13 Μαΐου 2013 at 17:05

Ο Λογικός Εμπειρισμός και η «Νέα Φιλοσοφία της Επιστήμης»

από

Ο Λογικός Εμπειρισμός και η «Νέα Φιλοσοφία της Επιστήμης»

Γράφει ο Γιώργος Τσουτσίδης

Κατά τη διάρκεια της χρονικής περιόδου 1920-1960 το φιλοσοφικό ρεύμα του Λογικού Εμπειρισμού είναι εκείνο που κυριαρχεί στο χώρο της επιστημολογίας. Παρά το γεγονός ότι εκφράζονται επιμέρους αντιρρήσεις και διαφωνίες, οι οποίες συμβάλλουν στο μετασχηματισμό των απόψεων των λογικών εμπειριστών, εντούτοις ο βασικός πυρήνας της λογικοεμπειριστικής ανάλυσης εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει τη δεσπόζουσα φιλοσοφική προσέγγιση της επιστήμης.

            Ο Λογικός Εμπειρισμός έθεσε δυο βασικούς στόχους:

            1) Τη λογική ανάλυση της έγκυρης γνώσης

Εξαιτίας του γεγονότος, όμως, ότι στα πλαίσια της εμπειρικής παράδοσης η έγκυρη γνώση ταυτίζεται με την επιστήμη, ο πρώτος στόχος γίνεται η λογική  ανάλυση της επιστήμης.

            2) Την εμπειρική θεμελίωση της επιστήμης

            Το αίτημα αυτό, όμως οδηγεί στην οριοθέτηση ανάμεσα σε επιστήμη και μεταφυσική.

Carl Gustav "Peter" Hempel (January 8, 1905 – November 9, 1997
Carl Gustav «Peter» Hempel (January 8, 1905 – November 9, 1997)

Βασική θέση των λογικών εμπειριστών αποτελεί η άποψη ότι κάθε έγκυρη επιστημονική θεωρία, στην πιο εξελιγμένη της φάση, απορρέει από και θεμελιώνεται στην εμπειρία. Οι επιστημονικοί όροι και η εγκυρότητα των επιστημονικών προτάσεων καθορίζονται, αποκλειστικά, από τα εμπειρικά δεδομένα. Αυτός ο εμπειρικός χαρακτήρας, τον οποίο προσδίδουν οι λογικοί εμπειριστές στην επιστήμη, είναι το διαφοροποιητικό στοιχείο που αποδίδουν μεταξύ επιστήμης και μεταφυσικής. Η διαφοροποίηση αυτή στηρίζεται στο κριτήριο επαλήθευσης (verification), σύμφωνα με το οποίο μια πρόταση είναι επιστημονική μόνο στην περίπτωση κατά την οποία είναι δυνατόν να επαληθευτεί. Έτσι, λοιπόν, ενώ οι επιστημονικές προτάσεις μπορούν να επαληθευτούν και έχουν μια τιμή αλήθειας, αυτό δεν συμβαίνει με τις προτάσεις της Μεταφυσικής, για τις οποίες δεν υπάρχει τρόπος να ελεγχθούν, να επιβεβαιωθούν ή να απορριφθούν, οπότε και στερούνται νοήματος.

Σύμφωνα με το Λογικό Εμπειρισμό, υφίσταται μια διάκριση ανάμεσα στο πλαίσιο ανακάλυψης και το πλαίσιο θεμελίωσης. Δεν αποτελούν αντικείμενο έρευνας και μελέτης της φιλοσοφίας των επιστημών τα κριτήρια, τα οποία καθορίζουν τους τρόπους ανακάλυψης μιας επιστημονικής θεωρίας. Έργο της επιστημολογίας είναι η ‘αξιολόγηση’ μιας ανακάλυψης και ως εκ τούτου η θεμελίωση της θεωρίας αδιαφορεί για τη «λογική της ανακάλυψης».

            Οι Λογικοί Εμπειριστές εισάγουν στο χώρο της επιστημολογίας μια διχοτόμηση ανάμεσα στους παρατηρησιακούς και τους θεωρητικούς όρους. Διακρίνουν, δηλαδή, τους όρους σε εκείνους που αναφέρονται σε άμεσα αντιληπτά αντικείμενα, μέσω των αισθητηρίων οργάνων (παρατηρησιακοί όροι) και σε εκείνους, που δεν είναι άμεσα παρατηρησιακοί.όροι. Πάνω σε αυτή τη διχοτόμηση οι λογικοί εμπειριστές στηρίζουν τη δυνατότητα επαλήθευσης των επιστημονικών προτάσεων.

