4 Ιουνίου 2013 στις 19:29

Ο Μαρξ, η εμπορευματοποίηση του χρήματος και ο Αριστοτέλης

Από

Ο Μαρξ, η εμπορευματοποίηση του χρήματος και ο Αριστοτέλης

Γράφει ο Θανάσης Μπαντές

Η εμπορευματοποίηση αφορά τα προϊόντα που ανταλλάσσονται κι όχι το ίδιο το χρήμα που δεν λειτουργεί ως προϊόν αλλά ως διαμεσολαβητής προϊόντων. Με την εξέλιξη του κεφαλαιοκρατικού συστήματος όμως, είναι κάτι παραπάνω από προφανές ότι το ίδιο το χρήμα άρχισε να αποτελεί εμπόρευμα.

Η εμπορευματοποίηση αφορά τα προϊόντα που ανταλλάσσονται κι όχι το ίδιο το χρήμα που δεν λειτουργεί ως προϊόν αλλά ως διαμεσολαβητής προϊόντων. Με την εξέλιξη του κεφαλαιοκρατικού συστήματος όμως, είναι κάτι παραπάνω από προφανές ότι το ίδιο το χρήμα άρχισε να αποτελεί εμπόρευμα.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το χρήμα είναι η κινητήριος δύναμη όλων των συνδιαλλαγών. Λειτουργεί όχι μόνο ως διαμεσολαβητικός κρίκος ανταλλαγής προϊόντων αλλά και ως κριτήριο της αξίας κάθε προϊόντος, αφού η τελική του τιμή δεν είναι μόνο η έκφραση μιας εμπορικής επικοινωνίας ανάμεσα στον παραγωγό ή τον έμπορο και τον καταναλωτή, αλλά και το εμπορικό ανάστημα του ίδιου του προϊόντος μέσα στις αγορές. Κι εδώ βέβαια δεν μιλάμε για το μέγεθος της χρηστικής αξίας, γιατί άλλο η χρηστική αξία κι άλλο η εμπορική αξία. Εδώ μιλάμε για τη συνολική δαπάνη της εργασιακής δύναμης που απαιτείται για την παραγωγή ή τη μεταφορά των προϊόντων, δηλαδή για την ποσότητα των εργατοωρών και των πρώτων υλών που δαπανώνται. Νομοτελειακά το χρήμα είναι ο εκφραστής της αξίας, ο μετατροπέας της διαμορφωμένης παραγωγικής διαδικασίας σε χειροπιαστή, μετρήσιμη κι ως εκ τούτου ανταλλάξιμη ύλη. Φυσικά, δεν είναι ο δημιουργός της αξίας, είναι η μονάδα μέτρησής της αξίας, κι ως μονάδα μέτρησης, είναι προφανές ότι από μόνο του δεν έχει καμία αξία. Πράγματι, αν το χρήμα χάσει την ανταλλακτική του χρήση, χάσει δηλαδή την ανταπόκρισή του στα προϊόντα, δεν είναι παρά ένα κομμάτι χαρτί, γιατί η δύναμη του χρήματος δεν κρύβεται στην δική του αυτοτελή αξία, αλλά στο εύρος της πρόσβασης που εξασφαλίζει στα προϊόντα. Έτσι, δεν είναι παρά ο διευκολυντής της ανταλλαξιμότητας, η επινοημένη παρέμβαση εξυπηρέτησης των συναλλαγών, με δυο λόγια το όργανο της άμεσης μετατροπής των προϊόντων σε άλλα προϊόντα. Θα λέγαμε ότι είναι το λάδι που κινεί την εμπορευματική μηχανή. Το κάθε προϊόν, ως φορέας συσσωρευμένης αξίας, με την πώλησή του μετατρέπεται σε χρήμα, το οποίο επαναμετατρέπεται σε προϊόν με την επόμενη αγορά. Έτσι, ο καθένας εμφανίζεται διαρκώς στο αγοραστικό στερέωμα άλλοτε ως πουλητής κι άλλοτε ως αγοραστής προϊόντων και η όλη διαδικασία δεν είναι παρά η τελική ανταλλαγή προϊόντων που διασφαλίζουν την κοινωνική αυτάρκεια. Βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά στην εξίσωση Ε – Χ – Ε (εμπόρευμα – χρήμα – εμπόρευμα) που καθορίζει όλες τις συναλλαγές: «Σύμφωνα με το υλικό της περιεχόμενο η κίνηση καταλήγει σε Ε – Ε, σε ανταλλαγή εμπορεύματος με εμπόρευμα, σε ανταλλαγή της ύλης της κοινωνικής εργασίας……..» (Μαρξ «το κεφάλαιο Ά τόμος σελ. 118.)

