Η οργάνωση «Φεντερασιόν» της Θεσσαλονίκης
Γράφει ο Κότσης Παναγιώτης
Α. Η Θεσσαλονίκη στις αρχές του 20ού αιώνα
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Θεσσαλονίκη ήταν η περισσότερο κοσμοπολιτική πόλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κάποιος μπορούσε να την παρομοιάσει με ευρωπαϊκή πόλη, παρά με οθωμανική. Με την παρουσία πολυάριθμων εθνικών συνόλων, τα οποία αλληλοσυγκρούονταν συχνά, εξέφρασε γενικότερα την ποικιλομορφία της εθνικής διαστρωμάτωσης στην Μακεδονία και το περίπλοκο του Μακεδονικού ζητήματος. Η πολυπληθέστερη ομάδα ήταν οι Εβραίοι. Οι πρώτοι- χρονολογικά- Εβραίοι έφτασαν στην πόλη κατά τα τέλη του 15ου και τις αρχές του 16ου αιώνα, από την Ισπανία και την Πορτογαλία. Εκτός από τους Εβραίους, υπήρχε χριστιανικό και μουσουλμανικό στοιχείο.
Στην Θεσσαλονίκη υπήρχε οικονομική άνθηση, η οποία είχε ξεκινήσει από τον 19ο αιώνα. Βασικός παράγοντας της άνθησης αυτής υπήρξε το εμπόριο. Αναλυτικά, εξάγονταν μεγάλες ποσότητες ξυλείας, οι οποίες προέρχονταν από την περιοχή των Σκοπίων. Εκτός από την ξυλεία, εξάγονταν μεγάλες ποσότητες βαμβακιού και καπνού. Ειδικότερα, ο καπνός υπήρξε το χαρακτηριστικότερο προϊόν προς εξαγωγή. Ο καπνός εξαγόταν και από την Θεσσαλονίκη, αλλά και την ανατολική Μακεδονία.
Κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, υπήρχε ατμοπλοϊκή σύνδεση της Θεσσαλονίκης με άλλα λιμάνια της Μεσογείου και με την Κωνσταντινούπολη. Επίσης, κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, κατασκευάστηκαν οι σιδηροδρομικές γραμμές Θεσσαλονίκης- Μητροβίτσας, Θεσσαλονίκης- Μοναστηρίου και Θεσσαλονίκης- Κωνσταντινούπολης[1]. Η λειτουργία του σιδηροδρόμου υπήρξε πραγματικός καταλύτης για την Θεσσαλονίκη, αλλά και για ολόκληρη την μακεδονική χώρα. Την ίδια περίοδο πραγματοποιήθηκε η κατασκευή της προκυμαίας και άλλων λιμενικών έργων, τα οποία επέτρεπαν τον ελλιμενισμό πλοίων, με βάρος ακόμη και 100 τόνους! Κλείνοντας, η οικονομική άνθηση και τα έργα υποδομής κατέστησαν την Θεσσαλονίκη την δεύτερη σπουδαιότερη πόλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μετά την Κωνσταντινούπολη. Συμπερασματικά, δεν επελέγη τυχαία ως το επίκεντρο της δράσης των Νεότουρκων.
Στις 23 Ιουλίου 1908, κηρύσσεται το κίνημα των Νεότουρκων και, η πόλη αποκτά πολιτική σημασία[2]. Το κίνημα υποχρέωσε τον σουλτάνο Αβδούλ- Χαμίτ να επαναφέρει το Σύνταγμα του 1876. Το γεγονός αυτό δημιούργησε μία αίσθηση ελευθερίας και πολιτικής ανανέωσης στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Βαθμιαία, στην πόλη άρχισαν να κυκλοφορούν έντυπα, τα οποία διέθεταν σοσιαλιστικό χαρακτήρα. Επίσης, εμφανίστηκαν λέσχες και οργανώσεις[3]. Στις οργανώσεις αυτές πρωταγωνιστούσαν άνθρωποι, οι οποίοι είχαν δραστηριοποιηθεί κατά το παρελθόν σε αντίστοιχες οργανώσεις του εξωτερικού.
