Ένας Έλληνας στρατιώτης θυμάται: οι επιχειρήσεις του 1948

Ένας Έλληνας στρατιώτης θυμάται: οι επιχειρήσεις του 1948

Ο Δημήτριος (Δημητρός) Δεληγιάς, γόνος Θρακιώτη πρόσφυγα, γεννήθηκε στην Αυγή Κοζάνης το 1925. Κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας έλαβε μέρος σε πολλές επιχειρήσεις του Εθνικού στρατού μέχρι την αποστράτευσή του, το 1950.

Η ελληνική κυβέρνηση κάλεσε κι άλλη κλάση να παρουσιασθεί στο στρατό. Τώρα είχαμε μαζέψει γύρω στις 100 χιλιάδες στρατιώτες· έτσι είχαμε διπλάσιους και περισσότερους στρατιώτες από τους αντάρτες. Όλος αυτός ο στρατός δε θα στέλνονταν στο Γράμμο και Βίτσι.ⁱ Στο Γράμμο έφτασαν μερικές χιλιάδες. Οι άλλοι χρειάζονταν να επιχειρούν σε πολλά μέτωπα· από την Πελοπόννησο μέχρι τη Θράκη. Παντού υπήρχαν δυνάμεις του ΔΣΕ/ΚΚΕ. Κρύβονταν μέσα στα βουνά και έκαναν ξαφνικές επιθέσεις να ξαναπάρουν τα μέρη που έχαναν. Τα τάγματα εθνοφρουράς, η χωροφυλακή και οι ΜΑΥδες, δεν μπορούσαν να τους αντιμετωπίσουν εύκολα. Έτσι οι αντάρτες ξανάπαιρναν ό,τι έχαναν. Με αιφνιδιαστικές επιθέσεις ανατίναζαν γέφυρες, κατέστρεφαν δρόμους, υδραγωγεία, λεηλατούσαν αποθήκες πυρομαχικών, άρπαζαν τρόφιμα κι ό,τ’ άλλο έβρισκαν. Άρπαζαν τις σοδειές από τα καμποχώρια, στρατολογούσαν βίαια άντρες, γυναίκες και παιδιά ακόμα. Για αυτό το λόγο έμενε πολύς στρατός στις ελεύθερες περιοχές, για να τις προστατεύει.

Με τον καιρό οργανώθηκαν καλά η χωροφυλακή και τα τάγματα εθνοφρουράς. Ενισχύθηκαν με καλά όπλα. Τώρα δεν περιορίζονταν σε αμυντικό ρόλο η χωροφυλακή και η εθνοφρουρά, όπως το ’46-’47. Αναλαμβάνουν και δράση καταδίωξης των ανταρτών. Βοήθησαν πολύ στην προστασία των ελεύθερων χωριών, των πόλεων και την ασφάλεια των δρόμων. Έτσι μένουν ελεύθερες δυνάμεις του στρατού για τις επιχειρήσεις στα σπουδαιότερα μέτωπα.

Οι συγκοινωνίες έπρεπε με κάθε τρόπο να είναι ανοιχτές για να κινούνται οι δικές μας δυνάμεις εύκολα και γρήγορα σε όλη την Ελλάδα. Για μας εδώ στη Δυτική Μακεδονία ο δρόμος Κοζάνης-Λάρισας έπρεπε να μένει συνέχεια ανοιχτός. Απ’ την Ήπειρο ο στρατός φύλαγε καλά το δρόμο: Γιάννενα-Μέτσοβο-Καλαμπάκα-Τρίκαλα. Εδώ οι αντάρτες έστηναν ενέδρες, κατέστρεφαν τις γέφυρες και ναρκοθετούσαν τους δρόμους και τα περάσματα.