            Η εμπορευματοποίηση αφορά τα προϊόντα που ανταλλάσσονται κι όχι το ίδιο το χρήμα που δεν λειτουργεί ως προϊόν αλλά ως διαμεσολαβητής προϊόντων. Με την εξέλιξη του κεφαλαιοκρατικού συστήματος όμως, είναι κάτι παραπάνω από προφανές ότι το ίδιο το χρήμα άρχισε να αποτελεί εμπόρευμα. Η ίδια η λειτουργία των τραπεζών, που δανείζουν χρήμα απαιτώντας περισσότερο χρήμα, δεν αφήνει κανένα περιθώριο αμφισβήτησης. Το θέμα των τραπεζών είναι τόσο ξεκάθαρο που Μαρξ ούτε που το αναφέρει. Ο Μαρξ προχωρά στην ίδια την κεφαλαιοκρατική παραγωγή που στηρίζεται αποκλειστικά στην ποσότητα του συσσωρευμένου χρήματος, που μετατρέπει δηλαδή το χρήμα από ανταλλακτικό μέσο σε εργαλείο παραγωγής. Το χρήμα, μετατρεπόμενο άμεσα σε οτιδήποτε, ρίχνεται στην παραγωγή ως κτιριακή υποδομή, μηχανήματα, εργατική δύναμη κτλ, και παράγει προϊόντα μαζικά, δημιουργώντας νέες αξίες, δημιουργώντας δηλαδή νέες μεγαλύτερες χρηματικές ποσότητες. Το χρήμα γεννά χρήμα και στην ουσία το ίδιο το προϊόν περνά σε δεύτερη μοίρα, αφού η παραγωγή του μετατρέπεται σε διαμεσολαβητικός κρίκος για την αναπαραγωγή του χρήματος. Ο κεφαλαιοκράτης αδιαφορεί παντελώς τόσο για την ουσία, όσο και για τη φύση  ή τη χρηστική αξία του προϊόντος. Το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι η γρήγορη πώλησή του, δηλαδή η αμεσότητα της επαναμετατροπής του σε χρήμα. Μοιραία η εξίσωση Ε – Χ – Ε μετατρέπεται σε Χ – Ε – Χ: «Ο κύκλος Ε – Χ – Ε ξεκινάει από το εμπόρευμα και κλείνει μ’ ένα άλλο εμπόρευμα που βγαίνει από την κυκλοφορία και περιέρχεται στην κατανάλωση. Ο τελικός σκοπός είναι λοιπόν η κατανάλωση, η ικανοποίηση αναγκών, με δυο λόγια η αξία χρήσης. Αντίθετα, ο κύκλος Χ – Ε – Χ ξεκινάει από το χρήμα και ξαναγυρνάει τελικά στο ίδιο το χρήμα. Γι’ αυτό, το κίνητρό του και ο καθοριστικός σκοπός του είναι η ίδια η ανταλλακτική αξία». (Μαρξ «το κεφάλαιο» Ά τόμος σελ. 162.)

Ο Μαρξ προκειμένου να τεκμηριώσει την αλλοτρίωση του ανθρώπου από τη μετατροπή του χρήματος σε αυτοσκοπό καταφεύγει στον Αριστοτέλη και συγκεκριμένα σ’ ένα χωρίο του από τα «Πολιτικά»

Ο Μαρξ προκειμένου να τεκμηριώσει την αλλοτρίωση του ανθρώπου από τη μετατροπή του χρήματος σε αυτοσκοπό καταφεύγει στον Αριστοτέλη και συγκεκριμένα σ’ ένα χωρίο του από τα «Πολιτικά»