Μια ακόμη σημαντική θέση του Λογικού Εμπειρισμού αποτελεί η άποψη ότι η επιστημονική μέθοδος συνιστά μια επαγωγική διαδικασία. Η γνώση και, επομένως, οι γενικευτικοί νόμοι, υποστηρίζουν οι λογικοί εμπειριστές, «επάγεται» από την εμπειρία. Στην αρχή οι νέες επιστημονικές θεωρίες και προτάσεις είναι εμπειρικές γενικεύσεις, βασιζόμενες στην αισθητηριακή αντίληψη, στη συνέχεια οι αρχικές γενικεύσεις μετασχηματίζονται σε θεωρητικούς  νόμους.

Color Study: Squares with Concentric Circles, 1913 Wassily Kandinsky
Color Study: Squares with Concentric Circles, 1913
Wassily Kandinsky

Οι λογικοί εμπειριστές θεωρούν την επιστημονική πρόοδο ως συνεχή συσσωρευτική διαδικασία. Οι νέες θεωρίες δεν οδηγούν στην απόρριψη των παλαιότερων, οι οποίες με τη σειρά τους όχι μόνο διατηρούνται, αλλά και διευρύνουν το πεδίο ισχύος της.

            Τέλος, μια άλλη θέση των υποστηρικτών του Λογικού Εμπειρισμού αποτελεί η άποψη, σύμφωνα με την οποία, η ακολουθία των επικυρωμένων θεωριών επιτυγχάνεται με την ενσωμάτωση της παλαιότερης θεωρίας στο ευρύτερο φάσμα μιας νέας θεωρίας της οποίας έκτοτε αποτελεί ειδική περίπτωση (Θεωρία της Αναγωγής).

             Η έναρξη της δεκαετίας του 1960 σηματοδοτεί την αλλαγή της προβληματικής που επικρατεί στην επιστημολογία με τη δημιουργία ενός νέου επιστημολογικού ρεύματος, το οποίο συνδέεται με τα ονόματα του T.S. Kuhn, του P. Feyerabend, του N.R. Hanson, του S. Tauhnin, και χαρακτηρίζεται από μια ακραία αντιθετικιστική γραμμή.

            Βασικές θέσεις της «Νέας Φιλοσοφίας της Επιστήμης», όπως ονομάστηκε το συγκεκριμένο επιστημολογικό ρεύμα, είναι:

            1) Σε αντίθεση με τους λογικούς εμπειριστές, οι εκπρόσωποι της «Νέας Φιλοσοφίας της Επιστήμης» απορρίπτουν τη διάκριση ανάμεσα σε παρατηρησιακές και θεωρητικές προτάσεις. Υποστηρίζουν ότι μια τέτοια διάκριση δεν είναι δυνατόν να τεθεί, διότι οι παρατηρησιακές προτάσεις είναι, σε μεγάλο βαθμό, ‘προσβεβλημένες’ από θεωρία. Συνέπεια αυτού είναι ότι η «Νέα Φιλοσοφία της Επιστήμης» εστιάζει στον ρόλο της θεωρίας, ασκώντας κριτική στον ‘’μύθο του δεδομένου.’’

            2) Δεν γίνεται αποδεκτή η θέση του Λογικού Εμπειρισμού, σύμφωνα με την οποία η μετάβαση από τη μια θεωρία στην άλλη είναι συνεχής. Αντιθέτως, στη «Νέα Φιλοσοφία της Επιστήμης» το λογικό και το εμπειρικό περιεχόμενο μιας παλαιότερης θεωρίας δεν παραμένουν αναλλοίωτα, όταν αυτή αντικαθίσταται από μια νεότερη.

