20 Νοεμβρίου 2014 at 23:38

Εικονομαχία – Όταν η ιστορία γράφεται από τους νικητές

από

ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑ

Όταν η ιστορία γράφεται από τους νικητές

Γράφει ο Γιάννης Σιατούφης

«Σαρακηνόφρων», «παράνομος βασιλεύς», «αλιτήριος δράκων», «θεομάχος», «αντίχρηστος» είναι μερικά επίθετα με τα οποία χαρακτήριζαν σύγχρονοι και μεταγενέστεροι ιστορικοί, χρονικογράφοι και απλοί πολίτες τον Λέοντα Γ΄ τον Ίσαυρο, τον πρώτο εικονομάχο αυτοκράτορα. Αντίστοιχα επίθετα χρησιμοποιήθηκαν και για τον γιο και διάδοχό του Κωνσταντίνο Ε΄(«μιαρόν γέννημα», «άγριος θηρ», «πρόδρομος του Αντίχριστου», «Κοπρώνυμος», κ.α.). Ήταν όμως έτσι τα παραπάνω πρόσωπα;

        Εικονομαχία ονομάστηκε η περίοδος από το 717 μ.Χ. μέχρι το 843 μ.Χ., κατά την οποία ο λαός της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας διχάστηκε σε εικονολάτρες, οι οποίοι ήθελαν τις εικόνες στους λατρευτικούς χώρους, και σε εικονομάχους, που ήθελαν την κατάργηση των εικόνων. Το διάταγμα για την κατάργηση των εικόνων εκδόθηκε από τον αυτοκράτορα του Βυζαντίου Λέων Γ΄ Ίσαυρο το 730 μ.Χ. .

Αγία Ειρήνη στην Πόλη. Δείγμα διακόσμησης των εκκλησιών την περίοδο της εικονομαχίας
Αγία Ειρήνη στην Πόλη. Δείγμα διακόσμησης των εκκλησιών την περίοδο της εικονομαχίας

        Οι αιτίες που οδήγησαν τους Ισαύρους να απαγορέψουν τις εικόνες ποικίλουν. Άλλοι θεωρούν ότι η πολιτική, κοινωνική και στρατιωτική μεταρρύθμιση επέβαλε την απαγόρευση. Άλλοι πιστεύουν ότι δογματικοί ήταν οι λόγοι. Ενώ κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι ένα φυσικό φαινόμενο, μία έκρηξη του ηφαιστείου στη Σαντορίνη (Θήρα), έκανε τον αυτοκράτορα να το θεωρήσει θεία οργή για τη λατρεία των εικόνων εκ μέρους των πιστών.

        Είναι γεγονός ότι η περίοδος της εικονομαχίας συμπίπτει με την αναδιοργάνωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας με το θεσμό των Θεμάτων, δηλαδή τις μικρές διοικητικές περιφέρειες στις οποίες χωρίστηκε η αυτοκρατορία με επικεφαλής ένα στρατηγό. Οι στρατιωτικές αυτές περιφέρειες αποτελούνταν από στρατιώτες-καλλιεργητές. Οι Ίσαυροι αυτοκράτορες στηρίχτηκαν στον επαρχιακό στρατό των θεμάτων για να αντιμετωπίσουν τους εχθρούς που απειλούσαν το κράτος εκείνη την περίοδο, δηλαδή τους Άραβες και τους Βουλγάρους.

Για να μετατρέψουν τους στρατιώτες από ακτήμονες σε καλλιεργητές χρειάζονταν, οι εικονομάχοι αυτοκράτορες, τις απέραντες εκκλησιαστικές και μοναστηριακές εκτάσεις, τις οποίες προσπάθησε να τις φορολογήσει ή να τις αποσπάσει από την Εκκλησία προς όφελος του Κράτους. Επίσης η ανάγκη της αυτοκρατορίας σε στρατιώτες, για να αντιμετωπίσει τους εχθρικούς λαούς που την απειλούσαν, έκανε τους Ισαύρους να εφαρμόσουν τη στρατιωτική θητεία σε όλους τους μοναχούς, κάτι το οποίο απέφευγαν μέχρι τότε.

Τα παραπάνω προσέκρουσαν στην παντοδύναμη τότε Εκκλησία, δηλαδή Πατριάρχες, επισκόπους και ηγούμενους. Αυτοί, όπως ήταν φυσικό, ήταν αντίθετοι με κάθε παραχώρηση εκκλησιαστικής περιουσίας στο κράτος. Είχαν  ισχυρά ερείσματα στα λαϊκά στρώματα χρησιμοποιώντας τις θαυματουργές εικόνες, οι οποίες είχαν υποκαταστήσει και την ιατρική.