Η μετατροπή του χρήματος από διαμεσολαβητής εμπορευμάτων σε εργαλείο παραγωγής, δηλαδή σε κεφάλαιο, είναι η ολοκληρωτική εμπορευματοποίησή του, αφού κάθε εργαλείο είναι εμπορευματικό προϊόν, και η μετατροπή της εξίσωσης Ε –Χ –Ε σε Χ – Ε – Χ είναι η μετατροπή του χρήματος σε αυτοσκοπό με δυο λόγια η οριστική θεοποίηση του χρήματος. Κι αυτή ακριβώς είναι η βαθύτερη ουσία του καπιταλισμού και η μέγιστη αλλοτρίωση του σύγχρονου καπιταλιστικού ανθρώπου, η θεοποίηση του χρήματος, που αναπαράγεται και γιγαντώνεται μόνο με την ωφέλιμη χρήση άλλου χρήματος. Όταν όμως εμπορευματοποιείται το χρήμα, όταν δηλαδή γίνεται μέσο και στόχος παραγωγής τότε εμπορευματοποιούνται τα πάντα, με την προϋπόθεση ότι μπορούν να γεννήσουν χρήμα, και αυτού του είδους η  εμπορευματική νοοτροπία σηματοδοτεί την οριστική ισοπέδωση κάθε αξίας. Η φύση, η εκπαίδευση, η υγεία, η πολιτική και τελικά ο ίδιος ο άνθρωπος μετατρέπονται σε αντικείμενα συναλλαγής, δηλαδή σε είδη εμπορίου. Ο άνθρωπος – καταναλωτής είναι ο διεκπεραιωτής της όλης διαδικασίας κι αυτό είναι η μέγιστη αποξένωση. Υπό αυτούς τους όρους η απληστία μετατρέπεται σε επιχειρηματικό προσόν, αφού ο αμοραλισμός είναι η βασικότερη προϋπόθεση της ανεξέλεγκτης κερδοφορίας κι ο σύγχρονος αδυσώπητος παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός είναι η ιδεολογική του υπόσταση. Κάπως έτσι  όλα οφείλουν να προσαρμοστούν στα κεφαλαιοκρατικά καλούπια και κάπως έτσι  εξαθλιώνονται οι λαοί, αφανίζεται η φύση και πάει λέγοντας. Και φυσικά, όλοι οφείλουν να μετατραπούν σε υπάλληλοι των πολυεθνικών, δηλαδή να εξαρτώνται απόλυτα από αυτές. Κάθε αυτόνομος παραγωγός αξίας που βιοπορίζεται από την ατομική – οικογενειακή του επιχείρηση αποτελεί παραφωνία του κεφαλαίου και αργά ή γρήγορα οφείλει να εξαφανιστεί. Ο ιδιώτης γιατρός που μετατρέπεται σε υπάλληλος πολυεθνικής που επενδύει σε πολυιατρεία είναι ίσως το κλασικότερο παράδειγμα και η ταυτόχρονη δραματική υποβάθμιση των δημόσιων νοσοκομείων  δεν είναι συμπτωματική. Είναι η άλωση των πάντων από το κεφάλαιο.

            Ο Μαρξ προκειμένου να τεκμηριώσει την αλλοτρίωση του ανθρώπου από τη μετατροπή του χρήματος σε αυτοσκοπό καταφεύγει στον Αριστοτέλη και συγκεκριμένα σ’ ένα χωρίο του από τα «Πολιτικά». «Ο Αριστοτέλης αντιπαρατάσσει τη χρηματιστική στην οικονομική. Ξεκινάει από την οικονομική. Εφόσον πρόκειται για τέχνη προς πορισμόν περιορίζεται στην προμήθεια των αγαθών που είναι απαραίτητα για τη ζωή και ωφέλιμα για το σπίτι ή το κράτος. ……..Υπάρχει όμως ένα δεύτερο είδος πορισμού, που κατά προτίμηση και δικαιολογημένα ονομάζεται χρηματιστική, για την οποία φαίνεται να μην υπάρχει κανένα όριο για τον πλούτο και την απόκτηση. Το εμπόριο (εννοεί λιανικό εμπόριο) από τη φύση του δεν ανήκει στη χρηματιστική, γιατί εδώ η ανταλλαγή περιορίζεται μόνο σ’ αυτό που είναι απαραίτητο γι’ αυτούς (τον αγοραστή και τον πουλητή). Γι’ αυτό – εξηγεί παραπέρα ο Αριστοτέλης – η αρχική μορφή του εμπορίου ήταν το ανταλλακτικό εμπόριο, με την επέκτασή του όμως γεννήθηκε με αναγκαιότητα το χρήμα. Με την εφεύρεση του χρήματος το ανταλλακτικό εμπόριο εξελίχθηκε με αναγκαιότητα σε καπηλική, στο εμπόριο των εμπορευμάτων και το εμπόριο αυτό, αντιφάσκοντας στην αρχική του τάση, εξελίχθηκε στη χρηματιστική, στην τέχνη να δημιουργεί χρήμα. ……Και φαίνεται σαν να περιστρέφεται γύρω από το χρήμα, γιατί το χρήμα είναι η αρχή και το τέλος αυτού του τρόπου ανταλλαγής. Επομένως είναι απεριόριστος ο πλούτος, που επιδιώκει η χρηματιστική……….Όριο έχει η οικονομική κι όχι η χρηματιστική …η πρώτη επιδιώκει κάτι διαφορετικό από το ίδιο το χρήμα, η δεύτερη την αύξηση του χρήματος. …Η σύγχυση των δύο μορφών που η μια περνάει στην άλλη κάνει μερικούς να θεωρούν σαν τελικό σκοπό της οικονομικής τη διατήρηση και τον πολλαπλασιασμό του χρήματος στο άπειρο». (Μαρξ «το κεφάλαιο» Ά τόμος σελ. 165.)

