Ο Νικόλαος Πλαστήρας στο στόχαστρο του Μικροελλαδισμού
του Κώστα Χατζηαντωνίου*
Δεν είναι φαινόμενο σπάνιο στην Ιστορία η εμφάνιση εμπαθών που επιθυμώντας ένα ελάχιστον προσοχής, κατακρίνουν, υβρίζουν και συκοφαντούν σεπτές μορφές της εθνικής μας κοινότητας. Το σύνδρομο του Ζωΐλου, του αρχαίου κριτικού που προσπάθησε να καταρρίψει την αξία του Ομήρου, δεν έπαψε και δεν θα πάψει να προσβάλλει τους ανθρώπους. Τελευταίο θύμα του συνδρόμου, η ηρωική μορφή του Νικόλαου Πλαστήρα, του θρυλικού στρατιωτικού ηγέτη των αγώνων του λαού μας από το 1912 ως το 1922, αγώνων που τον κατέταξαν στο πάνθεον της εθνικής μνήμης αλλά και της προσφυγικής ευγνωμοσύνης. Δράστης κάποιος αντισυνταγματάρχης που μετά την λαμπρή σταδιοδρομία του, ως απόστρατος πλέον, αποφάσισε να κακοποιήσει την στρατιωτική ιστορία με εμφανή πολιτικά κίνητρα.
Ας προσπεράσουμε τα τεκμήρια της στρατιωτικής αρετής του Ν. Πλαστήρα, που όλοι γνωρίζουν, από την δράση του στους βαλκανικούς πολέμους, στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, στο μακεδονικό μέτωπο, στην Ουκρανία, στην εξόρμηση της πρώτης περιόδου της μικρασιατικής εκστρατείας ή στην σωτηρία της στρατιάς στο Τουμλού Μπουνάρ τον Μάρτιο του 1921 και ας σταθούμε στις ημέρες της Καταστροφής που οι πολιτικοί ή και φυσικοί απόγονοι των υπαιτίων αυτής, θέλουν να αποσείσουν και να την χρεώσουν (εκατό χρόνια μετά!) σε έναν από τους ελάχιστους που εκτέλεσαν τότε το καθήκον τους, αποδίδοντάς του μάλιστα την μομφή της φυγής και της ανυπακοής. Σε ποιον; Στον Μαύρο Καβαλλάρη!
Επί του προκειμένου όμως.
Όταν ξέσπασε η τουρκική επίθεση στην εξέχουσα του Αφιόν Καραχισάρ στις 13 Αυγούστου 1922, το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων υπό τον Ν. Πλαστήρα, αποτελούσε εφεδρεία του Α’. Σώματος Στρατού. Η άμεση επέμβασή του, την ίδια ημέρα, υπήρξε καίριας σημασίας στην αποτροπή της άμεσης κατάρρευσης, αφού κάλυψε, με την απαράμιλλη ορμή του αλλά και τρομερές απώλειες, το κενό που άφησε στον πιο κρίσιμο τομέα του μετώπου, η διάλυση και η φυγή άλλων συνταγμάτων. Μέσα στην γενική παράλυση όμως, όταν την επομένη, 14 Αυγούστου, αποφασίζεται η σύμπτυξη της στρατιάς και η εγκατάλειψη του Αφιόν, ουδείς λαμβάνει μέριμνα να ενημερώσει τον Πλαστήρα και το 5/42 που συνεχίζουν επί ώρες να μάχονται μόνοι και έσχατοι. Ο αξιωματικός σύνδεσμος της 4ης Μεραρχίας, που πήρε την διαταγή για να την μεταφέρει στο ευζωνικό, κοινώς την κοπάνησε. Μόλις στις οκτώ το βράδυ ένας άλλος αγγελιαφόρος (ο ήρωας της Κόνιτσας 25 χρόνια μετά, ο ανθυπολοχαγός τότε Παλαντζάς), έλαβε γνώση της διαταγής για υποχώρηση, ευρισκόμενος στην βάση του ευζωνικού, στο Ερικμάν, και έσπευσε, με κίνδυνο της ζωής του να φέρει την διαταγή.
