Επιχείρηση Ajax, η πρώτη covert operation της CIA
Γράφει ο Μανόλης Πλούσος*
Το Ιράν παρότι είναι αναπόσπαστο μέρος της Μέσης Ανατολής, εντούτοις δεν αποτέλεσε άμεσο στόχο της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας. Μόνο για τους Βρετανούς είχε στρατηγική σημασία ως ανάχωμα στην κάθοδο της Ρωσίας προς νότο καθώς και της προστασίας του βρετανικού εμπορίου με την Ινδία. Από τις αρχές όμως του 20ου αιώνα ο ρόλος της «χώρας των Αρίων» αναβαθμίστηκε καθώς η ανακάλυψη άφθονου «μαύρου χρυσού» επιτάχυνε την απόφαση του βρετανικού ναυτικού για μετάβαση από τον άνθρακα στο πετρέλαιο ως καυσίμου. Με την ίδρυση της AIOC (Anglo–Iranian oil company) στα 1909 η Περσία, όπως ήταν γνωστό το Ιράν μέχρι και το 1935, κατέστη αναπόσπαστο μέρος του βρετανικού imperium. Η AIOC (μετέπειτα BP) απέκτησε σχεδόν μονοπωλιακή θέση στην παραγωγή πετρελαίου μέσω μιας λεόντειας σύμβαση που της επέτρεπε να καρπώνεται σχεδόν το 85% των κερδών από την εκμετάλλευση των κοιτασμάτων, έχοντας παράλληλα και στην κατοχή της το μεγαλύτερο διυλιστήριο της εποχής στη νήσο Αμπαντάν. Όπως σημειώνει ο Νιλ Φόκνερ: «Αυτό το νεοαποικιακό σκηνικό σήμαινε ότι η εταιρεία έπαιρνε 750 εκ. στερλίνες τον χρόνο και το Ιράν έπαιρνε 100 εκ. στερλίνες, ενώ οι μισθοί των εργατών στις πετρελαιοπηγές ίσα που έφταναν για την επιβίωση τους. Οι απεργίες συντρίβονταν από την ιδιωτική αστυνομία της εταιρείας»…
Για τους Αμερικάνους το Ιράν για πάνω από 150 χρόνια δεν είχε καμία ιδιαίτερη σημασία στους σχεδιασμούς τους. Με το τέλος όμως του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου οι χώρες της Μέσης Ανατολής απέκτησαν αίφνης στρατηγική σημασία αφού καθίσταντο οι σημαντικότεροι προμηθευτές πετρελαίου για την δυτική βιομηχανία. Η διατήρηση συνεχούς και απρόσκοπτης ροής πετρελαίου προς την Δύση κατέστη ο νούμερο ένα στόχος της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής στην Μέση Ανατολή. Παράλληλα, η αποχώρηση της Βρετανίας από όλες τις χώρες της περιοχής δημιουργούσε κενό εξουσίας που ήταν δυνατό να το εκμεταλλευτεί η ΕΣΣΔ επεκτείνοντας την επιρροή της. Αυτό στις αρχές του 1950 απετέλεσε τον χειρότερο εφιάλτη των σχεδιαστών της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Το Ιράν λόγω της γειτνίασής του με την ΕΣΣΔ και της ύπαρξης εκεί ισχυρού κομμουνιστικού κόμματος, του Tudeh, μπήκε άμεσα στο μικροσκόπιο του State Department και της άρτι ιδρυθείσας CIA.