Είπαμε ήταν έμπειροι οι αντάρτες από τη γερμανική Κατοχή και ήξεραν από σαμποτάζ· ήξεραν τη μεγάλη σημασία της αντάρτικης τακτικής για το δικό τους αγώνα. Πολλές φορές χτυπούσαν το στρατό αιφνιδιαστικά σ’ αυτούς τους δρόμους. Οι καπεταναίοι τους ήταν ψημένοι και ήξεραν από τη τακτική του ανταρτοπόλεμου. Καθοδηγούσαν και τους νέους αντάρτες. Ενώ οι περισσότεροι στρατιώτες και οι αξιωματικοί μας ήταν άπειροι, χρειάζονταν χρόνο να εκπαιδευτούν στα όπλα, να ασκηθούν στον ανταρτοπόλεμο. Χρειάζονταν να ζήσουν στις δύσκολες φυσικές και πολεμικές καταστάσεις· να σκληραγωγηθούν. Χρειάζονταν κάποιο καιρό να μάθουν στη δύσκολη ζωή του στρατιώτη και να συνηθίσουν στις κακουχίες των βουνών και τους κινδύνους του ανταρτοπόλεμου.

Το ΚΚΕ έκανε τη βαριά προδοσία να υποσχεθεί ανεξαρτησία της Μακεδονίας και έτσι να καλοπιάσει τους Σλαβομακεδόνες να καταταγούν στους αντάρτες. Ο διοικητής μάς είπε ότι ακόμα και ο καπετάνιος Μάρκος δεν δέχτηκε την απόφαση αυτή του ΚΚΕ. Δεν του άρεσε. Ούτε άρεσε και σε Έλληνες αντάρτες. Τέλος πάντων όμως υπάκουαν όλοι στις αποφάσεις του ΚΚΕ και του Γραμματέα Ζαχαριάδη. Αλλιώς κινδύνευαν να περάσουν ανταρτοδικείο και να εκτελεστούν ως προδότες της λαϊκής επανάστασης και του κομμουνισμού.

Το 1948 οι κομμουνιστές οχύρωσαν καλά το Γράμμο.ⁱⁱ «Άπαρτο κάστρο» τον ονόμασαν, φρούριο τον έκαναν. Κατασκεύασαν αμυντικά έργα: πυροβολεία, χαρακώματα, αποθήκες τροφίμων, νοσοκομεία. Άνοιξαν ορύγματα πυρός σε μεγάλη έκταση και μάκρος. Τα πολυβολεία τα σκέπασαν με μεγάλους κορμούς δέντρων και πέτρα για να αντέχουν. Ο Δημοκρατικός Στρατός (ΔΣΕ) είχε σκάψει έλεγαν 150 χιλιόμετρα ορύγματα, χώρια τα πολυβολεία. Απορούσες πώς τα άνοιξαν, αφού μηχανήματα και άντρες δεν είχαν για τέτοιες δουλειές. Ναρκοθέτησαν περάσματα που έβγαζαν στις θέσεις που αμύνονταν. Τα χωριά είχαν αδειάσει από κόσμο. Ήταν έρημα από ικανούς άντρες. Μόνο λίγοι γέροι είχαν μείνει, ανήμποροι να βοηθήσουν σε τέτοια έργα. Στο Γράμμο, μετά το άδειασμα των χωριών από τους κατοίκους, δημιουργήθηκε μεγάλο πρόβλημα τροφίμων και ανδρών για τους αντάρτες. Αγγάρευαν τους παππούδες με τα ζώα και αυτοί δεν ήταν ιδιαίτερα πρόθυμοι. Πολλοί δεν μπορούσαν να δουλέψουν. Γέροι άνθρωποι, άλλοι ήταν άρρωστοι. Κάποιους τους σκότωναν κιόλας επιτόπου ως προδότες.

Το Γενικό Επιτελείο Στρατού (ΓΕΣ) στο μέτωπο Σμόλικα-Γράμμο-Βίτσι παρέταξε πολύ ισχυρές δυνάμεις σε σύγκριση με τους αντάρτες. Ο εθνικός στρατός στο μεγάλο αυτό μέτωπο υπολογιζόταν στις 15 ως 20 χιλιάδες άνδρες· είχαμε πεζικό, ΛΟΚ, πυροβόλα, ολμοβόλα, αεροπλάνα, Λόχους Πυροβόλων, Πολυβόλων, Ολμοβόλων. Ήρθαν για ενίσχυση δυνάμεις της Χωροφυλακής, της Εθνοφρουράς και ΜΑΥδες.

