20 Μαρτίου 2017 at 22:10

Σεφαρδίτες Εβραίοι και Οθωμανοί Τούρκοι – Μια σχέση αγάπης

από

Σεφαρδίτες Εβραίοι και Οθωμανοί Τούρκοι – Μια σχέση αγάπης

Γράφει ο Γιάννης Σιατούφης      

          Με τον όρο Σεφαρδίτες Εβραίοι εννοούμε τους ισπανόφωνους Εβραίους πρόσφυγες, που ήρθαν σε περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (π.χ. Θεσσαλονίκη, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη) τέλη του 15ου αιώνα εκδιωκόμενοι από την Ισπανία. Ονομάζονται Σεφαρδίμ (στα ελληνικά Σεφαρδίτες) από το εβραϊκό S’faradim, που προέρχεται από το βιβλικό όνομα της Ιβηρικής Χερσονήσου (S’farad). Υπήρχαν όμως στην περιοχή και οι Ρωμανιώτες Εβραίοι, που είναι η πανάρχαια ελληνόφωνη εβραϊκή κοινότητα (π.χ. στα Ιωάννινα).

Σεφαρδίτες Εβραίοι
Σεφαρδίτες Εβραίοι

          Ήταν το έτος 1492 όταν οι βασιλείς της Ισπανίας, Φερδινάνδος και Ισαβέλλα επιβάλλουν στους Εβραίους της χώρας τους να βαπτιστούν χριστιανοί. Όσοι αρνηθούν υποχρεώνονται να εγκαταλείψουν τη χώρα. Λίγα χρόνια αργότερα (το 1497) και ο βασιλιάς της Πορτογαλίας Μανουέλ ο Α΄ προχωρεί στην αναγκαστική βάπτιση των Εβραίων της χώρας του, τους λεγόμενους Μαρράνος. Αυτοί ήταν κρυπτο-εβραίοι που έζησαν για αιώνες με τον φόβο να μην αποκαλυφθεί η κρυφή εβραϊκή πίστη τους και καταλήξουν στην πυρά της Ιεράς Εξέτασης.

          Τα επόμενα χρόνια περίπου 120.000 εξόριστοι Ισπανοεβραίοι, αφού περιπλανήθηκαν σε διάφορες χώρες της Ευρώπης και απελάθηκαν και από αυτές, έγιναν δεκτοί στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτοί μιλούν την ντζιουντέο-ισπανική γλώσσα (ιουδαιοϊσπανική), που ήταν μια μορφή της καστιλλιάνικης γλώσσας, μια αρχαϊκή ισπανική θα λέγαμε με επιρροές από πορτογαλικά, ιταλικά, εβραϊκά, ελληνικά και τουρκικά. Επειδή οι Ρωμανιώτες Εβραίοι, που βρίσκονταν στη βαλκανική χερσόνησο, ήταν ολιγάριθμοι, οι Σεφαρδίτες Εβραίοι «ισπανοποιούν τον εβραϊκό κόσμο των Βαλκανίων και των ακτών του Αιγαίου».

          Οι Σεφαρδίτες είναι οι μόνοι μη μουσουλμανικοί πληθυσμοί που γίνονται Οθωμανοί υπήκοοι με τη θέλησή τους. Μετά από τους συνεχείς διωγμούς από τις χριστιανικές χώρες της Ευρώπης, βρήκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία το καταφύγιο που τους δέχτηκε με «ανοιχτές αγκάλες». Όπως αναφέρεται στο βιβλίο του Α. Μασσαβέτα για τη Μ. Ασία «οι επίγονοι των ισπανόφωνων Εβραίων διατηρούν τη μνήμη της σωτηρίας και ένα χρέος ευγνωμοσύνης προς το Οθωμανικό κράτος». Μάλιστα, όταν οι Οθωμανοί κατέλαβαν την Παλαιστίνη το 1516, επέτρεψαν σε Εβραίους να κατοικήσουν στις ιερές πόλεις τους όπως ήταν τα Ιεροσόλυμα. Στην τουρκοεβραϊκή παράδοση κυριαρχεί η φράση πως  «ο σουλτάνος, όταν πληροφορήθηκε τα βάσανά μας, μας λυπήθηκε και διέταξε να στείλουν εκατοντάδες γαλέρες να μας παραλάβουν». Ο σουλτάνος Βαγιαζίτ φέρεται να διερωτάται, αν και δεν επιβεβαιώνεται από κάποια πηγή, «γιατί λένε τον Φερδινάνδο σοφό βασιλιά που φτώχυνε το βασίλειό του για να πλουτίσει το δικό μου;».

