθέσουμε στην πολιτεία να αντιμετωπίσει τους εχθρούς της.

Η ελευθερία μετράει. Και οι πολιτικές και κοινωνικές ελευθερίες σίγουρα μετράνε. Αν κάποιος κρατάει ένα όπλο στον κρόταφό μου, λίγο θα με ενδιαφέρει αν το κάνει με την ελεύθερη βούλησή του ή αν τον καθοδηγούν οι νευρώνες του. Είναι σημαντικό να έχεις την ελευθερία να κάνεις αυτό που θέλεις να κάνεις. Αλλά δεν μπορείς να επιλέξεις αυτό που θέλεις.

Δεν μπορείς να είσαι περήφανος για το ταλέντο σου, αλλά έχει σημασία να το χρησιμοποιείς. Δεν χρειάζεται να κατηγορείς τον εαυτό σου για τις αδυναμίες σου, αλλά έχει σημασία να τις διορθώνεις.

(Εμφανιστηκε 7.203 φορές, 2 εμφανίσεις σήμερα)

46 Σχόλια

  1. Γιώργος Σακελλαρόπουλος

    Κατ΄αρχάς το κείμενο μετά των συλλογισμών είναι εξαιρετικό. Και ειλικρινά συγχαρητήρια. Κατά τα λοιπά συμφωνώ αλλά διαφωνώ. Και αυτό δεν συνιστά αντίφαση. Απλά το αντιλαμβανόμαστε ως αντίφαση χάριν στον…Αριστοτέλη. ΄Οπως δεν αντιλαμβανόμαστε ότι κάτι είναι δυνατόν να είναι – ταυτόχρονα – ούτε ψευδές ούτε αληθές! Κατά τη κρίση μου ούτε δεν υπάρχει ελεύθερη βούληση ούτε και υπάρχει ελεύθερη βούληση. Υπάρχει απλά ένα κενό διάκενο (και δεν είμαι καθόλου μα καθόλου στη σφαίρα της μεταφυσικής) όπου μετά τον καθορισμό των επιμέρους συνιστωσών (είτε dna, είτε παραστάσεις, είτε…, είτε…, είτε…), επακολουθεί μιά «τυχαία» επιλογή που ούτε τυχαία είναι ούτε και δεν είναι τυχαία! Ανεξάρτητα τούτου εμείς τη βιώνουμε ως ελεύθερη επιλογή εαν αυτή είναι η προδιάθεσή μας ή ως αδήριτη αιτιότητα εαν αναλύσουμε τις επιμέρους συνιστώσες στο…διηνεκές! Μόνο σε «ειδικές» εκδηλώσεις είναι δυνατόν (ίσως) να τεθεί θέμα – φερ΄ειπείν – ελεύθερης βούλησης ή αδήριτης αιτιότητας καταλήγοντας πάλι όμως στο φίδι που τρώει την ουρά του: λ.χ. η λογική μου μου υπαγορεύει ότι η μοτοσυκλέτα είναι «επικίνδυνη» (τουλάχιστον σε σύγκριση μ΄ένα αυτοκίνητο) αλλά με τη θέλησή μου την επιλέγω ως όχημα μετακίνησης ή αναψυχής αδιακρίτως. Οπότε και το βιώνω ως ελεύθερη επιλογή. Βέβαια και εδώ πάλι είναι δυνατόν να αντιλέξει κάποιος ότι και πάλι δεν τίθεται θέμα ελεύθερης επιλογής αλλά αιτιότητας γιατί φερ΄ειπείν το πάθος μου για τη μοτοσυκλέτα που καθορίσθηκε απο το και το και το υπερίσχυσε της λογικής. Ναι, αλλά μπορώ να αντιλέξω ότι και πάλι, εαν ήθελα, θα μπορούσα να πειθαρχήσω το πάθος μου και να επέλεγα αυτοκίνητο. Οπότε κάποιος και πάλι αντιλέγει ότι αιτιοκρατικά ήταν αδύνατον να πειθαρχήσω το πάθος μου! Οπότε έχουμε εισέλθει στον φαύλο κύκλο του φιδιού και στην ισοδυναμία όλων των επιχειρημάτων αενάως (βλ. Πυθαγόριοι). Δεν υπάρχει ούτε αναγκαιότητα (αιτιοκρατία) ούτε ελευθερία. Απλά, αινιγματικά (;), το κάθετί είναι ό,τι είναι και προκύπτει όπως προκύπτει… Υ.Γ. Η αιτιοκρατία είναι πολύ εύκολη λύση. Το ίδιο και η «ελευθερία»…

    • Σαπαρδάνης Κωνσταντίνος

      Φίλε μου αν σε κατάλαβα καλά, προτείνεις μια θέαση της πραγματικότητας «αντικειμενική», δηλαδή εκτός της ανθρώπινης νόησης, έξω από τη συνείδησή μας. Νομίζω όμως ότι το μόνο που έχει σημασία και αξίζει τον κόπο να ασχοληθούμε μαζί του είναι η συνείδηση και ό,τι αυτή αντιλαμβάνεται. Αρκεί μόνο να φανταστούμε κάτι το οποίο δεν θα είχε καμία επαφή με τη συνείδησή μας, ό,τι κι αν θα ήταν αυτό, που δεν θα αφορούσε με κανένα τρόπο την αντίληψή μας. Είμαι σίγουρος ότι αυτό θα ήταν το πιο βαρετό πράγμα στον κόσμο.
      Μιλάς για πειθαρχία του πάθους να οδηγήσεις μοτοσυκλέτα. Μα κι αυτή η πειθαρχία είναι μια επιλογή, εξίσου μυστηριώδης όσο και η εγκατάλειψη στο πάθος σου. Αυτό δεν είναι φαύλος κύκλος. Είναι η ίδια σειρά αιτιότητας που περιέγραψα στο κείμενο.
      Η αιτιοκρατία δεν είναι εύκολη λύση. Είναι κάτι που είτε ισχύει είτε δεν ισχύει.