Μαθαίναμε ότι όλος ο εθνικός στρατός στα τέλη του ’47 έφτανε τις 100 χιλ. και παραπάνω το ’48. Οι αντάρτες εδώ στο Γράμμο ήταν καμιά 5-6 χιλιάδες, σκληροτράχηλοι και πεισματάρηδες πολεμιστές. Εκμεταλλεύονταν κάθε ανάπαυλα του εθνικού στρατού και μετακινούσαν τις δυνάμεις τους σε καλύτερες θέσεις άμυνας μέσα στη νύχτα από δύσβατες και δασωμένες χαράδρες και βουνοπλαγιές. Μετέφεραν, αν χρειαζόταν, και δυνάμεις για ενίσχυση από άλλες περιοχές. Οι κινήσεις τους ήταν γρήγορες και απρόβλεπτες· τους διευκόλυνε και ο ελαφρύς οπλισμός που είχαν. Οι δυνάμεις του ΔΣΕ αντιστάθηκαν στο Γράμμο μέχρι τον Αυγούστου του ’48.ⁱⁱⁱ Μας έφαγαν όλο το καλοκαίρι. Είχαν πολλές απώλειες, αλλά κι εμείς χάσαμε αξιωματικούς και πολλούς στρατιώτες. Είχαμε σκληρές μάχες των δικών μας ΛΟΚατζήδων με τους κομμουνιστές αντάρτες σώμα με σώμα.

Το Γενικό Επιτελείο Στρατού (ΓΕΣ) σχεδίαζε να αποκλείσει τους αντάρτες στο Γράμμο. Από βόρεια να τους χτυπήσει στην «Αμμούδα-Αλεβίτσα» στο Σμόλικα, όπου ήταν καλά οχυρωμένοι. Στο Επταχώρι, προς το «Ταμπούρι- Γύφτισσα», ήταν καλά οργανωμένοι. Ο στρατός έπρεπε να πάρει τη θέση «Ταμπούρι». Οι «συμμορίτες» εκεί συγκέντρωσαν μεγάλες δυνάμεις και πρόβαλαν ισχυρή αντίσταση· στο «Ταμπούρι-Γύφτισσα» κρινόταν ο πόλεμος του Γράμμου. Εδώ έγιναν σκληροί μετωπικοί αγώνες εναντίον των ανταρτών σε καλά οχυρωμένες θέσεις. Μάχες σώμα με σώμα, επιθέσεις στρατού και αντεπιθέσεις ανταρτών. Οι αντάρτες τώρα εφαρμόζουν και τακτική κανονικού στρατού. Εδώ χάσαμε στρατιώτες και αξιωματικούς. Είχαμε απώλειες του στρατού. Και οι αντάρτες πολύ περισσότερες. Ήμαστε, θυμάμαι, Ιούλιο-Αύγουστο του ’48. Ο στρατός τελικά κατέλαβε την τοποθεσία «Τάλιαρος» και στη συνέχεια το «Ταμπούρι-Γύφτισσα». Έτσι ενώθηκαν οι δυνάμεις του Γράμμου με τις δυνάμεις της Ηπείρου. Απελευθερώθηκαν πολλά χωριά (150 λένε) από το στρατό και οι δυνάμεις των «συμμοριτών περιορίστηκαν στο Γράμμο. Οι αντάρτες είχαν μεγάλες απώλειες και χωρίς εφεδρείες -καλοκαίρι του ’48- δύσκολα θα κρατούσαν το Γράμμο.

Στην «Αμμούδα-Αλεβίτσα» είχαν αμυντικές θέσεις και ισχυρές δυνάμεις (ΔΣΕ). Πρόβαλαν μεγάλη αντίσταση. Επιδίωκαν να κρατήσουν την περιοχή τού άνω Αλιάκμονα, επειδή ήταν κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα και ανεφοδιαζόταν από την Αλβανία, από το πέρασμα της «Φούσας». Οι κομμουνιστές ήθελαν, πάση θυσία, να κρατήσουν ένα μέρος του Γράμμου ως σταθερό, μόνιμο έδαφος για το «Σλαβομακεδονικό κράτος».