Η μετακίνηση των Εβραίων από την Ισπανία
Η μετακίνηση των Εβραίων από την Ισπανία

         Μπορεί οι παραπάνω φράσεις να μην έχουν επιβεβαιωθεί από κάποια ιστορική πηγή, γεγονός όμως είναι ότι οι Οθωμανοί Τούρκοι είδαν στους Εβραίους ένα δραστήριο οικονομικά πληθυσμό, που θα βοηθούσε στην οικονομική ανάπτυξη της τεράστιας αυτοκρατορίας τους.

          Επιπλέον τους έβλεπαν ως έναν λαό απόλυτα έμπιστο, που τα συμφέροντά τους ταυτίζονται με αυτά των Οθωμανών. Αυτό συνέβαινε γιατί και οι Εβραίοι μισούσαν την καθολική Ευρώπη, που τους υποχρέωσε σε διωγμούς και απελάσεις και οι Οθ. Τούρκοι φοβούνται συνεχώς τη δημιουργία μιας σταυροφορίας εναντίον τους από τη χριστιανική Δύση. Έτσι δημιουργείται μια «συμπαράταξη Εβραίων και Οθωμανών».

     Οι Σεφαρδίτες φέρνουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία καινοτομίες στην παραγωγή, στην οικονομία, στις επιστήμες. Κάποιοι από αυτούς τους νεωτερισμούς ήταν η τυπογραφία, νέοι τρόποι παραγωγής οπλισμού, οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, οι τεχνικές εξόρυξης μετάλλων κ.α. .

       Έτσι χάρη στις ικανότητές τους και στη στήριξη που είχαν από την Πύλη ανεβαίνουν γρήγορα τα σκαλοπάτια της ιεραρχίας και αποκτούν σημαντική πολιτική και οικονομική επιρροή στον εκάστοτε Σουλτάνο. Τραπεζίτες, έμποροι, δραγουμάνοι, φοροεισπράκτορες, διοικητές τελωνείων και του νομισματοκοπείου, σύμβουλοι των Σουλτάνων ήταν Εβραίοι.

    Από το τέλος του 17ου αιώνα έχουμε τη σταδιακή παρακμή του οθωμανικού εβραϊσμού ακολουθώντας την κρίση που αρχίζει να χτυπά την Αυτοκρατορία, αλλά και εξαιτίας του απομονωτισμού και της εσωστρέφειας που δείχνει η εβραϊκή κοινότητα. Τις θέσεις τους παίρνουν Έλληνες και Αρμένιοι. Αντιδραστικοί ραβίνοι απαγορεύουν κάθε εκπαίδευση πέραν της θρησκευτικής και κάθε καινοτομία, φοβούμενοι την αμφισβήτηση της εξουσίας τους. Τα παραπάνω οδηγούν ένα μεγάλο μέρος της σεφαρδίτικης κοινότητας να ζει σε συνθήκες ακραίας φτώχειας.