  2. Γιώργος Σακελλαρόπουλος

    Υ.Γ. 2. Εδω αδυνατούμε να προσδιορίσουμε το τι είμαστε εμείς. Γιατί ακόμα κι΄αν – υλιστικότατα – αποδεχθούμε ότι είμαστε μέρος της φύσης που απέκτησε συνείδηση του εαυτού του (Μαρξ) τίθεται τότε το ερώτημα «τι είναι η φύση» που ακόμα κι΄αν απαντηθεί επακολουθεί ο Χάϊντεγκερ (μας αρέσει ή όχι καρφί προσωπικά δεν μου καίγεται) που θέτει το ερώτημα «γιατί υπάρχει κάτι εκεί που θα ήταν δυνατόν να υπάρχει το τίποτα». Τύχη, αναγκαιότητα, ελευθερία, αυτοσυνείδηση, υλισμός, ιδεαλισμός, κλπ. είναι απλά και μόνο συμβατικές νοητικές έννοιες – ανάλογα με την επιλογή κοσμοεικόνας – προκειμένου, με διαφωνίες, συμφωνίες και αντιπαλότητες να αισθανθούμε τον κόσμο οικείο…

    • Σαπαρδάνης Κωνσταντίνος

      Δε νομίζω ότι είναι αδύνατο να προσδιορίσουμε τον εαυτό μας. Τι εννοείς δηλαδή εδώ; Ότι είναι άσκοπο να αναρωτιόμαστε για τη φύση μας επειδή εν τέλει είναι αδύνατο να μάθουμε την… φύση της φύσης;
      Όσο για το ερώτημα του Χάιντεγκερ έχει απαντηθεί από την κβαντική μηχανική. Η φιλοσοφία βλέπεις οφείλει να ακολουθεί την επιστήμη (την όποια γνώση μας γι αυτό που όντως υπάρχει) και όχι το αντίθετο.

  3. πολλες φορες σκεφτομαι εαν ο ανθρωπος ηταν ενας παρατηρητης που εβλεπε , δε ξερω και εγω απο που ωστε να μην μπορει ουτε να επιρεασει ουτε να επιρεαστει, απο μια αλλη «διασταση» την γη , τον κοσμο μας , το συμπαν ολο … τι θα ελεγε ? εαν παρατηρουσε ολα τα εμβια οντα απο τον μονοκυταρο εως το ποιο πολυπλοκο οργανισμο … σε τι συμπερασμα θα κατεληγε ? για μιλουσε για ελευθερη βουληση σε οσα εβλεπε ή θα δηλωνε οτι τα παντα ακολουθουν ως «αβουλα οντα» τις προσταγες που οριζει το DNA τους ? δε ξερω αλλα οσο και εαν το παιδευω ολα με οδηγουν στο δευτερο … δυστυχως ( γιατι μας μαθαν να τα θελουμε αλλιως , εαν ομως δεν μας μαθαιναν ετσι τι θα ελεγε ?) ή ΕΥΤΥΧΩΣ ? !!!

  4. Γιώργος Σακελλαρόπουλος

    Εντελώς αποσπασματικά και χωρίς ιδιαίτερες απαιτήσεις συνειρμικής ακολουθίας και μόνον επειδή είμαι στα κέφια μου, χώρια ότι βαρυέμαι μέχρι θανάτου να δακτυλογραφώ καθότι και τεμπέλης: Τι «είναι» το DNΑ; (βλ. και Χάϊντεγκερ: «Τι είναι το…»είναι»;). Επειδή ονοματίσαμε κάτι έχουμε και την εντύπωση ότι το κατέχουμε; ΄Η επειδή καταγράψαμε/διαγνώσαμε/υποδείξαμε ορισμένα στοιχεία του – ορατά σ΄έμάς ή στο μικροσκόπιο ή στην απομόνωση του εργαστηρίου – διακατεχόμαστε απο τη παραίσθηση ότι το ελέγχουμε ή θα το ελέγχουμε κάποτε στο μέλλον; Μα η δομή σκέψης (ονοματίζω-κατέχω, διαγιγνώσκω-κατανοώ), η δομή, όχι το περιεχόμενο, είναι ταυτόσημη με τους προγόνους μας (εννοώ τους…»πρωτόγονους» και όχι τους παπούδες μας). Χώρια ότι άπειρα «στοιχεία» μας διαφεύγουν. Λ.χ. (ενδεικτικά) όταν κάτι τι, το ο,τιδήποτε, απομονώνεται στο επιστημονικό εργαστήριο εκτος του περιβάλλοντός του «συμπεριφέρεται» διαφορετικά και άρα δίδει «ψευδείς» πληροφορίες! Επίσης, πάντα ενδεικτικά, σε κίνηση ευρισκόμενα ορισμένα στοιχεία έχουν μάζα και όγκο, αλλά όταν τα «σταθμεύουμε» για να τα περιγράψουμε καθίστανται μη ορατά – δηλαδή εξαϋλώνονται – και άρα μη περιγράψιμα! Χώρια ότι η οποιαδήποτε «κοσμοεικόνα» θρησκευτικής, διαφωτιστικής, επιστημονικής, σκεπτικιστικής χροιάς, προσφέρει μόνον πολλοστημόριον του «Είναι». Χώρια ότι κι΄αν ήταν εφικτό να περιγραφεί στο ακέραιο ολάκερο το Είναι απο μιά «πανοπτική» ή αιώνια διάνοια (την οποιαδήποτε) και πάλι θα ετίθετο το ερώτημα «ποιό το νόημα» όλων αυτών; Σε τι, προς τι, και γιατί; Και, ευχαρίστως, να επανέλθω αφοριστικά: η επιστήμη είναι μιά πίστη ανάμεσα σε πολλές άλλες. Πίστη και μόνο. Το εαν είναι λιγότερο παράλογη ή έχει πιό ευκταία πρακτικά αποτελέσματα είναι άλλο θέμα. Δεν υπάρχει αιτιοκρατία, παρά μόνο σε ειδικά φαινόμενα αλλά όχι ως «καθολικός» (sic) νόμος του Είναι. ούτε και ελευθερία εξίσου. Ούτε αληθή ούτε ψευδή είναι (το ο,τιδήποτε εν κατακλείδι). Σ΄εμας είναι απαραίτητος ο «διχασμός» (βλ. διακρίσεις χάριν ταξινόμησης/κατανόησης κλπ.). Αυτό είναι όλο.
    Υ.Γ. Εαν ήταν εφικτό κάποια διάνοια να παρατηρεί το Σύμπαν ολάκερο εξ αποστάσεως θα ήταν και παντελώς εκτος κοσμοεικόνας (της οποιασδήποτε) ή (πρακτικά) εκτος αξιωμάτων, υποθέσεων εργασίας, εμπειρίας (των οποιωνδήποτε) κλπ. οπότε και θα αδυνατούσε να «περιγράψει» το ο,τιδήποτε…