Το ΓΕΣ σχεδίαζε να ελέγξει Ήπειρο-Κόζακα και Βίτσι για να απομονώσει τους αντάρτες στο Γράμμο. Από τα δυτικά κατευθύνονταν προς το Γράμμο για να αποκόψει τα περάσματα και τις διαβάσεις προς και από την Αλβανία. Ήταν μια πολύ δύσκολη και επικίνδυνη επιχείρηση. Προς τη θέση «Κλέφτης» πολλά μέρη και διαβάσεις ήταν και ναρκοθετημένα. Μόνο τα πυροβόλα και τα αεροπλάνα μπορούσαν να φέρουν καλά αποτελέσματα. Αλλά και οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί δεν έφερναν πολλές φορές νικηφόρα αποτελέσματα, γιατί η βλάστηση ήταν πυκνή και δεν διακρίνονταν οι θέσεις άμυνας των ανταρτών. Τελικά ο στρατός πήρε το ύψωμα «Κλέφτης» και προκάλεσε μεγάλη αναταραχή στους «συμμορίτες». Οι αντάρτες υποχώρησαν, αλλά αντεπιτέθηκαν και ξαναπήραν το ύψωμα. Ήταν έμπειροι, σκληροί και πεισματάρηδες πολεμιστές. Τώρα εφάρμοζαν και τακτική κανονικού στρατού. Δεν εγκατέλειπαν το πεδίο της μάχης, όταν έχαναν. Υποχωρούσαν, οργανώνονταν και έκαναν αντεπιθέσεις. Ο αγώνας συνεχίστηκε και ο στρατός κατάφερε και πήρε οριστικά το ύψωμα «Κλέφτης».

Με τη βοήθεια του πυροβολικού, της αεροπορίας και των καταδρομέων, ο στρατός απόκρουσε τους αντάρτες που χάθηκαν μέσα στα βουνά. Είχαν μεγάλες απώλειες. Και εμείς είχαμε απώλειες αλλά λιγότερες· άφησαν πολλούς νεκρούς και τραυματίες. Ο στρατός πήρε και άλλα υψώματα, ισχυρά οχυρά των ανταρτών: το «Ταμπούρι», τον «Προφήτη Ηλία». Οι νίκες αυτές ανέβασαν το ηθικό μας. Κερδίσαμε το Γράμμο και χάλασε για τα καλά το σχέδιο του ΚΚΕ για το «σλαβομακεδονικό» κράτος του Γράμμου.

Το ΓΕΣ έπειτα από τις μεγάλες νίκες του εθνικού στρατού στο Γράμμο (Αύγουστος 1948) πίστεψε ότι ο συμμοριτοπόλεμος θα τελείωνε μέχρι το τέλος του χρόνου και πριν ακόμα πιάσει ο χειμώνας. Δόθηκε διαταγή στους διοικητές να μένουν σε επιφυλακή στρατιωτικές δυνάμεις στα εδάφη που είχαμε απελευθερώσει. Οι αντάρτες μπορεί να οργάνωναν ισχυρές αιφνιδιαστικές αντεπιθέσεις για να ξαναπάρουν τις χαμένες θέσεις. Η πείρα του πολέμου μέχρι τώρα αυτό μάς το είχε μάθει καλά.

Από το Νεστόριο και πάνω που ήμασταν εμείς, ανοίχτηκαν δρόμοι για την Κοτύλη. Θα μεταφέρονταν μηχανοκίνητα, τεθωρακισμένα και πυροβόλα, για επιτυχημένες επιχειρήσεις εναντίον του ΔΣΕ. Ο στρατός θα επιχειρούσε στην «Αμμούδα» για να συντρίψει τους κομμουνιστές αντάρτες. Πάνω από το Νεστόριο βρισκόταν το ύψωμα «Προφήτης Ηλίας». Ήταν καλά οχυρωμένο από τους αντάρτες με πολλά και ανθεκτικά πολυβολεία. Εκεί οι κομμουνιστικές δυνάμεις περίμεναν ότι θα σταματήσουν τον εθνικό στρατό. Στον ύψωμα αυτό δώσαμε σκληρές μάχες, σώμα με σώμα. Πότε το παίρναμε εμείς και πότε οι αντάρτες με αντεπιθέσεις. Οι μάχες κράτησαν τρεις μέρες (26-28 Ιουνίου ’48). Μέσα σε μια νύχτα το ύψωμα άλλαξε πολλές φορές χέρια. Τελικά το πήραμε εμείς με τις ειδικές δυνάμεις (ΛΟΚ). Μάθαμε ότι το Αρχηγείο των συμμοριτών καταδίκασε σε θάνατο τον διοικητή του τάγματος και του Λόχου για την απώλεια του υψώματος.