             3) Η άποψη των λογικών εμπειριστών, ότι οι επιστημονικές θεωρίες μπορούν να αξιολογηθούν μέσω των παρατηρησιακών συνεπαγωγών τους και με τη βοήθεια της επικύρωσης, επαλήθευσης ή διάψευσης, απορρίπτεται από τους υποστηρικτές της «Νέας Φιλοσοφίας της Επιστήμης». Αντιθέτως, θεωρούν την αξιολόγηση πολυσύνθετη διαδικασία, η οποία διέπεται και από άλλους παράγοντες. Επιπλέον, η αλλαγή θεωριών αποτελεί το δυναμικό χρονικό φαινόμενο της ιστορίας ενός επιστημονικού πεδίου στο εσωτερικό ενός μεταβαλλόμενου κοινωνικού και ιστορικού πλαισίου.

             4) Χαρακτηρίζεται ως παραπλανητική η διάκριση ανάμεσα στα «πλαίσια ανακάλυψης» και τα «πλαίσια δικαιολόγησης». Η «λογική της δικαιολόγησης» διαστρεβλώνει την εικόνα της επιστημονικής ανάπτυξης και παραβλέπει το ευρύτερο πλαίσιο (ιστορικό – κοινωνικό), μέσα στο οποίο η επιστήμη αναπτύσσεται.

Black and Violet, 1923 Wassily Kandinsky
Black and Violet, 1923
Wassily Kandinsky

Το γίγνεσθαι της επιστήμης είναι εκείνο, το οποίο οι εκπρόσωποι του νέου φιλοσοφικού ρεύματος επιθυμούν να καταστήσουν σαφές και κατανοητό.

            5) Στη «Νέα Φιλοσοφία της Επιστήμης» το θεωρητικό τμήμα της επιστήμης υπερισχύει του πρακτικού τμήματος. Η εξηγητική γνώση είναι προτασιακή και όλες οι μορφές του «γνωρίζω-πώς» [«know – how»] οφείλεται να μετασχηματίζονται σε «γνωρίζω-ότι» [«know-that»].

            6) Οι υποστηρικτές της «Νέας Φιλοσοφίας της Επιστήμης» αμφισβητούν τον θεμελιωτισμό. Την άποψη, δηλαδή, η οποία θέλει μια αμέτοχη, αναστοχαστική γνωστική στάση να μπορεί να αποκαλύψει τις οντολογικά ή γνωσιολογικά προνομιακές οντότητες, στις οποίες είναι αναγώγιμο το καθετί.

            7) Τέλος, αμφισβητεί την υπεραπλουστευτική εικόνα, η οποία θέλει την επιστήμη να διαθέτει κάποιο μυστηριώδες αλάθητο, να παρέχει μονοσήμαντη γνωσιακή πρόσβαση σε οτιδήποτε υπάρχει, να παράγει ακλόνητη, αντικειμενική γνώση με τη βοήθεια απόλυτων και πολιτισμικά ουδέτερων μεθόδων και να συγκροτεί την αληθή περιγραφή του φυσικού κόσμου μέσω ενός σημασιολογικά καθαρού λεξιλογίου.

Μανιφέστο της «Νέας Φιλοσοφίας της Επιστήμης» αποτελεί το έργο, η Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων, του Τ.Kuhn, που εκδόθηκε το 1962 και καθιέρωσε τον συγγραφέα του ως κεντρική μορφή στο πεδίο της Νέας Φιλοσοφίας της Επιστήμης. Ο Kuhn, αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές του στη Φυσική, στράφηκε προς την Ιστορία των επιστημών.

ΠΗΓΕΣ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Kuhn, T.S. (1962), Η Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων, Θεσσαλονίκη: Σύγχρονα θέματα, 1981.

Salmon, M.H. et al. (1992), Eισαγωγή στη Φιλοσοφία της Επιστήμης, Ηράκλειο: ΠΕΚ, 1998.

Γέμπτος, Π. (1987), Μεθοδολογία των Κοινωνικών Επιστημών, Αθήνα: Παπαζήσης, 1987.

Αυγελής, Ν. (1998), Φιλοσοφία της Επιστήμης, Θεσσαλονίκη: Κώδικας, 1998.

Kuhn,T.S.(1977) The Essential Tension,Chicago,1977

Kuhn,T.S.(1969) The Structure of Scientific Revolutions.2d ed. Chicago;University of Chicago Press.

(Εμφανιστηκε 2.440 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

Leave a Reply

avatar

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

  Εγγραφή  
Ενημέρωση όταν