    • Σαπαρδάνης Κωνσταντίνος

      Συμφωνώ με τους περιορισμούς που αναφέρεις της κατηγοριοποίησης ως μέσου κατανόησης, αλλά η κατηγοριοποίηση-ταξινόμηση είναι ό,τι καλύτερο έχουμε για να κατανοήσουμε τον κόσμο. Είναι ο τρόπος που δουλεύει ο εγκέφαλός μας, και αυτό δεν είναι αυθαίρετη άποψη, είναι τεκμηριωμενό συμπέρασμα.
      Π.χ. η ίδια η φύση δεν ξεχωρίζει τον homo erectus από τον homo sapiens αλλά ο διαχωρισμός αυτός είναι ο μόνος τρόπος να προσεγγίσουμε την διαδικασία της δαρβινικής εξέλιξης που είναι όντως ο τρόπος που η φύση λειτουργεί κλπ κλπ.
      Όταν λες ότι ο,τιδήποτε απομονώνεται στο εργαστήριο δίνει ψευδείς πληροφορίες τι εννοείς; Οτι η επιστημονική μέθοδος είναι πλάνη; Δεν μπορώ να πιστέψω ότι έχουμε φτάσει σε σημείο να αρνούμαστε την ίδια την επιστήμη. Στα εργαστήρια φτιάχνουμε και τα εμβόλια που μας σώζουν τη ζωή. Κι αυτό ψευδής πληροφορία είναι;
      «Ποιο το νόημα»; Γιατί να υπάρχει νόημα; Ή αλλιώς, νόημα μπορούμε να βάλουμε εμείς στη ζωή μας, δεν χρειάζεται να μας το δώσει ούτε κάποιος θεός ούτε η φύση.
      Η επιστήμη δεν είναι πίστη. Πίστη θα πει δογματικά να κάνω παραδοχές χωρίς ή και παρά τις αποδείξεις. Επιστήμη θα πει να αποδέχομαι υποθέσεις με οποιονδήποτε βαθμό βεβαιότητας σύμφωνα με αποδείξεις. Μπορεί αυτό να φαίνεται ότι δείχνει μια αδυναμία της επιστήμης, αλλά το κάνει μόνο στο βαθμό που θα παίρναμε στα σοβαρά την άρνηση ακόμα και της βαρυτικής θεωρίας, ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια. Άλλο να ξέρουμε τι δεν ξέρουμε και άλλο να αρνούμαστε να αναγνωρίσουμε τη γνώση μας του κόσμου.

  5. Γιώργος Σακελλαρόπουλος

    Υ.Γ. 2. «Ο Sam Harris και οι ψευδαισθήσεις του. Μετά ηθικολογικών παροτρύνσεων». Υπο έκδοση…

  6. Γιώργος Σακελλαρόπουλος

    Επιτρέψτε μου να μην αναλωθώ. Για να αποδειχθεί ότι το Είναι, η φύση ή ό,τι τυχόν άλλο επιθυμούμε να αποκαλέσουμε όπως επιθυμούμε να το αποκαλέσουμε «λειτουργούν»/»ενεργούν»/»πράττουν»/»εκδηλώνονται»/κλπ., κλπ./, είτε αιτιοκρατικά είτε νομοτελειακά είτε επιστημονικά είτε – ναι – «λογικά» οφείλουμε πρώτα να αποδείξουμε ότι η φύση ή το Σύμπαν ή… ή… εμπεριέχουν «αφ΄εαυτά δι΄εαυτών» τη λογική ή την επιστήμη ή την αιτιοκρατία, «αφ΄εαυτά δι΄εαυτών» και όχι με δικές μας «προβολές». όπερ αναπόδεικτο…
    Βλ. και «Γνωσιολογία». Ευάγγελος Π. Παπανούτσος. Εκδόσεις: Νόηση. Και περί επιστήμης ενταύθα…
    Υ.Γ. Εξέλαβα το κείμενό σας ως παρουσίαση κε Σαπαρδάνη (και είναι, επαναλαμβάνω, εξαιρετικό). Εαν είχα αντιληφθεί ότι το επικροτείτε και ως προς το περιεχόμενο (δικαίωμά σας) δεν θα είχα σχολιάσει. Επιτρέψτε μου να αποχωρήσω όπως κι΄αν αυτό θα ήτο δυνατόν να ερμηνευθεί…