Μια διμοιρία επίλεκτων εθνικών δυνάμεων (ΛΟΚ) και κάποιων τολμηρών αξιωματικών με εφόπλου λόγχη αιφνιδίασε μέσα στη νύχτα τους αντάρτες των πυροβολείων και τους κατέστρεψαν. Οι επίλεκτες δυνάμεις καθάρισαν τα πρώτα πυροβολεία των ανταρτών. Έγινε σκοτωμός! Αληθινή κόλαση! Γιάννη μ’, σου λέω. Από εκεί ο στρατός επιτέθηκε στο τελευταίο ύψωμα «Κολοκύθα». Οι αντάρτες προσπάθησαν να κρατήσουν τις θέσεις τους στην «Κοτύλη», αλλά κι εκεί οι ΛΟΚατζήδες με νυχτερινές επιθέσεις και με εφόπλου λόγχη τους σκόρπισαν (20 Αυγούστου ’48). Εδώ, πάνω από την Κοτύλη, στα υψώματα πολεμούσαν και Σλαβομακεδόνες αντάρτες μαζί με τον ΔΣΕ με μεγάλο φανατισμό και σκληρότητα. Είχαν πιστέψει ότι η Μακεδονία θα γίνει δική τους· θα έχουν το δικό τους «σλαβομακεδονικό» κράτος, όπως τους υποσχέθηκε ο Ζαχαριάδης του ΚΚΕ.

Ο Ζαχαριάδης έκανε ό,τι ήθελε στο ΚΚΕ. Αυτός έλυνε και έδενε εκεί μέσα. Ο Μάρκος Βαφειάδης είχε διαφωνήσει μαζί του για την τακτική στον ανταρτοπόλεμο, αλλά και για την απόφαση να υποσχεθεί το «σλαβομακεδονικό» κράτος στους σλαβόφωνους. Τέλος πάντων αυτά τα ακούαμε και δεν τα ξέραμε και καλά. Κρατήσαμε μόνο ότι το ΚΚΕ διέπραξε μια βαριά εθνική προδοσία με τη «Μακεδονία». Όλοι ξέραμε από μαθητές του Δημοτικού ότι η Μακεδονία ήταν ελληνική από τα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Και τώρα αυτή η απόφαση του Ζαχαριάδη πείσμωσε πολύ τους στρατιώτες.^iv

Ο στρατός τώρα για να αποκόψει τη διαφυγή των ανταρτών στην Αλβανία κατέλαβε την περιοχή «Αμμούδα-Αλεβίτσα» προς την Αλβανία. Χρειάστηκαν εννιά (9) μέρες. Έγιναν πολύ σκληρές μάχες. Στόχευε να αποκλείσει τη συγκοινωνία με Αλβανία. Κάμποσοι όμως αντάρτες πρόλαβαν και πέρασαν μέσα στην Αλβανία. Εκεί οργανώθηκαν και επιτέθηκαν κατά του στρατού με πυροβολικό εγκαταστημένο στο αλβανικό έδαφος. Έριξαν από το αλβανικό έδαφος περίπου δυο χιλιάδες βλήματα. Τελικά ο εθνικός στρατός (κατά τις 20 Αυγούστου του ’48) έκοψε τις συγκοινωνίες με την Αλβανία. Οι αντάρτες απομονώθηκαν. Άλλοι πρόλαβαν και μπήκαν στην Αλβανία από άλλα περάσματα και άλλοι, οι περισσότεροι, έφυγαν κατά το Βίτσι. Πολλοί σκοτώθηκαν, άλλοι αιχμαλωτίστηκαν ή παραδόθηκαν στο στρατό. Κάποιοι κρύφτηκαν μέσα στα πυκνά δάση του Γράμμου και του Σμόλικα για να απασχολούν τις εθνικές δυνάμεις∙ για αντιπερισπασμό, όπως μας έλεγαν οι αξιωματικοί μας.