      Αυτό όμως αρχίζει να αλλάζει από τον 19ο αιώνα. Οι Εβραίοι βγαίνουν από τη φτώχεια και την απομόνωση και ανοίγονται ξανά στο εμπόριο με αποτέλεσμα να αρχίσει ένας ανταγωνισμός Ελλήνων και Εβραίων για τα «μικρά επαγγέλματα». Αποτέλεσμα να έχουμε αντισημιτικές εκδηλώσεις. Το σφάξιμο χιλιάδων Εβραίων στην Πελοπόννησο κατά την Ελληνική Επανάσταση, τα «εβραϊκά» στην Κέρκυρα, στη Ζάκυνθο και στην Αθήνα με την υπόθεση του Εβραίου εμπόρου Πασίφικο, που οδήγησε σε διεθνή στρατιωτική επέμβαση είναι κάποια από τα περιστατικά που κάνουν τους Οθωμανούς Εβραίους να πιστεύουν πάλι πως μόνο η οθωμανική εξουσία μπορεί να τους προστατεύσει. Όπως αναφέρει ο Α. Μασαβέτας στο βιβλίο του (σελ. 604), οι Εβραίοι μιλούν για «κοινό πεπρωμένο».

Εβραϊκή οικογένεια στη Θεσσαλονίκη
Εβραϊκή οικογένεια στη Θεσσαλονίκη

Κάθε φορά που δημιουργείται στα Βαλκάνια νέο κράτος και οι μουσουλμάνοι εγκαταλείπουν την περιοχή, χιλιάδες Εβραίοι τους ακολουθούν. Μάλιστα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 οι Εβραίοι προσεύχονται στις συναγωγές για τη νίκη των Τούρκων, οργανώνονται συνδρομές και κατατάσσονται εθελοντές. Έλληνες και Αρμένιοι τους θεωρούν συνεργάτες, καταδότες και κατασκόπους των Τούρκων.

       Με τον ερχομό του Εβραϊκού Διαφωτισμού στα τέλη του 19ου  αιώνα έχουμε τη χειραφέτηση των εβραϊκών πληθυσμών. Η Alliance Israelite Universelle, που είχε έδρα στο Παρίσι, ανοίγει γαλλόφωνα σχολεία στην οθωμανική επικράτεια και συμβάλλει στην πολιτιστική ανάταση των Εβραίων και συνακόλουθα και της οικονομικής άνθισης της κοινότητάς τους.

      Δέχονται με ενθουσιασμό την επανάσταση των Νεότουρκων και της εξαγγελίες για ισότητα και συνταγματική διακυβέρνηση. Μάλιστα δε στήριξαν τους Συμμάχους της Αντάντ, όταν κατέλαβαν την Πόλη την περίοδο 1918-1923 και υποστηρίξαν τον Κεμάλ στην αποτυχημένη προσπάθεια των Ελλήνων στη Μ. Ασία.

      Ο διωγμός και η σφαγή, βέβαια, Ελλήνων και Αρμενίων από την περιοχή έστρεψε για πρώτη φορά τον φθόνο των Τούρκων σε αυτούς και οδήγησε σε έξοδο του 40% των Εβραίων στο νέο κράτος του Ισραήλ το 1947.

      Όμως η Τουρκία ήταν η πρώτη μουσουλμανική χώρα που αναγνώρισε το κράτος του Ισραήλ το 1949. Έχουμε συνεργασία των 2 χωρών σε πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο. Οι Εβραίοι θεωρούνται από τους Τούρκους «υποδειγματική μειονότητα σε αντίθεση με τους Ρωμιούς και τους Αρμενίους». Η κοινότητα των Σεφαρδιτών διαφημίζει στη Δύση ότι στην επικράτειά της Τουρκίας δεν υπήρξε αντισημιτισμός, αρνείται την αρμενική γενοκτονία, συμφωνούν στη «μη ύπαρξη Κούρδων» και «στην αρμενική και ελληνική ευθύνη για την πυρπόληση της Σμύρνης το 1922».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Α. Μασσαβέτας «Κωνσταντινούπολη, η Πόλη των Απόντων», Εκδόσεις Πατάκη, Νοέμβριος 2015.

Β. Τζανακάρης «Δακρυσμένη Μικρασία», Εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2007.