  7. Γιώργος Σακελλαρόπουλος

    Υ.Γ. (Παρεμπιπτόντως και ίσως εκτος θέματος – ίσως όχι – ): Το κεντρικό δίδαγμα του υπαρξισμού*, ότι δεν υπάρχει στον κόσμο τίποτα στο οποίο μπορείς να στηριχθείς, είναι ουσιαστικά ένα δίδαγμα ρομαντικό…Κάθε δικαιολογία είναι αναληθής και κάθε ΕΞΗΓΗΣΗ αποτελεί υπεκφυγή· αυτό είναι το στωϊκό δίδαγμα του υπαρξισμού, κι΄απορρέει κατευθείαν απο τον ρομαντισμό… Ο Sartre δικαιώνει τον Fichte και τον Kant – απο τους οποίους άλλωστε προέρχονται όλα αυτά – και απηχεί τις απόψεις τους λέγοντας ότι έχουμε να κάνουμε είτε με ένα είδος αυταπάτης είτε με μιάν εσκεμμένη προσπάθεια εξαπάτησης των άλλων…
    * Ουσιαστικά το σύμπαν είναι ένα είδος κενού – αυτό εννοούν αποκαλώντας το παράλογο – …
    (Οι Ρίζες του Ρομαντισμού. Isaiah Berlin. Β΄έκδοση. Εκδόσεις: SCRIPTA. Μετάφραση: Γιάννης Παπαδημητρίου).
    Σημ. (δική μου): Ασφαλώς εμείς και μόνον εμείς δημιουργούμε ή αναζητούμε «νόημα», το θεώρησα αυτονόητο. Στο μέτρο που η επιστήμη – πάντως – και πολύ καλά κάνει (αν θέλετε) δεν προσφέρει νόημα προσωπικά εγώ και μάλιστα χωρίς να συννεφοπερπατώ επιλέγω (αιτιοκρατικά ή ελεύθερα – καρφί δεν μου καίγεται ως προς το τί ισχύει απο τα δυό – ) να τη παρακάμπτω. Το να μην συγκρούομαι με τα εμπειρικά δεδομένα – και ΔΕΝ συγκρούομαι – είναι άλλο θέμα, όπως, κατ΄αναλογίαν, ΔΕΝ συγκρούομαι με τον Παν. Κονδύλη φερ΄ειπείν. Καρφί δεν μου καίγεται εαν το νερό είναι H2O χωρίς να διαφωνώ ότι είναι Η2Ο. Και λοιπόν;

  8. Γιώργος Σακελλαρόπουλος

    Υ.Γ. 2. Και προκειμένου να μη λάβω την αναμενόμενη απάντηση ότι χάρη στις επιστήμες επιτύχαμε λ.χ. το άλφα ή το βήτα και, κυρίως (ίσως) τη παράταση της ζωής του καθενός μας λόγω της ιατρικής που θεραπεύει τις ασθένειες, της καλής διατροφής, κλπ., κλπ., αφού υπενθυμίσω ότι δεν πεθαίνουμε γιατί αρρωστήσαμε αλλά αρρωσταίνουμε γιατί πρέπει να πεθάνουμε (καθότι θνητοί), ασφαλώς και συμφωνώ ότι η επιστήμη βελτίωσε τα «επιμέρους», αλλά με διαμεσολαβητή και κλάδο της τη τεχνογνωσία/τεχνολογία και τις σχετικές εφαρμογές προκαλεί τη καταστροφή του πλανήτη και του ανθρώπινου γένους. Οπότε (ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΤΑΤΑ): πετύχαμε επιμέρους βελτιώσεις (αδιαμφισβήτητο) και αυτοκτονούμε, εμπειρικότατα και πάλι, ως γένος, για το χατήρι της! Μιά χαρά δηλαδή…

  9. Pingback: Η ψευδαίσθηση της ελεύθερης βούλησης | αἰέν ἀριστεύειν

  10. Σαπαρδάνης Κωνσταντίνος

    «Thought is movement confined in the brain»
    «Η σκέψη είναι μια κίνηση που περιορίζεται στον εγκέφαλο»
    Susan Greenfield

  11. Σαπαρδάνης Κωνσταντίνος

    Κάποιες συμπληρωματικές σκέψεις του Sam Harris πάνω στο ίδιο θέμα…

    http://www.samharris.org/blog/item/free-will-and-the-reality-of-love

  12. Pingback: Η ψευδαίσθηση της ελεύθερης βούλησης - Αντικλείδι blog

  13. Το άρθρο σας διαψεύστηκε απο τις τελευταίες Επιστημονικές Παρατηρήσεις

    http://aphilosopherstake.com/2012/08/10/neuroscience-and-free-will-new-study-debunks-libets-interpretation/

  14. Μα πάντα υπάρχει η δυνατότητα άσκησης βέτο από τη συνείδηση, επομένως υπάρχει ελεύθερη βούληση και με ευθύνη.

  15. Καλησπέρα και με συγχωρείτε για την αργοπορημένη απάντηση.

    Στο άρθρο που επισυνάπτετε αναφέρεται μια έρευνα εκ νέου, παρόμοια με αυτήν που αναφέρει ο Sam Harris, η οποία δεν διαψέυει την αρχική όπως λέτε, απλά δίνει μια διαφορετική ανάγνωση των ίδιων δεδομένων. Όπως και να ‘χει, ακόμα και αν έχετε δίκιο, και μάλιστα ακόμα και αν δεν υπήρχε καν αυτός ο χρόνος πριν την ενσυνείδητη απόφαση να ενεργήσουμε όπου ο εγκέφαλός μας δραστηριοποιείται χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε καν, δεν αλλάζει τίποτα.