Αυτό το ακαταμάχητο όπλο του κλήρου μπήκε στο στόχαστρο των αυτοκρατόρων. Η εικονομαχία δηλαδή ήταν το μέσο που χρησιμοποίησαν οι Ίσαυροι για να επιβληθούν στον κλήρο και να προχωρήσουν στις μεταρρυθμίσεις του κράτους. Γι’ αυτό καθαίρεσαν την ηγεσία της Εκκλησίας, η οποία αποτελούνταν από εικονολάτρες, επιβάλλοντας νέα ηγεσία, που υποστήριζε την εικονομαχική πολιτική. Επίσης κατοχύρωσαν δογματικά την παραπάνω πολιτική τους με τη σύγκληση Συνόδου το 754 μ.Χ. .

Οι μεταρρυθμίσεις των Ισαύρων όμως είχαν θετικά αποτελέσματα. Η τόνωση της στρατιωτικής δύναμης της αυτοκρατορίας με το θεσμό των θεμάτων και την επέκτασή τους οδήγησε στην επιτυχή αντιμετώπιση των Αράβων και των Βουλγάρων. Ο Λέων ο Γ΄ κατάφερε να αποκρούσει τον ισχυρό στρατό και στόλο των Αράβων το 717μ.Χ.-718 μ.Χ. . Η ήττα αυτή εμπόδισε για μία ακόμη φορά τους μουσουλμάνους να εισβάλλουν στην Ευρώπη, κάτι το οποίο σταμάτησε από τότε την ορμητικότητά τους.  Από την άλλη πλευρά ο γιος του Κωνσταντίνος Ε΄ προχώρησε σε επιθετικές ενέργειες εναντίον των Αράβων, ενώ απέτρεψε την ενδυνάμωση των Βουλγάρων και εδραίωσε την κυριαρχία του Βυζαντίου στα Βαλκάνια.

Οι δύο εικονομάχοι αυτοκράτορες, Λέων Γ΄ και Κωνσταντίνος Ε΄
Οι δύο εικονομάχοι αυτοκράτορες, Λέων Γ΄ και Κωνσταντίνος Ε΄

Επίσης οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις έφεραν χρήματα στα κρατικά ταμεία και η ζωή έγινε πιο φτηνή και ανθρώπινη για το μέσο βυζαντινό πολίτη. Ενώ τα προηγούμενα χρόνια κυριαρχούσε η αριστοκρατία με τη μεγάλη ιδιοκτησία της γης, που καλλιεργούσαν οι «κολόνοι», δηλαδή οι προσδεμένοι στη γη γεωργοί, τώρα αρχίζει να ακμάζει η ελεύθερη αγροτική κοινότητα. Οι γεωργοί, ελεύθεροι πια, με τον Γεωργικό Νόμο, καλλιεργούσαν την ιδιοκτησία τους και στρατεύονταν στο θέμα στο οποίο ανήκαν. Χιλιάδες εργάτες εργάζονται σε δημόσια έργα στην πρωτεύουσα. Τα προϊόντα κατέστησαν πάμφθηνα και ακόμη και ο εικονολάτρης χρονικογράφος χαρακτήρισε Μίδα τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε΄, γιατί πήρε μέτρα για τον ανεφοδιασμό της Πόλης, πράγμα το οποίο συνετέλεσε στο να πέσει η τιμή του σιταριού.

Επίσης συντελέστηκε μεταρρύθμιση και στη δικαιοσύνη με την έκδοση της «Εκλογής», ένα συνοπτικό νομικό κείμενο για πρώτη φορά στα ελληνικά, για να είναι κατανοητό και από τους κοινούς δικαστές της επαρχίας, οι οποίοι δεν είχαν και ιδιαίτερη μόρφωση. Με απλές, κατανοητές και σύντομες νομικές οδηγίες έγινε ένα χρήσιμο πρακτικό εργαλείο, που εισήγαγε και νέα στοιχεία όπως το δίκαιο των συναλλαγών και το δίκαιο του γάμου. Προσπάθησε να περιορίσει την ποινική μεταχείριση ανάλογα με την κοινωνική τάξη του κατάδικου, να διαφοροποιήσει τις χρηματικές ποινές ανάλογα με την οικονομική επιφάνεια του υπόχρεου και να περιορίσει τη δικαστική αυθαιρεσία.