Α. Μασσαβέτας «Μ. Ασία, το παλίμψηστο της μνήμης», Εκδόσεις Πατάκη, Ιανουάριος 2016.

Εφημερίδα ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΑΥΓΗ, άρθρο Δ. Κυρτάτα, 16 Φεβρουαρίου 1997.

Εφημερίδα ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΑΥΓΗ, άρθρο Δ. Κυρτάτα, 23 Μαρτίου 1997.

Α. Κωνσταντακοπούλου, Λαοί, Φυλαί, Γλώσσαι Διακρίσεις στα Βαλκάνια τον ύστερο Μεσαίωνα, Ανοχή και Καταστολή στους μέσους χρόνους, Διεθνή Συμπόσια 10, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών, Αθήνα 2002, 327-55

Δείτε ακόμη:

  • Εβραίοι της Θεσσαλονίκης8 Δεκεμβρίου 2013 Ο εμπρησμός του εβραϊκού συνοικισμού Κάμπελ της Θεσσαλονίκης (1)
    Ο εμπρησμός του εβραϊκού συνοικισμού Κάμπελ της Θεσσαλονίκης Όταν η ιστορία αποσιωπάται. Γράφει ο Γιάννης Σιατούφης Ένα γεγονός που συγκλόνισε την κοινωνία της Θεσσαλονίκης και […]
  • Εκδρομή του σχολείου της Alliance Israelite Universelle στη λίμνη Ιωννίνων, αρχές του 20ου αιώνα16 Σεπτεμβρίου 2014 Ο άγνωστος Γιωσέφ Ελιγιά (0)
    Η εβραϊκή κοινότητα των Ιωαννίνων άκμασε στις αρχές του 19ου αιώνα, όταν η πόλη βρισκόταν υπό την εξουσία του Αλή Πασά (1788-1822). Πολλά μέλη της κοινότητας εργάστηκαν στον διοικητικό […]
  • Τσιγγανάκια17 Νοεμβρίου 2013 Οι Τσιγγάνοι (1)
    Οι Τσιγγάνοι θα απλωθούν από την Κωνσταντινούπολη στη Θράκη και σε όλη την ελληνική χερσόνησο. Σε κείμενο του 1415 οι Τσιγγάνοι περιλαμβάνονται ως ξεχωριστή εθνότητα με δική τους γλώσσα, […]
  • Η επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου. Διακρίνεται έφιππος ο Δημήτριος Καλλέργης (Συλλογή Λ. Ευταξία, Αθήνα)2 Ιουνίου 2013 Η εισαγωγή του βασιλευόμενου κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα (0)
    Η εισαγωγή του βασιλευόμενου κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα Το φεγγάρι κομμάτια κι ο ήλιος μισός, Κύριε ελέησον! Ποιος νόμος παρανόμως μου κρύβει το φως; Δεν έχω μέσον! Δήμος […]
  • Ο Χαρίλαος Τρικούπης στο βήμα της Βουλής29 Μαρτίου 2013 Ο Εμμανουήλ Ροΐδης και Η Πολιτική εν Ελλάδι ρητορεία (0)
    Ο κ. Δεληγεώργης θα ηρίστευε βεβαίως από του βήματος, αν δεν επροτίμα ως ο Κορμενίνος τον κάλαμον του λόγου, έχων ίσως ύπ’ όψιν το «verba volant, scripta manent». Πάν­τες γνωρίζουσιν ότι ο […]
  • Γελοιογραφία εποχής20 Απριλίου 2013 «Κυάμων απέχεσθε» (0)
    «Κυάμων απέχεσθε» Γράφει ο Δημήτρης Τζήκας Η φράση  «κυάμων απέχεσθε» αποδίδεται στον μυστηριώδη  Πυθαγόρα και σημαίνει κατά λέξη  «να απέχετε από τα κουκιά». Ξέρουμε ότι τα […]
