Για την Ελένη

Γράφει ο Κώστας Χατζηαντωνίου

Ένα γεγονός της επικαιρότητας μπορεί να αποτελεί κίνδυνο όσο και ευκαιρία. Κίνδυνο να εξαντληθεί το ενδιαφέρον μας σε σχόλια για τα προϊόντα της κινηματογραφικής βιομηχανίας. Αλλά και ευκαιρία να μελετήσουμε σοβαρότερα τους μύθους που διαμόρφωσαν το ιστορικό και αισθητικό πρόταγμα του πολιτισμού μας.

Ένας από αυτούς είναι και ο πολύρριζος και πολύκλαδος μύθος της Ελένης που διαχέεται σε όλη την αρχαία γραμματεία, από τον Όμηρο, τον Στασίνο και τα Κύπρια έπη ως τον Ηρόδοτο και τους τρεις μεγάλους τραγικούς και από τον Πλάτωνα και τον Πίνδαρο ως τον Πλούταρχο και τον Παυσανία.

Δύο βιβλία που εκδόθηκαν τα τελευταία χρόνια είναι πολύτιμοι οδηγοί στην κατανόηση αυτού του μύθου αλλά και στην συγχρονική εφαρμογή του. Το ένα είναι η μελέτη του Γιώργου Γεωργή «Για την Ελένη. Από τον Όμηρο στον Σεφέρη και επέκεινα» (Καστανιώτης 2025) και το άλλο η μελέτη του Κώστα Βούλγαρη «Η δικιά μας Ελένη. Ψηφίδες και πρόσωπα της σύγχρονης ποίησης» (Εκδοτική Αθηνών 2022).

Ο Γεωργής ιχνηλατεί την παρουσία της Ελένης σε όλη την αρχαία ελληνική γραμματεία, στα ομηρικά έπη, σε τραγικούς και λυρικούς ποιητές, σε ρήτορες και σοφιστές, για να φθάσει ως τους νέους χρόνου: πώς η μοιραία ομορφιά γίνεται πρότυπο και Ιδέα και στον νεώτερο ευρωπαϊκό πολιτισμό. Μας θυμίζει πώς κορυφαίοι ευρωπαίοι ποιητές (Ρονσάρ, Γκαίτε, Ντ’ Αννούτσιο, Απολλιναίρ, Γέητς, Μπωντλαίρ, Ρεμπώ, Βεράρεν, Βαλερύ, Τσβετάγεβα) και φυσικά πολλοί Έλληνες πήραν στον στίχο τους την Ελένη, άλλοτε υμνητικά και άλλοτε αφοριστικά, για να διατρέξουν σύγχρονους συμβολισμούς και να διατυπώσουν πικρές αλήθειες. Παλαμάς, Σικελιανός, Ρίτσος, Ελύτης, ο Σεφέρης βέβαια (με ένα ποίημα- απαύγασμα της αρχαιομάθειας και της απαράμιλλης δεξιοτεχνίας του στον χειρισμό μυθικών συμβόλων: όλος ο τρωικός κύκλος υπάρχει στην σεφερική Ελένη) ή ο Σινόπουλος που έδωσε και την αφορμή για την έμπνευση του βιβλίου του Κ. Βούλγαρη που μελετώντας το σύγχρονο ποιητικό τοπίο της Ελλάδας με μοναδική εμβρίθεια, συνέλαβε πως ο στόχος όποιου εμπλέκεται στην περιπέτεια της λογοτεχνίας είναι τελικά να συναντήσει την Ελένη, το πλέον διαχρονικό και παγκόσμιο σύμβολο: την Ελένη, ως αίτιο και αποτέλεσμα της συγγραφής, από την Τροία μέχρι σήμερα, ως μέθεξη ζωής και τέχνης. Και ακόμα, ως συλλογικό σημείο αναφοράς κάθε εποχής, που αναζητά τη δικιά της Ελένη, ως απαύγασμα και πρότυπο του ωραίου. Ο καθένας, μέσα στο βιβλίο του Βούλγαρη, όπου περνάνε τόσοι ποιητές και ποιήτριες, αλλά και τόσα ποιήματα, μπορεί να συναντήσει τη δικιά του Ελένη. Δηλαδή, μιαν άλλη Ελένη, δίπλα στην Ελένη του Βούλγαρη, του Σεφέρη, ή και του Ομήρου, τολμώ να πω.

Αυτό το μέγα σύμβολο λοιπόν, που χρωστάμε σίγουρα στον Όμηρο, δεν κινδυνεύει από κανένα παραγωγό, κανένα σκηνοθέτη, κανέναν υποκριτή των χρόνων μας. Μάλλον αυτοί κινδυνεύουν και καλό θα ήταν να προσέχουν… τα μάτια τους, μην πάθουν ό,τι έπαθε ο Στησίχορος όταν σε μια ωδή του «βλασφήμησεν τι περί αυτής». Και δεν ξέρω καν, αν θα προλάβουν να εξιλεωθούν με μια «Παλινωδία» όπως εκείνος.

Πηγή: Facebook