Ι. Δαμασκηνός, εικονόφιλος. Υποστήριζε ότι οι εικόνες είναι τα βιβλία των αδυνάτων
Ι. Δαμασκηνός, εικονόφιλος. Υποστήριζε ότι οι εικόνες είναι τα βιβλία των αδυνάτων

Από την άλλη πλευρά, όμως, προχώρησαν οι εικονομάχοι σε μια σειρά από ακραίες ενέργειες εναντίον των αντιπάλων τους. Δολοφονίες, εξορίες, φυλακίσεις, καταστροφές εικόνων-έργων τέχνης ήταν καθημερινό φαινόμενο για το μεγαλύτερο διάστημα που διήρκησε αυτός ο διχασμός στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ειδικά ο Κωνσταντίνος ο Ε΄, αν και ήταν ικανότατος στρατηγός σε βαθμό που οι στρατιώτες του να τον θεωρούν ημίθεο, αποδείχτηκε εμπαθέστερος εικονομάχος από τον πατέρα του Λέων Γ΄. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε΄ με τις θεολογικές πραγματείες του ξεκινώντας από τις μαγικές ανατολικές αντιλήψεις υποστήριζε την ομοουσιότητα της εικόνας με το πρόσωπο και απέρριπτε τη δυνατότητα της πραγματικής απεικονίσεως του Χριστού. Ουσιαστικά ξεπερνούσε τα επιχειρήματα των προηγούμενων εικονομάχων, οι οποίοι θεωρούσαν τη λατρεία των εικόνων ως αναβίωση της ειδωλολατρείας.

Οι ναοί, αφού καταστράφηκαν οι εικόνες, διακοσμήθηκαν από κοσμικούς πίνακες με θέματα από τον κόσμο των ζώων και φυτών, αλλά και από τη ζωή του αυτοκράτορα, δηλαδή πολέμους, κυνήγια, ιπποδρομίες, θεατρικά έργα κ.α. . Την εποχή εκείνη μοναστήρια έκλεισαν, κατασχέθηκαν ή μεταβλήθηκαν σε δημόσια λουτρά και δημόσια καταστήματα. Συνέβησαν ακρότητες όπως ο εξαναγκασμός μοναχών να διαλέξουν είτε να αποτάξουν το ράσο και να παντρευτούν είτε να τυφλωθούν και να εξοριστούν, όπως επίσης έφτασαν στο σημείο να απαγορέψουν τη λατρεία των λειψάνων, των Αγίων ακόμη και της Παναγίας.

Επιπλέον η περίοδος της εικονομαχίας στάθηκε ένα ακόμη πλήγμα στις σχέσεις Κωνσταντινούπολης-Ρώμης και τις έφερε ένα βήμα πιο κοντά στο οριστικό σχίσμα. Αυτό συνέβη, γιατί οι εικονομάχοι προσπάθησαν να επιβάλλουν την εικονομαχία και στη Δύση, η οποία ήταν εικονόφιλη. Ο Πάπας αντέδρασε και οι Ίσαυροι, σε αντίποινα, αφαίρεσαν τις επαρχίες της Καλαβρίας, Σικελίας και του Ιλλυρικού (δηλαδή τον ελλαδικό χώρο) και τις προσάρτησαν στη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

OSTROGORSKY, G., Ιστορία του Βυζαντινού κράτους, τομ. 2ος, Εκδ. Στ. Βασιλόπουλος, Αθήνα 1979.

VASILIEV, A., Ιστορία της βυζαντινής αυτοκρατορίας, εκδ. Μπεργαδή, Αθήνα 1954.

ΙΣΤΟΡΙΚΑ, εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Εικονομαχίες: κι όμως έσωσαν το Βυζάντιο, 16 Δεκεμβρίου 1999.