Το καθημαγμένο τότε σύνταγμα ξεκινά αμέσως και ως τις δέκα το βράδυ θα έχει βγει από τον θανάσιμο τουρκικό κλοιό για να φθάσει στα νοτίως του Κιουπρουλού υψώματα που ο στρατηγός Δημαράς (IV Μεραρχία) είχε ορίσει ως νέα θέση του συντάγματος. Όταν όμως το 5/42 έφθασε εκεί, βρήκε τα υψώματα κατειλημμένα από το 23ο σύνταγμα της 7ης Μεραρχίας. Και επειδή και οι άνδρες αυτού και οι εύζωνοι του 5/42 ήταν σε κακό χάλι, μετά τα δύο μερόνυχτα αδιάκοπης πάλης με έναν εχθρὸ πολλαπλάσιο, από την νηστεία, την αγρύπνια και την νυχτερινή φοβερή πορεία στα κατσάβραχα, αποφάσισε ο Πλαστήρας να τραβήξει για το κοντινό Μπαλ Μαχμούτ όπου και καταυλίσθηκε κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό.
Ο Πλαστήρας προσπάθησε από εκεί να συνδεθεί με το 26ο σύνταγμα (με το οποίο έπρεπε να λάβει επαφή) και για τον σκοπό αυτόν έστειλε αξιωματικούς του επιτελείου του να ψάξουν. Ματαίως. Αργότερα μαθεύτηκε πως ἀδικα το ζητούσαν, γιατί το σύνταγμα είχε συμμορφωθεί με άλλη διαταγὴ της 4ης Μεραρχίας, που ούτε αυτήν είχε λάβει το 5/42. Οι αξιωματικοί σύνδεσμοι της Μεραρχίας είχαν για άλλη μια φορά θαυματουργήσει.
Ο Πλαστήρας προσπάθησε επίσης να συνδεθεί με τον διοικητή της 4ης Μεραρχίας Δημαρά, ο οποίος είχε προσδιορίσει με έγγραφη διαταγή του ως σταθμό διοικήσεως της μεραρχίας το Κιοπρουλού. Αλλά ο Πλαστήρας δεν κατώρθωσε να τον συναντήσει εκεί, διότι ο μέραρχος, άγνωστο γιατί, είχε αλλάξει σταθμό διοικήσεως, πράγμα που δεν κοινοποιήθηκε στον Πλαστήρα. Έτσι ξημέρωσε η 15η Αυγούστου και η νέα υποχώρηση των ελληνικών τμημάτων που άνοιξε το μοιραίο κενό και οδήγησε στην διάσπαση του ελληνικού μετώπου.
Εξ αυτών όλων των γεγονότων, ο Πλαστήρας κατηγορήθηκε (τότε και τώρα) από ασύδοτους και εμπαθείς μικράνθρωπους «γιατί δεν κατέλαβε τα νοτίως του Κιοπρουλού υψώματα από τα οποία ο εχθρός επιτέθηκε αργότερα και ανέτρεψε την γραμμή αμύνης της Στρατιάς».
Κατ’ αρχάς, βασικό στρατιωτικό δόγμα προσδιορίζει, οι μεγάλες μονάδες, τα Σώματα Στρατού δηλαδή και οι Μεραρχίες, να μην αναθέτουν ποτέ στα τμήματά τους εκείνα που θα υποχωρήσουν τελευταία, την κατάληψη ορισμένης μετωπικής γραμμής. Αυτό το έργο το αναθέτουν στα πρώτα υποχωρούντα τμήματά τους, ώστε τα τελευταία που αντιμετωπίζουν τον προελαύνοντα εχθρό, να μπορούν, μόλις φθάσουν, να μπουν μέσα στην οχυρωμένη γραμμή που τους έχουν ετοιμάσει. Αυτό το δόγμα έχει μεγαλύτερη ισχύ, όταν προβλέπεται να φθάσουν μονάδες κατά την διάρκεια της νύχτας. Αυτά τα ξέρουνε ακόμη και οι καλά καταρτισμένοι δεκανείς. Κανένας δεν βρέθηκε να τολμήσει ως τώρα να αμφισβητήσει το γεγονός πως το ευζωνικό του Πλαστήρα και μαχόταν ηρωικά επί δύο ημέρες και τελευταίο έφτασε στο Κιοπρουλού και νύχτα.