Η νίκη του εθνικού στρατού στο Γράμμο τον Αύγουστο του ’48 ήταν μεγάλη. Οι κομμουνιστές βρέθηκαν σε πολύ δύσκολη θέση. Το αρχηγείο του ΚΚΕ διέταξε τους καπετάνιους των μονάδων του να ξεσηκωθούν σε όλη την Ελλάδα. Να χτυπούν πόλεις, χωριά, στρατό, εθνοφρουρά, χωροφυλακή και ιδιαίτερα να κόβουν τις συγκοινωνίες. Η διοίκηση του ΔΣΕ (ΚΚΕ) έδωσε διαταγή να ξεσηκωθούν οι αντάρτες στη Θεσσαλία, Ήπειρο, Ρούμελη, Πελοπόννησο σε αντιπερισπασμό. Εθνικές δυνάμεις στάλθηκαν από το Γράμμο για ενίσχυση των στρατιωτικών μονάδων στη νότια Ελλάδα. Ήταν ανάγκη οι δικοί μας να προστατέψουν τις συγκοινωνίες εκεί κατά τα στενά του Σαραντάπορου, στο δρόμο Κοζάνης-Λάρισας. Να τις κρατήσουν ανοιχτές και να χτυπήσουν τις ανταρτικές δυνάμεις.

Οι κομμουνιστικός στρατός του Γράμμου νικήθηκε χάρη στο Α΄ΣΣ από τα νότια και το Β΄ΣΣ από τα βόρεια, μέσα στο πρώτο 20ήμερο του Αυγούστου του ’48. Πολλοί αντάρτες κατέφυγαν στο Βίτσι και στην Αλβανία μέσα από τα περάσματα των xωριών του Γράμμου και συγκεντρώθηκαν σε στρατόπεδα στην Αλβανία. Εκεί οργανώθηκαν και ενισχύθηκαν με καλά εκπαιδευμένα στελέχη που έφθασαν στην Αλβανία από το Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας. Οι αντάρτες αυτοί μεταφέρθηκαν με αλβανικά αυτοκίνητα στις Πρέσπες και το Βίτσι με σκοπό να επιτεθούν στην Καστοριά και τη Φλώρινα· τις πόλεις αυτές τις ήθελαν οπωσδήποτε για το «σλαβομακεδονικό» κράτος που σχεδίαζαν.^v

Οι αντάρτες αυτό το διάστημα, με απόφαση του ΚΚΕ, εφαρμόζουν και τακτική κανονικού στρατού απέναντι στον στρατό μας. Δεν αφήνουν όμως και τον ανταρτοπόλεμο ανάλογα με τις περιστάσεις. Ο καπετάνιος Μάρκος Βαφειάδης επέμενε στην τακτική του ανταρτοπόλεμου, αλλά το ΚΚΕ (Ζαχαριάδης) διαφώνησαν και απομάκρυναν τον Μάρκο Βαφειάδη από πρόεδρο της «κυβέρνησης του βουνού» και την αρχηγία του ΔΣΕ τάχα για λόγους υγείας. Τον έστειλαν στην Αλβανία να ξεκουρασθεί και να γιατρευτεί. Την απόφαση αυτή το ΚΚΕ δεν την ανακοίνωσε, γιατί φοβούνταν να μην αντιδράσουν οι αντάρτες και ο λαός που πίστευε στον κομμουνισμό και στον Βαφειάδη. Ο Μάρκος για αυτούς ήταν πάντοτε ένας ήρωας, ακόμα από τα χρόνια της γερμανικής Κατοχής. Για όλες αυτές τις αποφάσεις υπεύθυνος ήταν ο Ζαχαριάδης. Τέλος πάντων αυτά, όπως είπα και αλλού, εμείς οι στρατιώτες δεν τα ξέραμε και καλά. Άλλα τ’ ακούαμε από τους αξιωματικούς μας στην ανάπαυλα και σε φυλλάδια του στρατού διαβάζαμε για τις νίκες τις δικές μας και τους τσακωμούς στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Τα θεωρούσαμε λόγια για να μας δώσουν θάρρος. Γιατί όλο μας έλεγαν ότι ο πόλεμος τελειώνει και ποτέ δεν τέλειωνε. Είχαμε κουρασθεί, όπως και οι αξιωματικοί μας.