Το γεγονός που επιτάχυνε την ανάμειξη των Αμερικανών ήταν η δολοφονία του πρωθυπουργού του Ιράν, Ali Razmara, στις 7 Μαρτίου 1951, καθώς και η απόφαση του ιρανικού κοινοβουλίου τον Απρίλιο της ίδιας χρονιάς για εθνικοποίηση της παραγωγής πετρελαίου του Ιράν. Τον Μάιο του 1951 την πρωθυπουργία της χώρας ανέλαβε μια από τις πλέον εμβληματικές προσωπικότητες της χώρας, ο Mohammed Mosaddegh. Ευρωτραφής, με σπουδές νομικής σε Γαλλία και Ελβετία, ανήκει στην γενιά των εθνικών ηγετών των αποικιοκρατούμενων χωρών, που την ίδια περίοδο επιδίωξαν πλήρη χειραφέτηση από τις αλυσίδες της ευρωπαϊκής εκμετάλλευσης. Ήδη από το 1949 ηγείτο του Εθνικού Μετώπου, ενός συνασπισμού κομμάτων που κύριο στόχο είχε την απεξάρτηση του Ιράν από την βρετανική εκμετάλλευση. Στους κόλπους του περιελάμβανε από φιλελεύθερους δημοκράτες, αριστερίζοντες εργάτες μέχρι και τους Mujahedeen-i-Islam (Μαχητές του Ισλάμ). Το κομμουνιστικό κόμμα Tudeh παρότι δεν συμμετείχε, εντούτοις, ενίσχυε τον συνασπισμό λόγω της εχθρότητάς του προς το καθεστώς του Σάχη. Η μεγάλη πλειοψηφία του ιρανικού λαού στήριζε το Εθνικό Μέτωπο λόγω της εκτεταμένης εμπλοκής των Βρετανών στα εσωτερικά της χώρας τους και της εκμετάλλευσης των πλουτοπαραγωγικών τους πόρων.
Η εθνικοποίηση της πετρελαϊκής εταιρίας AIOC έφερε εξ αρχής τον Mosaddegh αντιμέτωπο με την Βρετανία, η οποία απαιτούσε επαρκή αποζημίωση. Έχοντας προηγούμενη εμπειρία οι Βρετανοί κατέφυγαν ακόμη μια φορά στην «διπλωματία των κανονιοφόρων». Το καλοκαίρι του 1951 οι Βρετανοί ανέπτυξαν σκάφη ανοιχτά των ακτών του Ιράν και τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου επέβαλαν εμπάργκο στο ιρανικό πετρέλαιο με σκοπό την πτώση του Mosaddegh. Η AIOC με την σειρά της απέλυσε 20.000 εργαζόμενους δημιουργώντας ένα ακόμη πρόβλημα στο Ιράν που έβλεπε πλέον τα έσοδά του από το πετρέλαιο να κατακρημνίζονται. Απέναντι στον γηραιό πρωθυπουργό του Ιράν (69 ετών) βρισκόταν ο ακόμη πιο γηραιός πρωθυπουργός της Βρετανίας Winston Churchill (76 ετών). Όπως σημειώνει εύστοχα ο Tim Weiner: «Ήταν δυο πεισματάρηδες ηλικιωμένοι που χειρίζονταν τις κρατικές υποθέσεις φορώντας τις πιτζάμες τους»… Ο Mossadegh προσέφυγε στον Ο.Η.Ε. προειδοποιώντας ότι η κατάσταση στον Περσικό κόλπο θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε παγκόσμια σύρραξη. Οι Αμερικάνοι έχοντας εμπλακεί ήδη στον αιματηρό εμφύλιο της Κορέας δεν είχαν διάθεση και πολεμικό υλικό για περεταίρω ανάμειξη σε μια ακόμη διένεξη.
Οι Βρετανοί βλέποντας την απροθυμία των «εξαδέλφων πέραν του Ατλαντικού» να συνδράμουν ενεργά κινήθηκαν πιο διπλωματικά. Στις 26 Νοεμβρίου 1952 έλαβε χώρα συνάντηση στην Ουάσιγκτον μεταξύ του Βρετανού μυστικού πράκτορα Christopher “Monty” Woodhouse (γνωστός στην Ελλάδα για την εμπλοκή του στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου στα 1942) και του τότε διοικητή της CIA Walter Bedell Smith με σκοπό να βρεθούν τρόποι για την απομάκρυνση του Mosaddegh. Οι προθέσεις των δυο αντρών έρχονταν σε ευθεία σύγκρουση με την διακηρυγμένη πρόθεση των ΗΠΑ για στήριξη του καθεστώτος Mosaddegh, γεγονός που δεν φαίνεται να απασχόλησε ιδιαιτέρως τους σχεδιασμούς τους… Όντως, η κυβέρνηση Τρούμαν δεν ήταν αρνητική σε μια προσέγγιση με τον Mossadegh, τον οποίο θεωρούσε σημαντικό προπύργιο στην ανάσχεση της επέκτασης της Μόσχας στην περιοχή και σε καμία περίπτωση κομμουνιστή. Κόντρα, λοιπόν, στις εκτιμήσεις της κυβέρνησης των ΗΠΑ η CIA και η MI6 άρχισαν στις αρχές του 1953 να καταστρώνουν το σχέδιο αποσταθεροποίησης του ιρανικού καθεστώτος. Τον Φεβρουάριο του 1953 το σχέδιο «Ajax» άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά.
