«Κορμανθία»: Όταν η Φύση διδάσκει λεξικογραφία…
Κείμενο-φωτογραφίες: Βασίλης Μαλισιόβας*
Έχοντας γεννηθεί και μεγαλώσει σε αγροτικό περιβάλλον, είχα την τύχη να έρχομαι διαρκώς σε επαφή με πάμπολλα ερεθίσματα, οπτικά και ακουστικά, που παρέχει η Φύση. Κάτι το οποίο στερούμαι ζώντας στην Αθήνα, οπότε προσδοκώ κάθε φορά το ταξίδι στα πάτρια.
Το βίωμα όμως παραμένει ισχυρά ριζωμένο, όπως και η εξ αυτού προερχόμενη γνώση. Κάθε φορά που περιδιαβαίνω τους δρόμους της μεγαλούπολης, έχω αναπεπταμένες τις κεραίες για να αναγνωρίσω ηχητικές και οπτικές πληροφορίες που ο μέσος περιπατητής προσπερνά αδιάφορος, «τυφλός τα τ’ ώτα τον τε νουν…»[1].
Ακόμη και στην πιο πυκνοκατοικημένη περιοχή, η Φύση μάς κλείνει το μάτι για να τη γνωρίσουμε: πουλιά που ένα εξασκημένο αυτί μπορεί να τα γνωρίσει από το κελάηδημά τους, μια καππαριά που ορθώνει το ανάστημά της βγαίνοντας από τη σχισμή του τσιμέντου, ευμεγέθη μανιτάρια στη βάση δέντρων σε κάποιο πάρκο της πόλης, άγρια λουλούδια που γαληνεύουν το βλέμμα και την ψυχή ενός αστού…
Κι εκεί λοιπόν που περπατάς σε έναν από τους πιο πολύβουους οδικούς άξονες, τη λεωφόρο Αλεξάνδρας, μέσα Μάη, βλέπεις κάτι μοναδικό: λουλούδια πάνω στον κορμό ενός καταπράσινου δέντρου!
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της λεξικογραφίας είναι η επαφή με ευρέως άγνωστα λήμματα, κυρίως προερχόμενα από ειδικά πεδία, όπως η τεχνολογία, η βιολογία, η ιατρική, η βοτανική. Υπεύθυνοι για τη σύνταξη αυτών των λημμάτων είναι ειδικοί επιστήμονες, με σαφώς ορισμένες αρμοδιότητες, χωρίς να επισυμβαίνει εισπήδηση σε άλλο χώρο του επιστητού. Ο διορθωτής όμως ενός λεξικού πρέπει να δει όλα τα λήμματα…
Είχα ξεχωρίσει μια τέτοια σπάνια λέξη, πρωτάκουστη και πρωτόθωρη, την κορμανθία. Για τους περισσότερους απροσπέλαστη σημασιολογικά, για λίγους –ιδίως φιλολόγους– ιχνηλατήσιμη βάσει της ετυμολογίας.
Φυσικά ένα σημασιολογικό λεξικό της Κοινής Νέας Ελληνικής δίνει σαφές ερμήνευμα: «Έκφυση ανθέων στον κορμό δέντρου», αλλά αυτό είναι θεωρητικό, αφού λόγω του περιορισμένου χώρου δεν είναι δυνατόν να υπάρξει φωτογραφία – πλην των περιπτώσεων ειδικής λεξικογραφίας για τα φυτά και δέντρα με χρήση εικονογραφημένων λημμάτων.
Τα ροζ-φούξια λουλουδάκια της κουτσουπιάς (ή κουτσουμπιάς, με ηχηροποίηση) χαρίζουν μια μοναδική ομορφιά στο γκρίζο τοπίο της πόλης, σηματοδοτώντας την έλευση της άνοιξης. Αλλά και σε ένα περιβάλλον εκτός αστικών κέντρων, πάλι ξεχωρίζει, αφού σπάει την… πράσινη μονοκρατορία!
Ονομάζεται και «δέντρο του Ιούδα», βάσει μιας ενδιαφέρουσας παρετυμολογικής σύνδεσης, από παράφραση στα αγγλικά του γαλλικού κοινού ονόματός της, «Arbre de Judée», που σημαίνει «Δέντρο της Ιουδαίας».
Έτσι επικράτησε η ευρέως –διαδεδομένη στη γλώσσα– παρετυμολογία που οφείλεται στην ομοηχία: Η Ιουδαία μπήκε στο παρασκήνιο και κυριάρχησε το όνομα του Ιούδα, ο οποίος –κατά την πανίσχυρη λαϊκή πεποίθηση– απαγχονίστηκε στα κλαδιά ενός τέτοιου δέντρου.
Αλλά η κουτσουπιά δεν εξαντλείται στο λεξικογραφικό ενδιαφέρον· η λαϊκή παράδοση τής χάρισε και μια εντελώς πρακτική αξία, που ελάχιστοι σήμερα θυμούνται. Τα φύλλα της είχαν παλαιότερα μια πολύ ιδιαίτερη χρήση… ως αντικολλητικό υλικό στο ψήσιμο καλαμποκίσιας κουλούρας! Όπως θυμάμαι πολύ χαρακτηριστικά από τα παιδικά μου χρόνια στην Ήπειρο, τα πράσινα και ευμεγέθη κουτσουπόφυλλα περνιούνταν με τη χρήση βελόνας σε αρμάθες και αποξηραίνονταν στον ήλιο ώστε να είναι διαθέσιμα όλο τον χρόνο.
Οι νοικοκυρές, αξιοποιώντας με ευφάνταστο τρόπο διάφορα φυσικά υλικά, όταν έφτιαχναν κουλούρα με καλαμποκίσιο αλεύρι, έπαιρναν μερικά φύλλα κουτσουπιάς, τα μούσκευαν στο νερό ώστε να μη σπάνε αλλά και να βγαίνουν εύκολα μετά το ψήσιμο, τα έβαζαν ως αντικολλητική βάση και πάνω έβαζαν το ζυμάρι ώστε να ψηθεί η μοσχομυριστή και πεντανόστιμη κουλούρα. Ενίοτε έβαζαν κι από πάνω κουτσουπόφυλλα και την έψηναν κατευθείαν στη χόβολη!
Στο χωριό δεν γνώριζα την κάπως λόγια λέξη κορμανθία, την έμαθα στην πόλη. Αλλά χρειάστηκε να γυρίσω στη μνήμη του χωριού για να καταλάβω τι σημαίνει. Η λεξικογραφία, ενίοτε, δεν είναι παρά μια τέτοια διαδρομή…
__________
*Φιλόλογος-συγγραφέας.
[1] Σοφοκλής, Οιδίπους Τύραννος, στ. 371.