  • Και ξαφνικά εμείς οι φιλόλογοι, η ελίτ του σχολείου, οι θεματοφύλακες της ελληνικής παιδείας, συνειδητοποιήσαμε ότι εν τέλει μπορεί και να μην είμαστε τόσο απαραίτητοι στο σχολείο της αποικίας Ελλάδα και ότι υπάρχουν κι άλλοι που μπορούν να διδάξουν τα πολυπληθή και πολυποίκιλα διδακτικά μας αντικείμενα.7 Ιουλίου 2013 Φιλόλογε, πολύ ἀργά γιά δάκρυα; (1)
    Φιλόλογε, πολύ ἀργά γιά δάκρυα; Γράφει ο Τάσος Χατζηαναστασίου* Και ξαφνικά εμείς οι φιλόλογοι, η ελίτ του σχολείου, οι θεματοφύλακες της ελληνικής παιδείας, συνειδητοποιήσαμε ότι εν […]
  • Greece Expiring on the Ruins of Missolonghi by Eugène Ferdinand Victor Delacroix8 Μαΐου 2014 Η δυσκολία να είσαι Έλληνας (1)
    Στη διάρκεια της τουρκοκρατίας η Εκκλησία έκανε καλά τη δουλειά της από εκκλησιαστική άποψη. Και έκανε πολύ καλά που έκανε καλά τη δουλειά της. Αλλά είναι τερατώδες να βαφτίζουμε εθνικό […]
  • Λάθος χιλιετία…31 Οκτωβρίου 2014 Ο Ύπουλος Αντισημιτισμός Του Mel Gibson (0)
    "Πέρα από αυτές τις εμβόλιμες σκηνές που εισήγαγε ο δημιουργός της ταινίας, με την επιλεκτική διαλογή εδαφίων της βιβλικής εξιστόρησης κάνει τους Ρωμαίους να μοιάζουν με υποχείρια των […]
  • Καθημερινή σκηνή ελληνικής οικογένειας επί τουρκοκρατίας9 Αυγούστου 2016 Συνύπαρξη αλά Τούρκα… (0)
    Η αυτοδιοίκηση της Στερεάς Ελλάδας είχε γενικά τα ίδια χαρακτηριστικά με της Πελοποννήσου. Και εδώ υπάρχουν κοτζαμπάσηδες και επαρχιακές συνελεύσεις, αλλά ποτέ δεν έφτασε στο επίπεδο της […]
  • Το Υγειονομείο στη Λευκάδα,πίνακας του J. Cartwright, 182130 Ιουνίου 2013 Επιστολές κλεφτών και ο Νενέκος (0)
    Στα τέλη του 18ου αιώνα, παραμονές της Ελληνικής Επανάστασης, δρούσαν στον ελλαδικό και τον ευρύτερο βαλκανικό χώρο πλήθος ενόπλων ομάδων, οι οποίες αποτελούνταν συνήθως από χριστιανούς […]
  • Με τη χαρακτηριστική προσωνυμία κουτσαβάκης, ή και κουτσαβάκι (το), (πληθυντικός: κουτσαβάκηδες ή κουτσαβάκια) φέρονταν στη Παλιά Αθήνα, περί το τέλος της Βασιλείας του Όθωνα και αρχές της Βασιλείας του Γεωργίου του Α΄ διάφοροι επιδεικνυόμενοι ως δήθεν παλληκαράδες, κοινώς "ψευτόμαγκες".27 Ιουνίου 2013 Πώς βγήκε η φράση «Απλώνει το ζωνάρι του για καβγά» (0)
    Πώς βγήκε η φράση «Απλώνει το ζωνάρι του για καβγά» Γράφει ο Ερανιστής Κουτσαβάκηδες ή κουτσαβάκια λέγανε τους μάγκες της παλιάς Αθήνας, την εποχή της Βασιλείας του Όθωνα (1840 […]
  • Φώτης Κόντογλου: «Αρματολοί και Κλέφτες», 194826 Ιουνίου 2013 Ο νόμος των κλεφτών (0)