Επικεφαλής του όλου εγχειρήματος τέθηκε ο Κέρμιτ Ρούσβελτ, εγγονός του πρώην προέδρου Ρούσβελτ. Μέχρι τον Ιούνιο του 1953 το σχέδιο είχε οργανωθεί και τον επόμενο μήνα μπήκε σε εφαρμογή. Σκοπός ήταν η απομάκρυνση του Mossadegh μέσω πραξικοπήματος που θα έκανε ο Fazollah Zahedi, «ένας διεφθαρμένος απόστρατος υποστράτηγος», εφοδιασμένος με αμερικανικά δολάρια, ο οποίος θα συγκροτούσε ένα μέτωπο ενάντια στον Mossadegh. Στα πλαίσια του σχεδιασμού ομάδες των «Πολεμιστών του Ισλάμ» θα ξεκινούσαν επιθέσεις ενάντια σε θρησκευτικούς ηγέτες και χώρους λατρείας που εν συνεχεία θα αποδίδονταν στους κομμουνιστές…Παράλληλα, η CIA εξαγόρασε μεγάλο μέρος του ιρανικού Τύπου ώστε να προβάλλει τον Mossadegh ως δάκτυλο της Μόσχας, εχθρό του Ισλάμ και υπεύθυνο για τα δεινά της ιρανικής οικονομίας μετά το βρετανικό εμπάργκο. Μάλιστα, μέλη του κοινοβουλίου του Ιράν, της Majlis, εξαγοράστηκαν ώστε να υποστηρίξουν τον εκλεκτό των Αμερικανών και των Βρετανών, στρατηγό Zahedi. Η ίδια η αμερικανική κυβέρνηση δια του υπουργού εξωτερικών John Foster Dulles δήλωνε στις 28 Ιουλίου 1953: «Η αυξανόμενη δραστηριότητα του παράνομου κομμουνιστικού κόμματος του Ιράν και η ανοχή της κυβέρνησης Mossadegh σε αυτό έχουν δημιουργήσει προβληματισμό στην κυβέρνησή μας». Λίγες μέρες αργότερα και ο πρόεδρος Dwight D. Eisenhower τόνιζε ότι οι ΗΠΑ δεν επρόκειτο να κάτσουν με σταυρωμένα τα χέρια βλέποντας τις χώρες της περιοχής να καταλαμβάνονται από κομμουνιστές. Γίνεται φανερό, λοιπόν, ότι ο πυρήνας του σχεδίου «Ajax» ήταν η σπίλωση του Mossadegh ως κομμουνιστή που επιδίωκε την ένταξη του Ιράν στο «Σιδηρούν παραπέτασμα». Οι Σοβιετικοί πάντως από την πλευρά τους θεωρούσαν τον Mossadegh έναν εθνικιστή αστό ο οποίος δεν θεωρούταν καν σύμμαχος της Μόσχας…
Στις 15 Αυγούστου 1953 το σχέδιο απομάκρυνσης του Mossadegh μπήκε σε εφαρμογή. Τις πρώτες πρωινές ώρες έγινε έφοδος στην οικία του πρωθυπουργού με σκοπό την σύλληψή του. Αντί όμως να συλληφθεί ο Mossadegh συνελήφθησαν οι… εφοδεύοντες. Πιστά στον Mossadegh στρατεύματα κατάφεραν να αφοπλίσουν τους στρατιώτες των πραξικοπηματιών σπέρνοντας πανικό στο αντικαθεστωτικό στρατόπεδο. Ο Σάχης, που ήταν ενήμερος για τους σχεδιασμούς των Αμερικανών και των Βρετανών, διέφυγε άρον άρον στην Βαγδάτη… Η σύλληψη των πραξικοπηματιών και η διαφυγή του Σάχη εξέπληξε την Ουάσιγκτον. Ο Κέρμιτ Ρούσβελτ την επόμενη μέρα κινητοποίησε τους πληρωμένους τραμπούκους του. Στόχος τους ήταν η πρόκληση αναρχίας μέσω της καταστροφής συμβόλων της ιρανικής κυβέρνησης. Στην κορυφή της πορείας βρισκόταν ένα ίνδαλμα των Ιρανών αθλητών της εποχής, ο Shaban Jaffari. Συνελήφθησαν