    Το ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί είναι «ποια θα είναι η επόμενη σκέψη μου»; Η εικόνα που έχουμε για το τι είναι ελεύθερη βούληση, περιλαμβάνει μια πληθώρα επιλογών στη διάθεσή μας και την απουσία εμποδίων στο να διαλέξουμε οποιαδήποτε από αυτές. Για να πούμε ότι διαλέγουμε τις σκέψεις μας, θα έπρεπε να τις γνωρίζουμε από πιο πριν. Δηλαδή θα έπρεπε να τις σκεφτούμε πριν γίνουν αντικείμενο της σκέψης μας. Που φυσικά είναι παράδοξο.

    Νομίζω ότι αν δε λυθεί αυτό το παράδοξο δεν έχει νόημα να κρατιόμαστε από την, όπως φαίνεται, απατηλή ιδέα της ελευθερίας βούλησης.

    Ευχαριστώ για το σχόλιο.

    • Το να υπάρχουν κάποιες έξεις δε σημαίνει ότι η συνείδηση δεν μπορεί να πει όχι, να ασκήσει δηλ. βέτο σε αυτό που έχει συνηθίσει ένας οργανισμός. Αυτό ακριβώς είναι η δυνατότητα της ελεύθερης βούλησης όπως και η στιγμή της ευθύνης του καθενός από μας.
      Ο ορισμός που δίνετε στην ελεύθερη βούληση είναι ασφυκτικά … θετικιστικός.
      Αν ήταν έτσι , τότε δε θα είχαμε κανένα νεωτερισμό ή πρωτοτυπία. Σημαντική έννοια που θα πρέπει να έχουμε υπόψη είναι μία έννοια της διαίσθησης (intuition) χωρίς να είναι αναγκαστικά κάτι μεταφυσικό

      • Μα και το βέτο είναι μια απόφαση εξίσου ανεξιχνίαστη όσο οποιαδήποτε άλλη.
        Η διαίσθηση ιδιαίτερα, ακόμα και χωρίς να την θεωρήσουμε μεταφυσική, είναι ακόμα πιο απατηλή από την σκέψη. Πώς λοιπόν μας βοηθάει να εντοπίσουμε τη στιγμή της απόφασης; Νεοτερισμός και πρωτοτυπία φυσικά και προκύπτουν (ποιος θα μπορούσε να το αμφισβητήσει αυτό;), αλλά φαίνεται να είναι αποτελέσματα εξωτερικών παραγόντων σε συνδυασμό με κάποια προδιάθεση. Δείτε αν θέλετε και το παραπάνω σχόλιο.

  16. Η βαση για τη στιγμη τηςαποφασης τιθεται απο τη στιγμη που το υποκειμενο εχει τη συνειδηση οτι ειναι αυτο που παιρνει τις αποφασεις. Αν το συστημα 1 (βλ. Kahneman) ειναι οι αυτοματες αντιδρασεις το συστημα 2 ειναι αυτο που επενεργει στο 2 δηλ. Η συνειδητη κριση επανω στο 1

    • Νομίζω επανερχόμαστε στα ίδια και στα ίδια. Μιλάτε για «συνειδητή κρίση». Πώς αυτή δεν είναι άλλη μια απόφαση όπως αυτές που περιγράφω στο άρθρο (διαλέγω καφέ αντί για τσάι ή εγκληματώ αντί να υπακούσω στους νόμους); Μήπως θα βοηθούσε καποιο παράδειγμα;
      Το να έχει ένα υποκείμενο τη συνείδηση ότι παίρνει αποφάσεις δεν σημαίνει ότι τις παίρνει κιόλας. Αυτό είναι η ψευδαίσθηση και αυτό είναι και το θέμα του άρθρου.

  17. Όταν εγκληματεί για πχ κανείς έχει στη διάρκεια της πράξης πάντα τη δυνατότητα να το κάνει ή όχι ή να κάνει κάτι άλλο. Αυτό δείχνει ότι είναι λάθος να εστιάζει κανείς στο ντετερμινισμό ότι κάποιες σκοτεινές αιτίες οδηγούν σε αυτό το αποτέλεσμα. Μάλιστα εγώ θα έλεγα ότι δεν έχει καθόλου σημασία τι σε οδήγησε να κάνεις κάτι γιατί κατά τη διάρκεια της πράξης είσαι συνειδητά υπεύθυνος για αυτό που κάνεις και μπορείς ανά πάσα στιγμή να αλλάξεις. Δηλ. καταλήγω στο ότι η κάθε πράξη μας στο σύνολό της είναι μη-αναγώγιμη στο παρελθόν μας.

  18. O Σαντάμ για πχ πάντα είχε τη δυνατότητα να μην το κάνει. Θυμάστε ένα ναζί που πέθανε πρόσφατα και έλεγε δεν έφταιγα γιατί με απειλούσαν. Κι όμως η ευθύνη και κατά συνέπεια η ελεύθερη επιλογή δεν είναι ανύπαρκτες. Μπορούσε πάντα να πει όχι.