            Καρλ Μαρξ «Το Κεφάλαιο» εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή» Αθήνα

(Εμφανίστηκε 1.745 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

3 σχόλια

  1. Το άρθρο βρίθει παρανοήσεων και δεν προσφέρει τίποτα πέρα από μία ακόμα επιφανειακή σύνοψη μιας ελάχιστης πλευράς της θεωρίας του Μαρξ για τον καπιταλισμό. Δεν θα επιμείνω στην ορθή και συνεπή χρήση των εννοιολογικών ορισμών του Μαρξ η οποία στο άρθρο καταστρατηγείται αλλά θα σημειώσω μόνο τα κυριότερα ζητήματα που χτυπούν στο μάτι.

    1) Φυσικά και το χρήμα έχει αξία. Στην εποχή του Μαρξ και μέχρι τη δεκαετία του 70 το χρήμα είναι το χρηματικό εμπόρευμα χρυσός του οποίου η αξία καθορίζεται από το χρόνο εργασίας που απαιτείται για την εξόρυξή του. Στα πρώτα κεφάλαια η παραπάνω θέση επαναλαμβάνεται ουκ ολίγες φορές και ο Μαρξ τονίζει ότι το χρήμα δεν είναι απλό σύμβολο της αξίας (το χαρτονόμισμα δεν είναι χρήμα αλλά ένα σύμβολο που παραπέμπει σε μια ποσότητα χρυσού). Τώρα τι άλλαξε τη δεκαετία του 70 , αν θες το συζητάμε αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία που ακόμα Μαρξικά δεν έχει λυθεί και σε καμία περίπτωση το άρθρο δεν αναφέρεται σε αυτή την κατάσταση.

    2) Η εμπορευματοποίηση του χρήματος ως όρος είναι απολύτως λανθασμένος. Το χρήμα εξ” αρχής απαιτείται να είναι εμπόρευμα για να επιτελέσει τις λειτουργίες του. Αυτό που εμπορεύονται οι τράπεζες ήδη από τις απαρχές του καπιταλισμού δεν είναι το χρήμα αλλά το κεφάλαιο. Η εμπορευματοποίηση του κεφαλαίου η οποία στις μέρες μας έχει γιγαντωθεί είναι μάλλον ο πιο σωστός όρος που περιγράφεις. Φυσικά, το θέμα των τραπεζών δεν είναι καθόλου ξεκάθαρο και ως δομικό στοιχείο του καπιταλισμού ο Μαρξ αφιερώνει για το πιστωτικό σύστημα κοντά 400 σελίδες στον τρίτο τόμο.

    3) Η μορφή Ε-Χ-Ε και η κοινωνία των ανεξάρτητων εμπορευματοπαραγωγών δεν αποτελούν ιστορικό στάδιο το οποίο διαδέχθηκε το κεφάλαιο με τη μορφή Ε-Χ-Ε”. Ο Μαρξ περιγράφει την κίνηση Ε-Χ-Ε ως λογικό στάδιο καθώς χτίζει διαλεκτικά και συμπληρώνει την θεωρία του για την ολότητα του καπιταλισμού. Αντιθέτως, ο Μαρξ έδειξε ότι γενίκευση των ανταλλαγών σε μια κοινωνία ανεξάρτητων εμπορευματοπαραγωγών οδηγεί στη δημιουργία του κεφαλαίου. Επομένως ο αυτοαπασχολούμενος γιατρός και η ατομική επιχείρηση μια χαρά είναι ενταγμένοι ως λειτουργικό κομμάτι στο κεφάλαιο (ως σύστημα κοινωνικών σχέσεων). Δυστυχώς διακρίνω μια αξιολογικού τύπου τάση υπεράσπισης αυτοαπασχολούμενων, μικρών παραγωγών και κρατικών δομών ενάντια στις κακές πολυεθνικές. Η κριτική του Μαρξ ενάντια στον καπιταλισμό σε καμία περίπτωση δεν γίνεται σε μια τέτοια βάση.