υψηλόβαθμα στελέχη της κυβέρνησης, πυρπολήθηκαν γραφεία τεσσάρων εφημερίδων και λεηλατήθηκαν τα γραφεία κομμάτων που στήριζαν τον Mossadegh. Ανάμεσα στους διαδηλωτές βρισκόταν και πολλοί ισλαμιστές κληρικοί, μεταξύ των οποίων και ένας που θα έπαιζε αργότερα καθοριστικό ρόλο στην πορεία του Ιράν. Ήταν ο 51 ετών τότε Αγιατολάχ Ρουχολάχ Μουσαβί Χομεϊνί… Το τέλος του καθεστώτος Mossadegh ήρθε τα ξημερώματα της 19ης Αυγούστου 1953 όταν η αυτοκρατορική φρουρά του Σάχη επιτέθηκε στην οικία του Mossadegh. Ο απολογισμός ήταν 200 νεκροί υποστηρικτές του προέδρου και η σύλληψη του ίδιου. Για το υπόλοιπο του βίου του θα ζούσε σε κατ’ οίκον περιορισμό.
Η πρώτη επέμβαση της CIA στα εσωτερικά ενός κυρίαρχου κράτους, παρότι χαρακτηρίστηκε από επιπολαιότητα και ερασιτεχνισμό, πέτυχε τον βασικό της στόχο, που ήταν η απομάκρυνση ενός προέδρου που επέμενε να θέτει σε πρώτη προτεραιότητα τα συμφέροντα της χώρας του ενάντια στα συμφέροντα των ξένων πολυεθνικών που νέμονταν τον εθνικό πλούτο του Ιράν. Αμέσως μετά τον «θρίαμβο» της CIA η AIOC μπορεί να μην έχασε εντελώς την προνομιακή εκμετάλλευση του ιρανικού πετρελαίου, αναγκάστηκε όμως να μοιραστεί τον άφθονο «μαύρο χρυσό» του Ιράν με αμερικανικές εταιρίες, όπως την Gulf oil, την Standard oil, την Texaco και την Mobil, που απέκτησαν το 40% στην διαχείριση των αποθεμάτων της χώρας. Μακράν από το να χαρακτηριστεί κομμουνιστής, ο Mossadegh αποτελεί το είδος του ηγέτη που μισούν ακόμη και σήμερα οι ΗΠΑ. Η λέξη «εθνικοποίηση» έχει γίνει ο χειρότερος εφιάλτης των Αμερικανών policy makers για τους οποίους τα αμερικανικά συμφέροντα είναι υπεράνω όλων. Παρόμοιες covert operations μετά από το πραξικόπημα στο Ιράν θα γίνονταν το «σήμα κατατεθέν» της CIA. Στην Γουατεμάλα, όπου είχε συμφέροντα στην καλλιέργεια μπανάνας η United Fruit company, ο πρόεδρος Jacobo Arbenz θα απομακρυνθεί το 1954 με πανομοιότυπο τρόπο με τον Mossadegh, λόγω της επιθυμίας του να αναδιανείμει την γη προς όφελος των μικροκαλλιεργητών, πλήττοντας τα συμφέροντα της United Fruit που στηριζόταν στην συνεργασία με μεγάλους τσιφλικάδες. Το μοτίβο παραμένει ουσιαστικά το ίδιο ακόμη και σήμερα…
Ο Μανόλης Πλούσος είναι ιστορικός.
Διαβάστε:
- “Zendebad, Shah”, The central intelligence agency and the fall of Iranian prime minister Mohammed Mossadegh, August 1953. Έκδοση της CIA (12-06-2017) με αποχαρακτηρισμένα στοιχεία για την επιχείρηση “Ajax”.
- Tim Weiner, «Η ιστορία της CIA», εκδ. Γκοβόστη.
- Mario Del Pero, «Η ιστορία των μυστικών αμερικανικών υπηρεσιών», εκδ. Κέδρος
- Νιλ Φόκνερ, «Μια ριζοσπαστική ιστορία του κόσμου», εκδ. Καστανιώτη.
