«Μεταφορικά μιλώντας»: ο Βασίλης Μαλισιόβας ξαναδιαβάζει τη γλώσσα που μιλάμε χωρίς να το ξέρουμε
Ένα υβριδικό βιβλίο, δοκιμιακό και λεξικογραφικό μαζί, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Άγκυρα, δείχνει ότι η γλώσσα δεν είναι σχολική αγγαρεία αλλά η πιο ζωντανή ιστορία που έχουμε να πούμε για τον εαυτό μας.
Όταν λέμε ότι κάποιος «έκαψε φλάντζα», ότι μια δουλειά «πάει τρένο» ή ότι το δωμάτιο έγινε «λαμπίκο», σπάνια σκεφτόμαστε ότι δανειζόμαστε λέξεις από το συνεργείο, τον σιδηρόδρομο και το εργαστήριο απόσταξης. Κι όμως: ο λαμπίκος ήταν κάποτε ο άμβυκας, το χάλκινο σκεύος με το οποίο έβγαζαν το τσίπουρο — και ακριβώς επειδή έπρεπε να γυαλίζει για να δουλέψει σωστά, έφτασε σήμερα να σημαίνει την απόλυτη καθαριότητα. Αυτή η διαδρομή — από το εργαστήριο, το χωράφι, το κουρείο ή τη θάλασσα ώς το στόμα μας — είναι το θέμα του νέου βιβλίου του Βασίλη Μαλισιόβα, «Μεταφορικά μιλώντας» (εκδ. Άγκυρα, 2026, με πρόλογο της Ιωάννας Σπηλιοπούλου).
Ένα βιβλίο που δεν μοιάζει με κανένα άλλο
Δύσκολο να το κατατάξεις. Δεν είναι λεξικό, αν και έχει λήμματα, ορισμούς και παραδείγματα. Δεν είναι συλλογή δοκιμίων, αν και κάθε κεφάλαιο ξεκινά με μια αφήγηση και κλείνει με ένα λογοτεχνικό παράθεμα. Είναι κάτι ενδιάμεσο — ένα υβρίδιο δοκιμιακού και λεξικογραφικού χαρακτήρα — που προτείνει, χωρίς να το διακηρύσσει, έναν άλλο τρόπο να μιλάμε για τη γλώσσα: όχι ως σύνολο κανόνων που πρέπει να απομνημονεύσουμε (και που στους περισσότερους προκαλεί κυρίως δυσάρεστους σχολικούς συνειρμούς), αλλά ως ζωντανό οργανισμό που τρέφεται από τη ζωή μας. Κι εδώ έγκειται και μια συνεισφορά διόλου ασήμαντη: Ο συγγραφέας καταφέρνει να αποσυνδέσει την ιδιότητα του φιλολόγου με το πρόσωπο που εν πολλοίς είναι άτεγκτο, που διδάσκει με άγλυκο και τυποποιημένο τρόπο (αυτό ισχύει ειδικά για το σχολείο).
Είκοσι κεφάλαια, οργανωμένα σε τέσσερις ενότητες («Η φύση και οι λέξεις», «Η γνώση του κόσμου», «Ο μόχθος και η δημιουργία», «Οι άνθρωποι και οι συγκρούσεις»), ιχνηλατούν πώς το λεξιλόγιο των φυτών, των εντόμων, των πουλιών και των ψαριών, των μαθηματικών και της χημείας, της μουσικής και του αλφαβήτου, της ραπτικής, της οικοδομής, της κουζίνας και του κουρείου, των μεταφορικών μέσων και των ΜΜΕ, της συγγένειας και του πολέμου μπήκε στην καθημερινή μας ομιλία — και τι λέει αυτό για τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο, πώς μιλάμε μεταξύ μας, ποια στερεότυπα κουβαλά ο δημοσιογραφικός λόγος, πώς η γλώσσα μεταπηδά από το ένα πεδίο και επίπεδο στο άλλο.