    4) Αναπαράγεται στο άρθρο η κυρίαρχη ρητορεία περί αλλοτρίωσης και αποξένωσης και η οποία λανθασμένα αποδίδεται στον Μαρξ του κεφαλαίου. Όσο και αν ψάξεις τους τρεις τόμους του κεφαλαίου δεν θα βρεις πουθενά τη λέξη αλλοτρίωση ή αποξένωση. Ιδιαίτερα το κεφάλαιο για τον φετιχισμό του εμπορεύματος έχει παρανοηθεί βάναυσα και έχει συνδεθεί λανθασμένα με τις θεωρίες περί αλλοτρίωσης. Ο Μαρξ του κεφαλαίου έχει ήδη από το 1848 κόψει τους δεσμούς του με τα νεαρά γραπτά του και η κριτική του έχει απομακρυνθεί από ανθρωπιστικού τύπου επιχειρήματα. Δυστυχώς αυτό που έχει κυριαρχήσει ως μια πλευρά της θεωρίας του Μαρξ σήμερα είναι οι μεταφυσικές ερμηνείες του Λούκατς και των συνεχιστών του (Ντεμπόρ κτλ).

    Αυτά τα ολίγα, εντελώς καλοπροαίρετα και με παραγωγική διάθεση συμβολής στον διάλογο.

  2. 1) Το ότι το χρήμα αντιπροσωπεύει ευθέως την αξία του σε μέταλλο (χρυσό ή ασήμι) το αναλύει λεπτομερώς όχι μόνο ο Μαρξ, αλλά και ο Άνταμ Σμιθ. Το κείμενο όμως μιλάει για χαρτί. Το χαρτί δεν έχει αξία, είναι σύμβολο αξίας. Αν δε θέλεις να το λες χρήμα, πες το όπως θες, πάντως το κείμενο είναι ξεκάθαρο.
    2) Το κεφάλαιο δεν είναι χρήμα; Το κεφάλαιο είναι συσσωρευμένο χρήμα που λειτουργεί σαν εμπόρευμα. Αυτή ακριβώς η μετατροπή του χρήματος σε κεφάλαιο είναι η εμπορευματοποίησή του, κι αυτό ακριβώς αποκαλώ αλλοτρίωση, αφού παραλλάσσεται η χρήση.
    3) Το κείμενο δεν αναφέρεται μόνο στον Μαρξ, αλλά και στον Αριστοτέλη. Αν θες να καταλάβεις τι εννοούμε αλλοτρίωση, απληστία και χρήμα ως αυτοσκοπό διάβασε το πρώτο και το δεύτερο βιβλίο από τα πολιτικά του Αριστοτέλη. Είναι απαραίτητη βάση για να κατανοήσει κανείς τον Μαρξ, αφού ο Μαρξ δεν κρύβει την επιρροή του από τον Αριστοτέλη. (Θα λέγαμε ότι μόνο στην πηγή της αξίας διαφωνούν).
    4) Από που γίνεται διακριτή η υπεράσπιση των αυτοαπασχολούμενων και των μικρών παραγωγών κλπ; Το κείμενο όχι δεν λέει, αλλά ούτε υπονοεί κάτι τέτοιο. Αν το παράδειγμα του γιατρού που γίνεται υπάλληλος εκλαμβάνεται έτσι, τότε χάνεται το συμπέρασμα ότι το κεφάλαιο έχει αλώσει τα πάντα, που είναι είναι και ο μοναδικός στόχος.
    5) Νομίζω ότι δεν είναι λογικό ένα κείμενο 1000 – 1500 λέξεων να μπορεί να περιέχει και την εμπορευματοποίηση του χρήματος (δηλαδή τη μετατροπή του σε κεφάλαιο) και τις απόψεις του Αριστοτέλη και το θέμα των τραπεζών, όπως το θέτει ο Μαρξ. Κάθε τέτοια απαίτηση, με τη μορφή υπόδειξης είναι προφανώς παράλογη.
    6) Η υπόδειξη που έχει ως αφετηρία τη μορφή Ε-Χ-Ε και καταλήγει και πάλι στη σχέση Ε – Χ – Ε. στερείται νοήματος. Υποθέτω ότι αναφέρεται στη σχέση Χ – Ε – Χ. Όμως και πάλι είναι απολύτως διαφωτιστικός ο Αριστοτέλης.
    7) Νομίζω ότι πριν αρχίσει κανείς του εύκολους χαρακτηρισμούς (βλέπε πρώτες σειρές) καλό είναι να διαβάζει προσεκτικότερα.

  3. Pingback: Ο Μαρξ, η εμπορευματοποίηση του χρήματος και ο Αριστοτέλης… « απέραντο γαλάζιο

Υποβολή σχολίου