    Όπως έχει και η εντιμότης τους νόμο, οπού ο κλέφτης να προσκηνάγη, ό,τι πάρει να το δόση, έτσι έχομε και εμείς (οι κλέφτες) νόμο, οπού όποιον πιάσομε τα ό,τι έκαμε να πλερώση…. Όμως σας […]
  • Ψηφιακές εκδόσεις από το schooltime.gr, την Ανοικτή Βιβλιοθήκη OPENBOOK, το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, το Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, τις Εκδόσεις Σαΐτα, τη Βικιθήκη, το Project Gutenberg, καθώς και Αυτόνομες Εκδόσεις Ελλήνων Δημιουργών.13 Απριλίου 2013 90 Δωρεάν e-books για την ψηφιακή σας βιβλιοθήκη (0)
    90 Δωρεάν e-books για την ψηφιακή σας βιβλιοθήκη 90 Δωρεάν e-books για την ψηφιακή σας βιβλιοθήκη από το schooltime.gr Ενενήντα τίτλοι ψηφιακών βιβλίων για ελεύθερη on-line ανάγνωση, […]
  • Παλιά ταχυδρομική κάρτα με την πλατεία της Κοζάνης30 Αυγούστου 2014 Ιστορία της Κοζάνης: Επίσκοπος Βενιαμίν. Φιλική Εταιρεία. Εκστρατεία κατά του Αλή πασά (1)
    Περί τα τέλη του 1819, η Σουλτανική κυβέρνηση έλαβε γνώση των ενεργειών του Αλή πασά, ο οποίος ετοίμαζε σοβαρό κίνημα· ξύπνησε δε από τον λήθαργο, και απέσυρε την εμπιστοσύνη που είχε […]
  • Ο Νίκος Σβορώνος έγραψε τη μελέτη του «Το ελληνικό έθνος: Γένεση και διαμόρφωση του νέου Ελληνισμού», στα μέσα της δεκαετίας του 196026 Μαρτίου 2015 Οι περιπέτειες της ελληνικής συνείδησης (0)
    Γραμμένη στα μέσα της δεκαετίας του 1960 η μελέτη του Νίκου Σβορώνου Το ελληνικό έθνος: Γένεση και διαμόρφωση του νέου Ελληνισμού παρέμεινε ανέκδοτη επί τέσσερις δεκαετίες για να εκδοθεί […]
  • Όποιος πλήρωνε, είχε σχολείο. Απλώς το σχολείο, φανερό πάντα, δεν ήταν είδος πρώτης ανάγκης. Επειδή λοιπόν τα λίγα κολλυβογράμματα τα ήξεραν οι ιερείς, εύκολα ταυτίστηκε η εκκλησία και το μοναστήρι με το σχολειό.8 Νοεμβρίου 2015 Το (ανύπαρκτο) κρυφό σχολειό (5)
    Όποιος πλήρωνε, είχε σχολείο. Απλώς το σχολείο, φανερό πάντα, δεν ήταν είδος πρώτης ανάγκης. Επειδή λοιπόν τα λίγα κολλυβογράμματα τα ήξεραν οι ιερείς, εύκολα ταυτίστηκε η εκκλησία και το […]
  • Στο αρχείο υπάρχουν φωτογραφίες της δεκαετίας του 1920-1930 απο τα χωριά Βωβούσα, Δίστρατο, Κεφαλόβρυσο, Λάιστα Ζαγορίου, Λαχανόκαστρο, Μαλακάσι, Μέτσοβο, Σαμαρίνα, Σμίξη, Φούρκα και τη Βέροια.5 Απριλίου 2014 Φωτογραφικό αρχείο της Margaret Hasluck (0)
    Φωτογραφικό αρχείο της Margaret Hasluck H Margaret Masson Hardie Hasluck, (1885 - 1948), ήταν σκωτσέζα γεωγράφος, γλωσσολόγος, αρχαιολόγος και μελετητής. Αποφοίτησε από το […]

Απάντηση

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.