Εσάνς επιστημοσύνης, χωρίς ακαδημαϊκό βάρος
Ο Β. Μαλισιόβας, φιλόλογος και θεολόγος, με μακρά θητεία ως επιμελητής εκδόσεων (συνεργάτης, μεταξύ άλλων, του Κέντρου Λεξικολογίας και των λεξικών του καθηγητή Γ. Μπαμπινιώτη), ξέρει καλά τι σημαίνει επιστημονική ακρίβεια. Εδώ όμως επιλέγει να μη φορέσει τήβεννο. Η γλώσσα του είναι εκλαϊκευμένη χωρίς να είναι υπεραπλουστευμένη· εξηγεί, δεν διδάσκει· αφηγείται, δεν κάνει διάλεξη. Οι θεωρητικές αναφορές — η γνωστική θεωρία της μεταφοράς των Lakoff και Johnson, οι ετυμολογικές διαδρομές, οι δάνειες λέξεις από την τουρκική, τη λατινική, την ιταλική — υπάρχουν, αλλά διακριτικά, στο βάθος, σαν τον σκελετό που κρατά όρθιο το σώμα χωρίς να φαίνεται.
Το χιούμορ, από την άλλη, φαίνεται παντού. Στα παραδείγματα κυρίως — εκεί ξεχωρίζει η κοινωνική οξυδέρκεια του συγγραφέα — ο αναγνώστης συναντά την πεθερά που «έκανε πύραυλο το στιφάδο», τον προϊστάμενο που «δεν ξέρει πόσο κάνει ένα κι ένα», τον συνάδελφο που «καίει λάδια». Δεν είναι απλώς αστεία: είναι μικρές σκηνές από την ελληνική ζωή, όπου η γλώσσα αφτιασίδωτη αποκαλύπτει τα στερεότυπα, τις υποτιμήσεις, τις τρυφερότητες και τις ειρωνείες μας.
Η αρχιτεκτονική κάθε κεφαλαίου
Αυτό που κάνει το βιβλίο ευχάριστο στην ανάγνωση είναι η σταθερή δομή του. Κάθε κεφάλαιο ανοίγει με μια αφόρμηση, συχνά βιωματική: ο παππούς που έλεγε για τον αργοκίνητο γείτονα ότι «πάει με τον αραμπά του», η γιαγιά που έριχνε αλεύρι «όσο έπαιρνε», ο φίλος που αγόρασε «γιαπωνέζικη καρμανιόλα» (και ήταν, τελικά, ένας κόφτης χαρτιού). Ακολουθεί μια σύντομη αναδρομή στο παρελθόν του πεδίου, έπειτα το κύριο σώμα με τα λήμματα — όπου ο συγγραφέας ιχνηλατεί την κυριολεκτική σημασία λέξεων που σήμερα ζουν κυρίως μεταφορικά — και, τέλος, ένας επίλογος με ποιητικό ή λογοτεχνικό παράθεμα: Έλιοτ, Σουρής, Δροσίνης, Ηρόδοτος, ή η παροιμία «η γλώσσα κόκαλα δεν έχει και κόκαλα τσακίζει».
Και οι τίτλοι; Ευρηματικοί, σχεδόν προκλητικοί: «Η γλώσσα έχει και… πολλή χλωροφύλλη!», «Στη γλώσσα… ασχολούμαστε και με τρίχες!», «Η γλώσσα έχει και… δολοφονικές τάσεις!», «Αλμπάνης, χαμάλης, χαφιές: τα επαγγέλματα στο στόχαστρο της γλώσσας». Είναι τίτλοι που σε προκαλούν να ξεψαχνίσεις το άρθρο, όχι απλώς να το διαβάσεις.
Ένα ηπειρώτικο αυτί
Δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο έχει τόσο γερό αυτί για τη λαϊκή γλώσσα. Ο Β. Μαλισιόβας, γέννημα-θρέμμα Ηπειρώτης, έχει ήδη στο ενεργητικό του δύο βιβλία τοπικών ιστοριών («Κάτσε να σου μολογήσω», «Τα γέλια και τα δάκρυα της πέτρας»), όπου κατέγραψε τον προφορικό λόγο του τόπου του. Εκείνη η θητεία ακούγεται και εδώ: στα παραδείγματα, στις παροιμίες, στη σιγουριά με την οποία ξέρει πώς μιλούν οι άνθρωποι στο καφενείο, στο χωράφι, στο πανηγύρι — και στο πώς οι λέξεις των παλιών επαγγελμάτων, ο βαγενάς και ο αλμπάνης, ο γανωτής και ο σαράφης, επιβιώνουν ακόμα στα επώνυμα των χωριών μας.
Ο Β. Μαλισιόβας αποδεικνύει και εδώ ότι είναι… κυριολεκτικά άνθρωπος «και του σαλονιού και του αλωνιού»!