(Εμφανιστηκε 7.299 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

  • «Μερικές φορές κατά τη βραδινή προσευχή, από την κούραση της ημέρας αποκοιμιέμαι, αλλά ο Θεός με κατανοεί.»1 Ιανουαρίου 2014 Είναι πραγματικά ριζοσπάστης ο Πάπας Φραγκίσκος; (1)
    "Όλα αυτά σίγουρα αποτελούν βελτίωση σε σχέση με τους προηγούμενους Πάπες. Πόσες αλλαγές όμως είμαστε δικαιολογημένοι να περιμένουμε από αυτόν; Υπάρχει ουσία στις δηλώσεις του, ή είναι […]
  • 25 Δεκεμβρίου 2015 Η ομοφυλοφιλία, η εκκλησία και το ΚΚΕ (2)
    "Η ομοφυλοφιλία όμως δεν είναι ένας διαφορετικός τρόπος να κάνεις σεξ, είναι ένας διαφορετικός τρόπος […]
  • Εβραίοι της Θεσσαλονίκης8 Δεκεμβρίου 2013 Ο εμπρησμός του εβραϊκού συνοικισμού Κάμπελ της Θεσσαλονίκης (1)
    Ο εμπρησμός του εβραϊκού συνοικισμού Κάμπελ της Θεσσαλονίκης Όταν η ιστορία αποσιωπάται. Γράφει ο Γιάννης Σιατούφης Ένα γεγονός που συγκλόνισε την κοινωνία της Θεσσαλονίκης και […]
  • 29 Ιανουαρίου 2014 Οι μύθοι των χριστιανικών διώξεων (9)
    Όλοι έχουμε μάθει στο σχολείο και έχουμε ακούσει στον άμβωνα της εκκλησίας ότι τους 3 πρώτους αιώνες μ.Χ. οι Χριστιανοί ήταν θύματα μιας πρωτοφανούς επίθεσης από τη ρωμαϊκή […]
  • Εκδρομή του σχολείου της Alliance Israelite Universelle στη λίμνη Ιωννίνων, αρχές του 20ου αιώνα16 Σεπτεμβρίου 2014 Ο άγνωστος Γιωσέφ Ελιγιά (0)
    Η εβραϊκή κοινότητα των Ιωαννίνων άκμασε στις αρχές του 19ου αιώνα, όταν η πόλη βρισκόταν υπό την εξουσία του Αλή Πασά (1788-1822). Πολλά μέλη της κοινότητας εργάστηκαν στον διοικητικό […]
  • Σε ό,τι αφορά την ιδιωτική εκπαίδευση, απλοποιούνται οι διαδικασίας έναρξης λειτουργίας ιδιωτικού εκπαιδευτηρίου με απλή αναγγελία έναρξης επαγγέλματος. Επιπρόσθετα φροντιστήρια θα μπορούν να λειτουργήσουν και ιδιωτικά σχολεία μέσα στις κτιριακές εγκαταστάσεις των σχολείων τους, καθώς αίρονται οι σχετικοί περιορισμοί.20 Μαρτίου 2013 Η δημόσια και ιδιωτική εκπαίδευση στο νέο μνημόνιο (0)
    Η δημόσια και ιδιωτική εκπαίδευση στο νέο μνημόνιο Γράφει ο Γιάννης Σιατούφης Σήμερα είχα μια συζήτηση με έναν ηλικιωμένο, οποίος που είπε ότι, όταν ήταν μαθητής, το 1948, ήταν υποχρέωση […]
  • Τσιγγανάκια17 Νοεμβρίου 2013 Οι Τσιγγάνοι (1)
    Οι Τσιγγάνοι θα απλωθούν από την Κωνσταντινούπολη στη Θράκη και σε όλη την ελληνική χερσόνησο. Σε κείμενο του 1415 οι Τσιγγάνοι περιλαμβάνονται ως ξεχωριστή εθνότητα με δική τους γλώσσα, […]
  • Ο Φ. Κάστρο με τον Τσε Γκεβάρα πριν διαφωνήσουν9 Μαρτίου 2015 Η κουβανική Επανάσταση (0)
    Η Κούβα υπήρξε αποικία των Ισπανών, αλλά το 1898 οι ΗΠΑ έδιωξαν τον ισπανικό στρατό από το νησί και το μετέτρεψαν σε χώρα υποτελή. Συγκεκριμένα δεν μπορούσε κανένας πρόεδρός της να συνάψει […]
  • Φυλλάδια από το δημοψήφισμα του 1974 όπως εκτίθενται στη Βουλή3 Ιουλίου 2015 Τα δημοψηφίσματα στην Ελλάδα (0)
    Στην Ελλάδα το δημοψήφισμα θεσμοθετήθηκε για πρώτη φορά στο Σύνταγμα του 1927 (άρθρο 125 παρ. 2) και αφορά το συνταγματικό δημοψήφισμα. Στο ισχύον Σύνταγμα του 1975 ρυθμίζεται στο άρθρο 44 […]