    Δείτε εδώ: http://rakis1.wordpress.com/2013/10/18/%CE%B6%CE%B7%CF%84%CE%AE%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1-%CE%B7%CE%B8%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82-%CE%BD%CE%BF-2-%CE%B7-%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%AF%CF%80%CF%84%CF%89%CF%83%CE%B7-%CE%AD%CF%81%CE%B9%CF%87-%CF%80/

    • Οποιαδήποτε επιλογή κι αν κάνουμε (να εγκληματίσουμε ή όχι) μπορεί να ανιχνευθεί σε αίτια της ανατροφής μας ή στο DNA μας. Ας το πούμε έτσι απλοϊκά, κάποιος γεννιέται νευρικός και αυτό έχει κάποιες συνέπειες στο χαρακτήρα του και άρα και στην συμπεριφορά του. Όσον αφορά το σώμα μας, σίγουρα δεν έχουμε ευθύνη για το πώς γεννηθήκαμε. Όσον αφορά την ανατροφή μας; Διαλέγουμε τους γονείς μας; Την εκπαίδευσή μας; Διαλέγουμε το περιβάλλον μας;
      Τι άλλο απομένει λοιπόν; Ποιος είναι ο άλλος παράγοντας που χωράει την ελευθερία πράξεων; Αν φανταστείτε ότι αλλάζατε θέση, μόριο προς μόριο, με τον γιο του Σαντάμ και ότι είχατε ακριβώς την ίδια ανατροφή με αυτόν, μπορείτε να πείτε ότι θα ήσασταν κάτι διαφορετικό από αυτόν; Δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι θα ήσασταν ΑΥΤΟΣ; Που θα οφειλόταν μια διαφορά; Ακόμα και μεταφυσικά να το δούμε (κι εγώ δεν το βλέπω έτσι) ακόμα και η εισαγωγή της ψυχής δεν προσφέρει λύση, γιατί ούτε την ψυχή δεν την επιλέγουμε.
      Η συνείδηση ΔΕΝ είναι αυτός ο παράγοντας. Η συνείδηση είναι η συνειδητοποίηση (η ταυτολογία δεν είναι τυχαία) αυτών που συμβαίνουν γύρω μας, αλλά και μέσα μας. Μια σκέψη φαίνεται να αναδύεται από τον εγκέφαλο και απλά μας γνωστοποιείται (συνειδητά).

  19. Ναι μπορώ να πω ότι μπορεί να ήμουνα διαφορετικός. Η συνειδητοποίηση μάς κάνει υπεύθυνα όντα και μας καλεί στο εδώ και τώρα να πράξουμε έτσι ή αλλιώς. Το παρελθόν δεν είναι καθοριστικό για το μέλλον αφού κάθε συγκυρία είναι διαφορετική.

  20. Αν υπάρχει μόνο το τίποτε, τότε η ελεύθερη βουληση τί συμπεράσματα μπορεί να βγάλει;

  21. Επίσης, το κείμενο είναι αντιφατικό γιατί την ίδια στιγμή που δηλώνει άγνοια για την προέλευση των επιλογών μας(δεν ξέρω γιατί διάλεξα τη Ρώμη και όχι το Αλγέρι), ταυτόχρονα γνωρίζει την προέλευση των επιλογών μας (ο Σαντάμ είναι εγκληματίας λόγω της αγωγής και των γονιδίων του!)

    • Δεν υπάρχει αντίφαση. Μπορεί να μην μπορούμε να εντοπίσουμε την προέλευση μιας συγκεκριμένης απόφασής μας, αλλά μου φαίνεται προφανές ότι, όπως είπα και πριν, όποια και να είναι αυτή, προέρχεται από την αγωγή και τα γονίδιά μας.
      Τελικά ποια νομίζετε εσείς ότι είναι η προέλευση, αν όχι μια από αυτές τις δύο; Στο προηγούμενο σχόλιό σας φαίνεται να λέτε ότι είναι η ίδια η συνείδηση (αν το κατάλαβα καλά). Αν όμως είναι έτσι, σημαίνει ότι η συνείδηση είναι κάτι εκτός του σώματός μας. Είναι έτσι;

  22. Πώς δεν είναι αντιφατικό. Λέτε ότι ισχύει αυτό, ενώ δεν μπορείτε να βρείτε τεκμήρια για το τι είναι αυτό που ισχύει. Δυστυχώς τίποτα δεν είναι δεδομένο, ιδίως σε τέτοια θέματα.

  23. Αν πάρουμε μια φωτογραφία του σύμπαντος τώρα, είναι ικανή αυτή να καθορίσει το αν εγώ στα επόμενα πέντε λεπτά θα εξακολουθήσω να γράφω; Και θέλω να πιστεύω πως αν μιλάμε για κάτι, αυτό υποθέτουμε πως πρέπει να υπάρχει.

  24. Για το σύμπαν δεν ξέρω, αλλά ακόμα κι αν δεν μπορέσουμε ποτέ με ακρίβεια να καθορίσουμε κάθε φυσική αιτία που οδηγεί τις πράξεις μας για να κάνουμε προβλέψεις, αυτό δε σημαίνει ότι δεν υπάρχουν αυτές οι φυσικές αιτίες.
    Τι εννοείτε με το «αν μιλάμε για κάτι, αυτό υποθέτουμε πως πρέπει να υπάρχει.»; Δηλαδή αν μιλήσουμε για τα νεφελίμ πρέπει να προϋποθέσουμε την ύπαρξή τους; Αν πω τη λέξη «νεράιδα» θα πρέπει να υπάρχουν νεράιδες;

  25. Αν τις πράξεις μας καθορίζουν μόνο φυσικές αιτίες, τότε σε πρώτη ανάγνωση καταλαβαίνουμε ότι η φύση καθορίζει πλήρως τις πράξεις μας χωρίς εμείς να μπορούμε να επέμβουμε, κι ας μην κατανοήσουμε ποτέ τις αιτίες αυτές ή τους νόμους της φύσης.Έτσι έχουμε δώσει μια γρήγορη απάντηση στο ερώτημα περί ελεύθερης βούλησης, απλά αυτή δεν υπάρχει! Η έκφραση » αν μιλάμε για κάτι, αυτό υποθέτουμε πως πρέπει να υπάρχει» αναφέρεται ακριβώς στα προηγούμενα: σύμπαν, φύση, νόμοι. Ίσως ήταν ανεπιτυχής έκφραση. Ευχαριστώ.