Δόγμα δεύτερον. Στις περιστάσεις αυτές ξέρουν οι δεκανείς πως οι αξιωματικοί του επιτελείου της μεγάλης μονάδος έχουν υποχρέωση να προπορεύονται κατά την υποχώρηση, να αναγνωρίζουν τις θέσεις που πρέπει να καταληφθούν από κάθε τμήμα και να παραμένουν σ’ αυτές περιμένοντας τον ερχομό του για να του υποδείξουν τις θέσεις που πρέπει να καταλάβει. Προ παντός μάλιστα όταν πρόκειται το τμήμα να φθάσει τη νύχτα. Έκαναν τίποτα από όλα αυτά οι επιτελείς του Δημαρά; Ή παρέδωσαν τον μέραρχό τους αιχμάλωτο και ύστερα ήρθαν εδώ για να αναγγείλουν στην γυναίκα του τον… θάνατό του; Ένας μάλιστα τής ορκιζόταν πως τον έθαψε με τα χέρια του ώσπου τον διέψευσε τηλεγραφικώς ο… Κεμάλ, αγγέλλοντας πως «ο στρατηγός Δημαράς συνελήφθη αιχμάλωτος και χαίρει άκρας υγείας»!
Λοιπόν, όχι μονάχα τίποτα από όσα προαναφέραμε δεν έγινε από τα επιτελεία του Σώματος και της Μεραρχίας, αλλά, αντίθετα, το 5/42 του Πλαστήρα εγκαταλείφθηκε αβοήθητο και ανειδοποίητο στα υψώματα του Αφιόν Καραχισάρ, χωρίς καμμιά διαταγή επιχειρήσεων. Η εγκατάλειψη εκείνη τον εξανάγκασε, ύστερα από διήμερη φονική μάχη, κατά την οποίαν είχε χάσει τα δύο τρίτα της παρατακτής του δυνάμεως, να κινηθεί νύχτα και να διασχίσει βουνά και χαράδρες, για να φθάσει στο Κιουπρουλού. Ήταν πολύ φυσικό να μην έχει ούτε την δύναμη, αλλά ούτε την υποχρέωση να αναλάβει ξανά και την υπηρεσία προκαλύψεως, αυτός που πολεμούσε ακατάπαυστα. Άλλωστε βρήκε μονάδα εκεί να καλύπτει τα υψώματα, το 23ο σύνταγμα πεζικού. Ευθύνεται ο Πλαστήρας για την νέα φυγή της επομένης; Και ο μέραρχος; Πού ήταν;
Αλλά όλα αυτά τα εγκαταλείπουμε για να δεχθούμε προς στιγμήν ότι κάποιο τμήμα του μετώπου στο Κιουπρουλού έμεινε ακάλυπτο εξ υπαιτιότητος του Πλαστήρα και ο εχθρὸς μπήκε από αυτό. Ποιά μεραρχία μας διέλυσε κατά την επίθεσή της από το ακάλυπτο εκείνο σημείο αυτή η τουρκική δύναμη; Μήπως την 4η; Μα αυτή ήταν ήδη κατά το πλείστον διαλυμένη από τις 13 Αυγούστου. Στο Κιοπρουλού βρίσκονταν μόνο μπουλούκια ασύνταχτα αυτής της Μεραρχίας. Αν ήταν συντεταγμένα δεν θα αιφνιδιάζονταν, ούτε θα τρέπονταν σε άτακτη φυγή με λίγες τουφεκιές από Τούρκους ιππείς που ούτε καν φαίνονταν. Όπως άλλωστε δεν έφυγε και δεν διαλύθηκε το 5/42 μολονότι ο Πλαστήρας έλειπε ψάχνοντας τον Δημαρά. Εξ άλλου, οι Τούρκοι ιππείς που χτύπησαν τους φυγάδες της 4ης Μεραρχίας στο Κιοπρουλού, δεν μπήκαν από κανένα κενό. Αυτοί ήρθαν από τον βορρά, αποτελούσαν μέρος του τουρκικού Ιππικού που είχε περάσει στα νώτα του ελληνικού στρατού και ήταν μία ελάχιστη δύναμη που διόλου δεν επηρέασε την γενική εξέλιξη των επιχειρήσεων. Αυτές καθορίστηκαν από την ανικανότητα της Στρατιάς, που από την Σμύρνη διέτασσε βήμα- βήμα υποχώρηση και από την ανικανότητα των αποτάκτων να φροντίσουν να ανασυγκροτήσουν τις μονάδες τους, που κακή τη μοίρα τούς εμπιστεύθηκε η πατρίδα και άφησαν τους στρατιώτες τους να κινούνται μπουλούκια προς τα δυτικά ενώ αυτοί προχωρούσαν ανάμεσά τους έχοντας μόνο τις σημαίες μαζί τους. Αυτό ήταν το κύρος τους στους φαντάρους. Τέτοιο κατάντημα.
