Αλλ’ ο μεσαιωνικός Ελληνισμός δεν ευηργέτησε τον κόσμον διά του πνεύματος μόνον και του λόγου. Αφού έσωσε το νέον δόγμα από των αιρέσεων, εδέησε να σώση αυτό από του Μαζδεϊσμού και του Μωαμεθανισμού, από των Περσών και των Αράβων.

Η κατάκτηση ολόκληρου του ελληνιστικού κόσμου από τους Ρωμαίους και η ένταξη του στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία επιταχύνει την πορεία προς την ενότητα, που γίνεται στην περίοδο αυτή ακόμα πιο βαθιά.

Είναι η φύση της ισχύος αυτή, που εν τέλει κινεί την ιστορία. Ο Θουκυδίδης την μετουσιώνει σε φύση του ανθρώπου, αφού ο άνθρωπος είναι εκείνος που διαμορφώνει τα γεγονότα.

«Και το των Ελλήνων όνομα πεποίηκε μηκέτι του γένους, άλλα της διανοίας δοκείν είναι και μάλλον Έλληνας καλεϊσθαι τους της παιδεύσεως της ημετέρας ή τους της κοινής φύσεως μετέχοντας».

Η έννοια έθνος στην αυστηρή της σημασία παρουσιάζεται περισσότερο ή λιγότερο ολοκληρωμένη και γενικευμένη, τουλάχιστον στους προηγμένους λαούς, από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα.

«-Έτσι πεθαίνουν τα παλικάρια!» φώναξε ο Ρήγας πριν οι σφαίρες τρυπήσουν το στήθος του. «Άφθονο σπόρο έσπειρα» είπε. «Θα ‘ρθει ώρα που το έθνος μου θα τρυγήσει τους γλυκούς καρπούς του».

Και πράγματι, πώς ήταν δυνατό οι Έλληνες αυτοί που γνώρισαν τη Δύση και τον πολιτισμό της να μη διαπιστώσουν, ξαναγυρίζοντας στην πατρίδα, την απελπιστική στασιμότητα του οθωμανικού συστήματος;

Κατά τας παραμονάς της Ρωμαϊκής κατακτήσεως ο Ελληνισμός της κυρίως Ελλάδος ευρίσκεται εις προφανή κάμψιν. Αλλά το κέντρον του βάρους του έχει από μακρόν μετατοπισθή προς ανατολάς.

Ανακαλύψτε το ξεχωριστό Δισπηλιό με βίντεο και φωτογραφίες

Στο «Τραγούδι των Νίμπελούνγκεν», η γυναίκα είναι το κέντρο. Η αγάπη, ο πόνος της αγάπης, —κι η Κριμχίλδη το ξέρει ότι «η αγάπη στο τέλος πληρώνεται με πόνο»— βρίσκονται από την αρχή στη βάση του έργου.