17 Μαΐου 2013 at 21:03

Ο Γιόζεφ Ροτ και η φασιστική αράχνη

από

Ο Γιόζεφ Ροτ και η φασιστική αράχνη

Γράφει ο Θανάσης Μπαντές

Κρεβάτια κρατούμενων στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου, 2001
Κρεβάτια κρατούμενων στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου, 2001

Ο Ροτ δεν είναι ιδιαίτερα γνωστός στην Ελλάδα. Γεννημένος το 1894 έζησε τα ταραγμένα χρόνια των δύο παγκοσμίων πολέμων και την άνοδο του ναζισμού κατά την περιβόητη δημοκρατία της Βαϊμάρης. Το μυθιστόρημά του «Ο ιστός της αράχνης», γραμμένο το 1923, που δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στη σοσιαλιστική εφημερίδα της Βιέννης Arbeiter – Zeitung, είναι η επιτομή της φασιστικής προέλασης μέσα από τη δράση του Τέοντορ Λόζε, που από ασήμαντος γιος τελωνιακού ελεγκτή γνώρισε δόξα κι απίστευτη αναγνώριση. Η λήξη του πρώτου παγκοσμίου πολέμου τον έφερε φοιτητή της νομικής και οικοδιδάσκαλο σε κάποιους πλούσιους Εβραίους, περισσότερο βάρος για την μάνα και την αδερφή του. Ο ίδιος πίστευε ότι θα τον προτιμούσαν νεκρό και ήρωα των μαχών παρά ζωντανό σ’ αυτή την ταπεινωτική κατάσταση. Γιατί ο Λόζε παρέμενε άφραγκος και η βασική του διατροφή ήταν το σάντουιτς που του πρόσφερε ο Εβραίος κοσμηματοπώλης για τα μαθήματα της κόρης του. Γιατί ήταν διστακτικός κι άβουλος σε όλες τις κοινωνικές του συναναστροφές. Γιατί ζούσε σχεδόν αποκλειστικά μόνος. Γιατί όλα σκεπάστηκαν κάτω από τα βουνά της πιο αδιαπέραστης εσωστρέφειας, που μόνο η εκδίκηση μπορεί να εκτονώσει. Γιατί ζούσε στα βάθη της προσωπικής απελπισίας που μόνο το ανεκπλήρωτο όνειρο δικαιώνει. Με δυο λόγια καραδοκούσε κι εδώ ακριβώς ξεκινούν τα λεπτά όρια της κοινωνικής αποδοχής και της αναζήτησης ενόχων.

Η ταπείνωση του πρώτου παγκοσμίου γεννά μίσος. Η οικονομική κατάντια, η οικογενειακή αποξένωση, η αίσθηση της μηδαμινότητας, το ανίσχυρο μπροστά στην παντοδυναμία του Εβραίου κοσμηματοπώλη και η ματαίωση κάθε προσωπικής προοπτικής δεν είναι παρά η νοσηρότητα της πολιτικής- θεσμικής ανεπάρκειας που αφήνει τον Λόζε μετέωρο και του καθιστά σαφές ότι πρέπει να πάρει την κατάσταση στα χέρια του. Κι αυτό είναι η αποθέωση του αμοραλισμού. Γιατί ο Λόζε δεν τρέφει κανένα συλλογικό όραμα, παρά μόνο την ανάγκη της επιβολής. Κι αυτό είναι η μεγαλύτερη αντίφαση που γεννά η ανθρώπινη απελπισία. Η ανάγκη της ένταξης και της ομαδικότητας που θα προβάλλει από κοινού τη διεκδίκηση της αποδοχής, η οποία όμως έχει αποκλειστικά προσωπικά κίνητρα κι αυτό είναι η ματαίωση της συντροφικότητας. Η αποδοχή μέσα στην ομάδα λειτουργεί ευεργετικά ικανοποιώντας εξολοκλήρου τον εαυτό και η αναγκαιότητα της ομαδικής σύμπραξης δεν ικανοποιεί το εντάσσεσθαι, αλλά τη δυναμική της αγέλης που μόνο ομαδικά αποκτά ισχύ. Υπό αυτούς τους όρους το «εγώ» παραμένει «εγώ» και δεν θα γίνει ποτέ «εμείς» και απόδειξη αυτού είναι η μέγιστη καχυποψία. Γιατί ο Λόζε, όταν τον πλευρίζουν παραστρατιωτικοί κύκλοι και του ανοίγουν την πόρτα μυστικών οργανώσεων εντάσσεται χωρίς τον ελάχιστο δισταγμό και ανυπομονεί να αναλάβει δράση. Κι όταν περνά ο χρόνος και παραμένει στην αδράνεια δυσφορεί. Και επιχειρεί εντελώς νοητά να δουλέψει για την οργάνωση για την οποία επί της ουσίας δεν γνωρίζει τίποτε. Και παρακολουθεί ανθρώπους στην τύχη, συλλέγοντας πληροφορίες απολύτως άχρηστες, σαν εξάσκηση, αλλά κυρίως σαν απόδειξη προσωπικής υπεροχής. Γιατί όλα έχουν αλλάξει. Δεν είναι πια ο τιποτένιος Λόζε, είναι το μέλος της οργάνωσης κι όλοι εσείς θα δείτε τι θα πάθετε. Γιατί ήρθε η ώρα της δικής του ανωτερότητας που δεν μπορεί βέβαια να αποκαλύψει, αλλά τη νιώθει κι αυτό είναι το μόνο που έχει σημασία. Η προσωπική αυτοπραγμάτωση έχει επιτευχθεί και κάπως έτσι γεννιέται ο καινούριος Λόζε, ο Λόζε που θα αξίζει κάθε σεβασμό. Η ένταξή του στον ιστό είναι αρκετή.