Κι όμως. Εκείνες τις τρομερές στιγμές, Ένας ξεχώριζε. Ο Πλαστήρας. Που εκινείτο πίσω από όλα αυτά τα μπουλούκια καλύπτοντάς τα, σε φάλαγγα πορείας, σώζοντας χιλιάδες εξ αυτών που χωρίς τον Πλαστήρα θα ήταν όλοι νεκροί στα φαράγγια της Μικρασίας. Αν ο θρυλικός «Καραπιπέρ» (που οι Τούρκοι με τρόμο και μίσος αναζητούσαν), σκοτωνόταν στο Αφιόν, δεν θα υπήρχε μία εβδομάδα αργότερα στο Σαλιχλή για να σώσει από την συνολική καταστροφή και την πλήρη ατίμωση όλο τον ελληνικό στρατό. Ουδείς από το Α’ και το Β’ Σώμα, τον στρατό του νότιου μετώπου, θα έφθανε στον Τσεσμέ για να περάσει (χάρη στην δική του κάλυψη ως οπισθοφυλακή) στην Παλαιά Ελλάδα. Και χωρίς την Επανάστασή του, ουδείς στρατός θα είχε ανασυγκροτηθεί στον Έβρο, με συνέπεια η Ελλάδα να επιστρέψει πιθανότατα στα σύνορα της Μελούνας, εκεί που ανέμιζαν οι ένδοξες σημαίες της εθνικοφρροσύνης του παλαιοκομματισμού πριν το 1912.
Φθόνος και συμπλέγματα εξαιτίας του 1922 (της Καταστροφής και της εκτέλεσης των πρωταιτίων), φθόνος και μίσος που δεν αντέχουν στα πλήγματα της στοιχειώδους λογικής, κινούν την απόπειρα σπίλωσης του Νικόλαου Πλαστήρα. Ο δεξιός εθνομηδενισμός, που μη έχοντας ελπίδα πια για άλλα τρόπαια, εζήλωσε την δόξα του αριστερού εθνομηδενισμού; Ή μήπως οι ονειρώξεις μιας εθνικοφρροσύνης που αυτό το οποίο εύρισκε τότε “μη ρεαλιστικό”, το βρίσκει ρεαλιστικό τώρα, απέναντι σε μία Τουρκία 80 εκατομμυρίων; Σε κάθε περίπτωση, η αλλεργία προς την ιδέα πως μπορούν να υπάρχουν και ήρωες στην ιστορία των λαών, όταν συναντά την πολιτική εμπάθεια (την εκμεταλλευόμενη την άγνοια των νεωτέρων για τις λεπτομέρειες μιας υψίστης σημασίας ιστορική στιγμή του Νέου Ελληνισμού), τέτοιας ποιότητας αμφισβήτηση θα γεννά. Μάταιος πόνος. Ουδείς θα αποκτήσει ηθική οντότητα υβρίζοντας τον Πλαστήρα και νομίζοντας πως έτσι θα δικαιώσει (διά της πλαγίας οδού) αυτούς που πολέμησαν την Επανάσταση του 1909, αυτούς που σκότωσαν ένα όνειρο αιώνων και, το χειρότερο, παρέδωσαν στους τσέτες εκατοντάδες χιλιάδες Ελλήνων, ξεριζώνοντας όσους επέζησαν και έφτασαν εδώ απελπισμένοι, στην οριστικά μικράν και ανέντιμον Ελλάδα.
*Από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις κυκλοφορεί το βιβλίο του, Η Εξόριστη Πολιτεία – Η ελληνική κυβέρνηση στη Μ. Ανατολή, 1941-1944.
Πηγή:Ο Νικόλαος Πλαστήρας στο στόχαστρο του Μικροελλαδισμού