  • «Η μορφή του αφυπνιζόμενου πνεύματος είναι η λατρεία.»12 Αυγούστου 2014 Ο Βίτγκενσταϊν και το Τελετουργικό (4)
    Ο «Χρυσός Κλώνος» του Τζωρτζ Φρέιζερ είναι μια ανθρωπολογική συγκριτική μελέτη μυθολογιών και θρησκειών όπου μελετώνται πρωτόγονα έθιμα λαών της Ευρώπης σε συσχετισμό με τη μυθολογία λαών […]
  • Καρικατούρα του Δαρβίνου ως απόγονου πιθήκου.20 Αυγούστου 2013 Ο Δαρβίνος, η Κληρονομιά και οι Παρεξηγήσεις (5)
    "Κάποιοι όμως δεν ήθελαν η θεωρία της εξέλιξης να περιορίζεται στο χώρο της βιολογίας..."
  • Phaethon - Statue of Zeus or Poseidon - Άγαλμα Διός ή Ποσειδώνος21 Οκτωβρίου 2014 Ο Ελληνισμός και το Ισλάμ (5)
    Τόσο ο ευρωπαϊκός όσο και ο ισλαμικός, είναι και οι δύο μεσογειακοί πολιτισμοί. Ο πρώτος είναι ο κληρονό­μος της φιλοσοφίας και του ανθρωπιστικού πνεύματος του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού […]
  • Λάθος χιλιετία…31 Οκτωβρίου 2014 Ο Ύπουλος Αντισημιτισμός Του Mel Gibson (0)
    "Πέρα από αυτές τις εμβόλιμες σκηνές που εισήγαγε ο δημιουργός της ταινίας, με την επιλεκτική διαλογή εδαφίων της βιβλικής εξιστόρησης κάνει τους Ρωμαίους να μοιάζουν με υποχείρια των […]
  • 30 Απριλίου 2014 Ελληνικό κράτος και… παρακράτος (0)
    Το κράτος που προέκυψε από την Ελληνική Επανά­σταση έπρεπε να είναι ελληνικό, αφού αυτή έγινε στο έδαφος που στην αρχαιότητα βρίσκονταν οι ελληνικές πόλεις - […]
  • Είναι γνωστές οι τερατολογίες και τα συνωμοσιολογικά παραμύθια που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο για τη ζεια.20 Οκτωβρίου 2013 Η ζειά από την αρχαιότητα έως σήμερα (0)
    Η ζειά από την αρχαιότητα έως σήμερα Είναι γνωστές οι τερατολογίες και τα συνωμοσιολογικά παραμύθια που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο για τη ζεια. Ο Νίκος Σαραντάκος είχε το κουράγιο να […]
  • 10 Απριλίου 2013 Ο «Μαύρος Θάνατος» του 1346 (0)
    Ελάχιστες περιοχές της Ευρώπης έμειναν άθικτες από την πανδημία της πανώλης. Στη Γαλλία η περιοχή της Ακουιτανίας έμεινε σχεδόν ανέπαφη ενώ περιοχές της Μοραβίας και της Πολωνίας γλίτωσαν […]
  • Ο Λε Μπον εξαρτά την πίστη σε θαύματα, ψευδαισθήσεις ή συμβάντα ανεξήγητα με μια πρώτη ματιά από τη συμμετοχή ενός υποκειμένου στη μάζα.25 Απριλίου 2013 Ο Γκυστάβ Λε Μπον και οι ομαδικές παραισθήσεις (4)
    Επί του παρόντος, ο μύθος μεταβάλ­λεται ακόμη. Όταν κάποιες δεκάδες αιώνων θα έχουν περάσει από πά­νω του, οι επιστήμονες του μέλλοντος, εν όψει αυτών των αντιφατικών αφηγήσεων, θα […]
  • Greece Expiring on the Ruins of Missolonghi by Eugène Ferdinand Victor Delacroix8 Μαΐου 2014 Η δυσκολία να είσαι Έλληνας (1)
    Στη διάρκεια της τουρκοκρατίας η Εκκλησία έκανε καλά τη δουλειά της από εκκλησιαστική άποψη. Και έκανε πολύ καλά που έκανε καλά τη δουλειά της. Αλλά είναι τερατώδες να βαφτίζουμε εθνικό […]

Ένα σχόλιο

  1. Ο λόγος της αντίδρασης κατά των εικονομάχων ήταν ότι το Ισλάμ δεν χρησιμοποιούσε εικόνες και φοβόντουσαν για επέκταση του.

Απάντηση

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.