Η καχυποψία της δήθεν συλλογικότητας γίνεται φανερή από τα πρώτα βήματα του Λόζε. Αναλαμβάνει αποστολές και τις φέρει σε πέρας με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο. Αρχίζει και γράφει σε προπαγανδιστικές φυλλάδες αποκτώντας αναγνωρισιμότητα. Περιμένει ανέλιξη. Ο ανώτερος στην ιεραρχία και σύνδεσμός του Κλίτσε τον βλέπει καχύποπτα. Τον φοβάται. Του κλέβει λεφτά και τον απειλεί σε μια επίδειξη ανωτερότητας. Ο Λόζε καταλαβαίνει ότι πρέπει να ξεφορτωθεί τον Κλίτσε. Παρακολουθούμε ξεκαθαρίσματα λογαριασμών συμμορίας, που λειτουργούν αποκλειστικά με τη μοναδική λογική της προσωπικής επιβολής. Κι εδώ δε μιλάμε ούτε για πολιτικές ίντριγκες, ούτε για συμμαχίες, ούτε καν για διαφθορά. Εδώ μιλάμε για την προσωπική ανωτερότητα της βίας που είναι η μοναδική διαπραγμάτευση και που όσο λειτουργεί ανεβαίνει βαθμίδες καταπατώντας όλους τους νόμους. Είναι η αλαζονεία της βίας που δρώντας μεθοδικά όλο και ξεχειλώνει στρεφόμενη προς όλες τις κατευθύνσεις. Οι πολιτικοί αντίπαλοι μοιάζουνε μύγες, αφού εξουδετερώνονται πολύ εύκολα με απειλές και τραμπουκισμούς και με τον ίδιο τρόπο λύνονται και οι εσωτερικές υποθέσεις της οργάνωσης, όπου όσο πιο αδίστακτος είναι κανείς, τόσο περισσότερο αναρριχάται. Και κάπως έτσι φτάνουμε στην ουσία του φασισμού, που δεν είναι άλλη από την επιβολή του φόβου, δηλαδή την υιοθέτηση του άτρωτου, που μπορεί να κάνει τα πάντα χωρίς να τιμωρείται ποτέ. Κι όσο το κράτος ή ο νόμος ή οι θεσμοί στέκονται ανήμποροι, τόσο αποθρασύνεται. Υπό αυτή την έννοια η άνοδος του φασισμού είναι η κατάδειξη κάθε στρεβλής δημοκρατίας, (σαν εκείνη της Βαϊμάρης) γιατί μόνο η πολιτική σήψη και η άκρατη διαφθορά καταλύουν κάθε έννοια δικαιοσύνης, φέρνουν δηλαδή στην επιφάνεια τους Λόζε που πρέπει να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους.