Στα συν
Το καλαίσθητο εξώφυλλο — ένα ξύλινο τραπέζι με ανοιχτό τετράδιο, κλαδί ελιάς, κλειδί και παρτιτούρα, ζωγραφισμένο σαν ανάμνηση απογευματινού φωτός — και το εύχρηστο μέγεθος (306 σελίδες, σχήμα 14x21) κάνουν το βιβλίο κατάλληλο τόσο για το κομοδίνο όσο και για την τσάντα. Απευθύνεται σε εκπαιδευτικούς και μαθητές, σε δημοσιογράφους που θέλουν να ακούσουν καλύτερα τα δικά τους στερεότυπα, αλλά κυρίως σε όποιον αγαπά τη γλώσσα και θέλει να καταλάβει από πού προέρχονται αυτά που λέει.
Και μια προσδοκία: ο τρόπος αυτός παρουσίασης — υβριδικός, βιωματικός, με χιούμορ αλλά και ακρίβεια — αξίζει να συνεχιστεί και με άλλα θεματικά πεδία. Η γλώσσα έχει ακόμα πολλά «χωράφια» να ξεσκαλίσει. Ας ελπίσουμε ότι ο Β. Μαλισιόβας δεν θα μας αφήσει να περιμένουμε πολύ…
Βασίλης Μαλισιόβας, Μεταφορικά μιλώντας – Οι μεταμορφώσεις σημασιών στη γλώσσα μας
Πρόλογος: Ιωάννα Σπηλιοπούλου · Εκδόσεις Άγκυρα, Σεπτέμβριος 2026 · 306 σελίδες
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Α΄ Η Φύση και οι λέξεις
1. Η γλώσσα έχει και… πολλή χλωροφύλλη! (Φυτά, δέντρα
και αγροτικές εργασίες)
2. Τα έντομα… δεν είναι ασήμαντα για τη γλώσσα!
(Εντομολογία)
3. «Νά ’μουν πουλί να πέταγα»: πώς τα πουλιά πετούν…
στη γλώσσα (Ορνιθολογία)
4. Ψάρια και θαλασσινά… στα δίχτυα της γλώσσας!
(Ιχθυολογία και θαλάσσια ζωή)
5. Το έδαφος και υπέδαφος της γλώσσας (Γεωλογία και
φυσικά φαινόμενα)
Β΄ Η γνώση του κόσμου
1. Η γλώσσα με… μαθηματική ακρίβεια! (Μαθηματικά)
2. Η χημεία των λέξεων (Χημεία και μέταλλα)
3. Τα γράμματα του αλφαβήτου… ως λέξεις (Αλφάβητο και
γραφή)
4. Τι ήχους… βγάζει η γλώσσα; (Ηχοσυμβολισμός και
ηχοποιημένες λέξεις)
5. Λέξεις… μετά μουσικής! (Μουσική ορολογία και όργανα)
Γ΄ Ο μόχθος και η δημιουργία
1. Αλμπάνης, χαμάλης, χαφιές: τα επαγγέλματα ως
γλωσσικός μηχανισμός υποτίμησης (Παραδοσιακά
επαγγέλματα και χειρωνακτικές εργασίες)
2. Κοπτορραπτική… στην καθημερινή μας επικοινωνία!
(Ραπτική και ένδυση)
3. Το «σπίτι» της γλώσσας (Αρχιτεκτονική, οικοδομή και
δομικά υλικά)
4. Στη γλώσσα… ασχολούμαστε και με τρίχες! (Κουρείο και
ανθρώπινη κόμη)
5. Οι μεταφορές της γλώσσας «μ’ αεροπλάνα και
βαπόρια…» (Μεταφορικά μέσα: χερσαία, θαλάσσια και
εναέρια)
6. Τι… μαγειρεύουμε με τις λέξεις; (Μαγειρική, τρόφιμα και
γαστρονομία)
7. Η γλώσσα βγαίνει στο… γυαλί! (Τηλεόραση, εφημερίδες,
ραδιόφωνο και διαδίκτυο)
Δ΄ Οι άνθρωποι και οι συγκρούσεις
1. Στη γλώσσα… είμαστε όλοι συγγενείς! (Σχέσεις συγγένειας
και οικογένεια)
2. Ένοπλος λόγος (Πόλεμος, στρατός και όπλα)
3. Η γλώσσα έχει και… δολοφονικές τάσεις! (Βία, έγκλημα
και τιμωρία)