  26. Η πράξη της αγάπης είναι ελεύθερη επιλογή

  27. Δεν μίλησα για έρωτα. Συνηθίζουμε να τα μπερδεύουμε αλλά δεν είπα αυτό. Μίλησα για αγάπη και πράξεις που συνοδεύονται από ή μάλλον πράξεις με όχημα την αγάπη. Αυτό είναι επιλογή. Συνειδητή και ξεκάθαρη. Γιατί? Γιατί δεν γίνεται διαφορετικά να πράξεις με γνώμονα την αγάπη παρά μόνο επιλέγοντάς τη συνειδητά.

  28. Δεν έχουν δίκιο οι ιδεαλιστές που φαντασιώνονται ότι ο άνθρωπος είναι ελεύθερος κι η φαντασίωση αυτή έχει περάσει στην ζωή του καθημερινού θνητού με το σύνθημα: «Είμαι ελεύθερος, θα κάνω ότι θέλω!» … Ίσως η μόνη ελευθερία που έχουμε είναι να επενδύσουμε σε αυτά που θέλουμε, όμως το, τι θέλουμε, δεν είναι καθόλου δικιά μας επιλογή. Για το, τι θέλουμε, ευθύνεται το ΤΥΧΑΙΟ DNA που κληρονομήσαμε και το ΤΥΧΑΙΟ περιβάλλον που γεννηθήκαμε!
    Δεν είναι δικιά μας επιλογή το είδους του «αυτοκινήτου» μας έτυχε να οδηγούμε στη ζωή. Δεν είναι δικιά μας επιλογή τα σταυροδρόμια που θα συναντήσουμε στη ζωή. Στο χέρι μας είναι όμως … και στο πόδι μας … το πόσο γκάζι θα πατάμε, και το αν θα στρίψουμε δεξιά ή αριστερά ή αν θα συνεχίσουμε ευθεία μπροστά ή θα κάνουμε αναστροφή σε κάθε σταυροδρόμι που συναντάμε. Στο χέρι μας είναι αν θα καλλιεργήσουμε και τον τρόπο λειτουργίας του αριστερού εγκεφαλικού μας ημισφαιρίου και τον άλλο του δεξιού. Στο χέρι μας είναι αν θα αφυπνίσουμε ή θα καταπνίξουμε την θαυμάσια και οδυνηρή λειτουργία της ενσυναίσθησης η οποία ως παρενέργεια φέρει το αίσθημα του ΝΟΗΜΑΤΟΣ, του ότι η ζωή μου έχει ΝΟΗΜΑ. Και αυτό επιτυγχάνεται με την εστίασει της αυτοσυνειδησίας μας στις λειτουργίες του δεξιού μας εγκεφαλικού ημισφαιρίου. Στο χέρι μας είναι απλά το «τηλεκοντρόλ» που θα μας επιτρέπει, εφόσον έχουμε επιλέξει να καλλιεργήσουμε και τις δύο λειτουργίες, να χρησιμοποιούμε ανάλογα με την περίσταση όποια μας βολεύει.

  29. και μάλλον μπορούμε να αλλάξουμε ακόμη και το «αυτοκίνητο» που οδηγάμε: «… Αλλάζοντας την αντίληψή μας, αλλα και τις διαφορες¨θεσεις¨μας απεναντι στη καθημερινοτητα που ζουμε,το μυαλό μας, ο νους μας, μπορεί να αλλάξει τη δραστηριότητα των γονιδίων μας και να δημιουργήσει δεκαδες χιλιαδες ¨ ποικιλίες προϊόντων¨ από κάθε γονίδιο. Το¨software¨ των γονιδίων βρίσκεται στον πυρήνα των κυττάρων, κι ετσι μπορεί κανείς να ξαναπρογραμματισει αυτο software ..αλλάζοντας απλα τη χημεία του αίματος. …» https://ihthielaio.wordpress.com/2015/11/23/γονιδια-επαυσαν-πλεον-να-μασ-φοβιζουν/

  30. λαθος.. δε γινεται να αποφασισει ο εγκεφαλος τι θα γινει 6 η 10 δευτερολεπτα μετα διοτι το περιβαλλον ανανεωνεται παροντικα..δηλαδη αν καποιος μου πει τωρα κανε τη ταδε κινηση την αντιλαμβανοναι και τη κανω, αρα πως γινεται 10 δευτερα πριν να ηξερε ο εγκεφαλος τι θα μου πει καποιος 10 δευτερα μετα; εκτο ςκαι αν ειναι μεντιουμ

    • ΜΕΧΡΙ 10 δευτερόλεπτα. Και δεν γράφω τίποτα για το πόσο κρατάει η ανάληψη απόφασης από τον εγκέφαλο.
      Εξάλλου, όπως γράφω αμέσως μετά, δεν χρειάζεται καν αυτή η απόδειξη από τα σχετικά πειράματα. Αρκεί να ενδοσκοπήσουμε υποκειμενικά και να παρατηρήσουμε τη διαδικασία ανάδυσης των σκέψεών μας. Αν δεν μπορούμε να σκεφτούμε την επόμενη σκέψη μας (ώστε να αποφασίσουμε να την κάνουμε αντικείμενο σκέψεως) τότε δεν μπορούμε να πούμε ότι την επιλέγουμε, και άρα ούτε πως επιλέγουμε οτιδήποτε άλλο «αποφασίσουμε» να κάνουμε