Η αποδοχή των Λόζε από τον κόσμο δεν είναι μόνο η διασφάλιση της αποχαλίνωσής τους ή η απαρχή της δημοκρατικής αμφισβήτησης ή η καταφανής δυσπιστία προς κάθε θεσμό, αλλά η επιβεβαίωση της τάσης του κόσμου να ταυτίζει το πολίτευμα με τους εκπροσώπους του. Αν οι εκπρόσωποι απογοητεύουν τότε την ευθύνη έχει το ίδιο το πολίτευμα που τους αναδεικνύει. Η ευθύνη των πολιτών δεν φαίνεται ποτέ κι αυτό δεν ερμηνεύεται μόνο ως πολιτική ανευθυνότητα, αλλά ως κάτι βαθύτερο και πιο επικίνδυνο, ως αίσθηση μηδαμινότητας μπροστά σε θεσμούς και πρόσωπα που αδυνατεί να ελέγξει, δηλαδή ως μέγιστη περιθωριοποίηση. Γι’ αυτό οι Λόζε είναι αρεστοί κυρίως στις ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες. Γιατί φαντάζουν ως τελευταίο αποκούμπι. Γιατί θέλουν να εκδικηθούν όλους αυτούς που τους περιθωριοποίησαν. Και κάπως έτσι οι Λόζε γίνονται προστάτες κι όσο περισσότερο προβαίνουν σε τραμπουκισμούς, τόσο περισσότερο ανεβαίνει η δημοτικότητά τους. Γιατί οι γροθιές και τα μαχαιρώματα των Λόζε είναι δικά τους, γιατί οι Λόζε πρέπει να κάνουν αυτό που οι ίδιοι αδυνατούν. Βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά στις απόψεις του Πλάτωνα για τις φαύλες πολιτείες που επιβεβαιώνονται μέσα στην ιστορία σαν προφητεία και που θέλουν να αναδεικνύονται πολίτες δύο ειδών: οι κηφήνες με κεντρί (κακούργοι) κι εκείνοι χωρίς κεντρί (φτωχοί). Οι κηφήνες με κεντρί λειτουργούν ως προστάτες των κηφήνων χωρίς κεντρί κι αυτό είναι το πέρασμα στην τυραννία: «Η άμετρη ελευθερία της Δημοκρατίας οδηγεί στην αναρχία. Μέσα στην πόλη δημιουργείται πόλωση. Από τη μια είναι οι άπληστοι ολιγαρχικοί κι από την άλλη οι άκεντροι κηφήνες (οι φτωχοί) που έχουν ωστόσο ως προστάτες τους κηφήνες με κεντρί. Όταν λοιπόν ο κακούργος κηφήνας αναλάβει με τη βοήθεια του Δήμου την εξουσία εγκαθιστά την Τυραννίδα» (Από το σχολικό βιβλίο της ΄Γ Λυκείου των αρχαίων κατεύθυνσης «Αρχαία Ελληνικά Φιλοσοφικός Λόγος» σελ. 102. Το απόσπασμα αποτελεί εξεταστέα ύλη των πανελληνίων εξετάσεων.)

Joseph Roth, born Moses Joseph Roth (September 2, 1894 – May 27, 1939)
Joseph Roth, born Moses Joseph Roth (September 2, 1894 – May 27, 1939)

Όμως ο Ροτ είναι αμείλικτος με τον Λόζε. Η εγκληματική του αναρρίχηση με τη δολοφονία του Κλίτσε, τις προδοσίες, την ηγετική δράση στην οργάνωση της σφαγής των διαδηλωτών και τα κατάφωρα προπαγανδιστικά ψέματα στις φυλλάδες δεν είναι παρά η προεξόφληση της συντριβής του. Γιατί αυτή είναι η μοίρα των Λόζε. Ο φασιστικός μηχανισμός δεν αναδεικνύει νικητές παρά πρόσκαιρα ευνοούμενους. Είναι η ίδια μοίρα που περιμένει όλους τους καριερίστες της βίας από το ποινικό ως το πολιτικό στερέωμα που σε κάποιες περιπτώσεις συμπλέουν, η συντριβή από τον ίδιο μηχανισμό που τους ανέδειξαν. Ο Λόζε γνωρίζει την προδοσία και τα υπόλοιπα ανήκουν στους πολιτικούς του ομοϊδεάτες που θα τον ανακρίνουν.

(Εμφανιστηκε 836 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

Leave a Reply

avatar

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

  Εγγραφή  
Ενημέρωση όταν