Το Γενικό Επιτελείο ήξερε καλά ότι ήμασταν κουρασμένοι σωματικά και ψυχικά. Για αυτό κάλεσε νέες κλάσεις στρατιωτών στο στρατό και άλλαζε τακτικά και τους αξιωματικούς διοικητές. Ήθελε νέους στρατιώτες καλά εκπαιδευμένους, φανατικούς αντικομμουνιστές και ξεκούραστους. Να έχουν μεγαλύτερη θέληση και ορμή, όπως και οι αξιωματικοί διοικητές των ταγμάτων και των λόχων. Έπρεπε να καλυφθούν και οι απώλειες που είχαμε σε προσωπικό. Οι παλιότεροι στρατιώτες, που ήμασταν παλικάρια, βρισκόμασταν συνέχεια στην πρώτη γραμμή. Εκεί μας ήθελαν οι αξιωματικοί, γιατί γνωριζόμασταν και συνεργαζόμασταν καλά στις επιχειρήσεις. Από τους παλιούς στρατιώτες μερικοί στέλνονταν στις πίσω γραμμές για προστασία των απελευθερωμένων εδαφών από ξαφνικές αντεπιθέσεις των συμμοριτών.

Εδώ στο Γράμμο οι δικοί μας ΛΟΚατζήδες έκαναν ξαφνικές επιθέσεις τη νύχτα σε πυροβολεία και πολυβολεία των ανταρτών με εφόπλου λόγχη. Κάποιους τους αιφνιδίαζαν, τους σκότωναν επιτόπου. Άλλους τους αιχμαλώτιζαν και τους παρέδιναν στους πεζικάριους που τους υποστήριζαν από πιο πίσω. Γιατί εμείς του πεζικού και επιθέσεις κάναμε και υποστηρίζαμε τις ειδικές δυνάμεις στις επικίνδυνες και τολμηρές επιθέσεις τους.

Οι αντάρτες αντιμετώπιζαν πρόβλημα εφεδρειών από την άνοιξη του ’48. Οι απόπειρες βίαιης στρατολογίας κόσμου από την Κεντρική Μακεδονία, τη Θεσσαλία, τη Δυτική Μακεδονία, απέτυχαν. Στο Γράμμο οι αντάρτες δεν πέτυχαν να μαζέψουν όσους άντρες ήθελαν. Στόχευαν στις 15-20 χιλιάδες. Μάζεψαν πολύ λιγότερους. Έριξαν στο μέτωπο ακόμη και τραυματίες και αρρώστους από τα νοσοκομεία της Γιουγκοσλαβίας και της Βουλγαρίας. Δεν είχαν ούτε τρόφιμα και στα μεγάλα υψόμετρα δεν είχαν ούτε νερό για τις ανάγκες τους.^vi

Τον Ιούνιο του ’48 ο στρατός επιτέθηκε στους αντάρτες με την κάλυψη αεροπλάνων. Τα σχέδια ήταν των Αμερικάνων. Εκεί να δεις, βόρεια κατά Νεστόριο πάνω, που ήταν οχυρωμένοι οι «συμμορίτες», την αντάρα του πολέμου: ρουκέτες, βόμβες, βλήματα. Πραγματική Κόλαση! σου λέω. Οι αντάρτες αιφνιδιάστηκαν. Δεν περίμεναν αυτή την άγρια επίθεση του στρατού. Πανικοβλήθηκαν από τα πυρά της αεροπορίας. Με τρόμο έτρεχαν να καλυφθούν στα πυκνά δάση και στα πυροβολεία τους. Τα πυροβολεία ανατινάζονταν από τα αεροπορικά βλήματα. Κουρνιαχτός σηκώνονταν! όλα στον αέρα: χώματα, ξύλα από τα πυροβολεία, πέτρες, ακόμα και ανθρώπινα πτώματα. Τι να πεις, ρε παιδί μ’ Γιάννη!… Τα βλέπαμε και μας έπιανε τρόμος απ’ το μεγάλο κακό που έβλεπαν τα μάτια μας. Το Γενικό Επιτελείο Στρατού σχεδίαζε σε δυο μέρες να τελειώσει τον πόλεμο στο μέτωπο του Γράμμου. Όλοι οι στρατιώτες παρακαλούσαμε να τελειώσουμε μια ώρα αρχύτερα.