  31. Ειναι τελειως ασαφες..αν μου πεις τωρα να σκεφτω κατι θα αντιληφθω τι μου λες και θα το σκεφτω συνειδητα, αρα αυτο με τα δευτερολεπτα πριν δεν στεκει λογικα, παρα μονο αν παιζει κατι με το χρονο/μελλον και τον εγκεφαλο, επισης δεν εχει ταυτοποιηθει το συνειδητο δικτυο στον εγκεφαλο 100% και δεν ξερουμε πως γεννιεται η αντιληψη και η βουληση.. αρα πως κρινεις κατι που δεν ξερεις πως δουλευει; εγω δεν κρινω βασει αυτου, κρινω λογικα και λεω οτι αφου τωρα το περιβαλλον επιτασσει να κανω κατι και πρεπει να το σκεφτω ενεργητικα για να το κανω, πως μπορει να πει καποιος οτι καποιος αλλος απο εμενα αποφασισε δευτερολεπτα πριν τι θα κανω; προφανως και υπαρχει ασυνειδητο και οπως ειμαστε αναγκασμενοι ναναπνεουμε ετσι ειμαστε αναγκασμενοι και να εχουμε ψυχικα χαρακτηριστα, ενστικτα σκεψεις, αναγκες κλπ. και προφανως στο να σκεφτω κατι συμμετεχουν και αυτοματοι και ασυνειδητοι μηχανισμοι εφοσον το λενε ολοι οι επιστημονες.Ομως αλλο το να ειμαστε κατι απο την αλληλεπιδραση περιβαλλοντος και γονιδιων και αλλο να υπαρχει καποιος αλλος που προαποφασιζει τι θα κανουμε μετα. Αποφασιζω κατι επειδη το επιλεγω εγω (εκουσια κατευθυνση αντικηψης) ομως μπορει να επηρεαζομαι απο ασυνειδητο. Και αν καποιος σκοτωσει τη μανα μου δε θα σκεφτω οτι ετσι ειναι δε φταιει αυτος, κανεις δε το κανει αυτο στη πραξη (!). Επισης μπορω να σκεφτω τι θα κανω αργοτερα και να το κανω,

  32. αρα σκεφτομαι κατι που επιλεγω εγω να το σκεφτω, αλλα αυτο που ειμαι εγω εχει γεννηθει μεσα απο γονιδια και πως εχω μεγαλωσει. Υπαρχει βουληση και εκουσια κατευθυνση σκεψης στο πρωτο σκελος δεν υπαρχει ελευθερη βουληση στο δευτερο σκελος.Τα περι καποιος αλλος υπαρχει μεσα μας και δεν ειμαστε εμεις μπορουν ναχουν πολλες σημασιες, καλο ειναι να υπαρχει σαφηνεια σε οτι λενε οι ανθρωποι

    • Δεν είναι ότι υπάρχει «κάποιος άλλος», είναι ότι υπάρχει μια αυτόματη ας την πούμε διαδικασία, που επηρεάζεται κάθε στιγμή από εξωτερικά ερεθίσματα και σύμφωνα με το γενετικό μας υλικό και ερεθίσματα του παρελθόντος. Ξέχνα τα δευτερόλεπτα εντελώς, το πείραμα δεν είναι απαραίτητο, απλά το αναφέρω γιατί κάνει πιο επιτακτική τη συνειδητοποίηση της απουσίας ελεύθερης βούλησης. Δε χρειάζεται να ξέρουμε 100% πώς λειτουργεί η συνείδηση για να την αναγνωρίσουμε. Αρκεί να παρατηρήσεις πώς λειτουργεί σ’ εσένα κάθε στιγμή.
      .
      Ποια θα είναι η επόμενή σου σκέψη; Για να πεις ότι την επιλέγεις, πρέπει να πεις ότι έκανες αντικείμενο της σκέψης σου κάποιες σκέψεις και διάλεξες μία από αυτές. Εκ των πραγμάτων όμως δεν μπορούμε να σκεφτούμε κάτι πριν το σκεφτούμε. Αυτό είναι παράδοξο.
      .
      Το άρθρο γράφτηκε παλιά, και έκτοτε το βιβλίο που παρουσιάζω έχει μεταφραστεί. Αν θες ρίξε μια ματιά, ή αν σε βολεύουν τα αγγλικά, δοκίμασε στο youtube «sam harris free will» ή κάτι τέτοιο για να δεις μια από τις πολλές παρουσιάσεις του βιβλίου του με ερωταπαντήσεις από το κοινό (που πολλές φορές είναι ακόμα πιο ενδιαφέρουσες)

  33. Ουσιαστικα λες οτι ενας αυτιστικος δεν διαλεξε να ειναι αυτιστικος η ενας τζιχαντιστης δεν διαλεξε το προσηλιτισμο που εφαγε απο παιδακι και διαμορφωσαν τον εαυτο του και τη βουληση του..δε διαφωνω σε αυτο, απλα διαφερει με το πειραμα που μπορει να εχει πολλες ερμηνειες αυτο ειπα,πιο πολυ εκανα μια επικληση στην ασαφεια του πειραματος δηλαδη. Και το να ειμαι εγωιστης/ανταγωνιστικος και να θελω να νικαω π.χ. το νιωθω αυτο επειδη ετσι ειμαι φτιαγμενος απο τη φυση μου και τα ερεθισματα πουχω λαβει. Ναι αυτο μπορει να ισχυει καλλιστα. Εγω παντως θεωρω τελειως χαζες τις αποψεις περι συγχωρεσης σε εγκληματιες κλπ επειδη δεν το επελεξαν. Ετσι ειναι απο τη φυση τους και τα ερεθισματα πουχουν λαβει και αν ο αλλος ειναι πιο υγιης και ειρηνικος πρεπει να περιορισει τον εγκληματια. Αν απο κει και περα γινεται με πειραματα να βομβαρισουν το ασυνειδητο του και να αλλαξει τις εγκληματικες του τασεις αυτο ειναι ενα πολυ ενδιαφερον πραγμα αλλα προσωπικα δεν ξερω αν ισχυει και ειναι σαφες…