Β. Πριν την ίδρυση της «Φεντερασιόν»
Μετά την νίκη των Νεότουρκων ξέσπασε ένα πρωτοφανές απεργιακό κύμα. Σε αυτό συμμετείχαν 30.000 εργάτες, με επικεφαλής τους σιδηροδρομικούς. Οι σιδηροδρομικοί έθεσαν μισθολογικά και ασφαλιστικά αιτήματα, τα οποία- εν μέρει – ικανοποιήθηκαν. Ακόμη, στην απεργία συμμετείχαν οι τροχιοδρομικοί, οι αρτεργάτες, οι καπνεργάτες, οι ζυθοποιοί, οι μυλεργάτες και οι κεραμοποιοί από το εργοστάσιο «Αλλατίνη». Εκτός από τις προαναφερθείσες κατηγορίες, στην απεργία συμμετείχαν και ράφτες, κουρείς, σαπωνοποιοί και σερβιτόροι.
Στην πόλη της Θεσσαλονίκης επικρατούσαν, κατά τις αρχές του 20ού αιώνα, αστικοί εθνικισμοί. Πιο αναλυτικά, υπήρχαν οι «Στενοί», οι οποίοι ήταν προσκείμενοι στο βουλγαρικό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα[4]. Ακόμη, οι «Στενοί» ήταν φανατικοί διεθνιστές και, πιστοί στην ανάγνωση των κειμένων του Marx. Εκτός από τους «Στενούς», υπήρξαν και οι «Φαρδιοί», οι οποίοι είχαν αντιφατική πολιτική και οι «Φιλελεύθεροι», οι οποίοι τάχθηκαν αναφανδόν με τους Νεότουρκους.
Αρχικά, το κομιτάτο των Νεότουρκων προέβαινε σε διαχείριση των απεργιών με διαπραγματεύσεις και παραχωρήσεις, αλλά πάντα σε συμφωνία με τις αστικές τάξεις των διαφόρων εθνοτήτων. Εν συνεχεία, συνέστησε την δημιουργία εθνοτικών ταμείων αλληλοβοήθειας, αποσκοπώντας αφενός στην απορρόφηση των κλυδωνισμών και αφετέρου στην απομόνωση των επαναστατικών στοιχείων.
Σύντομα, δόθηκε η απάντηση στο κομιτάτο. Το φθινόπωρο του 1908, ιδρύθηκε η «Ενωμένη Εργατική Σοσιαλδημοκρατική Ομάδα», γνωστή με τα αρχικά «ΕΕΣΔΟ». Η ΕΕΣΔΟ διοργάνωσε συγκεντρώσεις με την συμμετοχή εργατών βουλγαρικής και εβραϊκής καταγωγής. Όμως, τον Φεβρουάριο του 1909, η ΕΕΣΔΟ διαλύθηκε. Ορισμένα από τα μέλη της προσχώρησαν στο βουλγαρικό Ομοσπονδιακό Λαϊκό Κόμμα ενώ, άλλα οργανώθηκαν σε αστικές λέσχες.
Γ. Η «Φεντερασιόν»
Στην γέννηση της Σοσιαλιστικής Ομοσπονδίας Θεσσαλονίκης, κύριο ρόλο διαδραμάτισε ο Αβραάμ Μπεναρόγια, ένας Βουλγαροεβραίος εργάτης, ο οποίος ζούσε στην Θεσσαλονίκη από το 1908[5]. Ο Μπεναρόγια εργάστηκε σε τυπογραφείο[6]. Σε αντίθεση με τους Έλληνες, οι οποίοι προτιμούσαν να εντάσσονται σε αμιγώς ελληνικές συντεχνίες, ο Μπεναρόγια, μαζί με άλλους εργάτες εβραϊκής καταγωγής, θεωρούσε ότι η ιδέα μίας ομοσπονδίας εργατών με κοινές ιδέες από διαφορετικές εθνικές και θρησκευτικές ομάδες παρουσίαζε ομοιότητες με τον πολυεθνικό χαρακτήρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Στα πλαίσια αυτά, τον Απρίλιο του 1909, ο Μπεναρόγια ιδρύει την οργάνωση «Εργατικός Σύνδεσμος Θεσσαλονίκης», η οποία αποτελεί εξέλιξη της Ισραηλιτικής Εργατικής Λέσχης.[7] Η οργάνωση απαριθμεί εκατοντάδες μέλη και, την ίδια περίοδο, αναλαμβάνει τον πρώτο- χρονολογικά- εορτασμό της Εργατικής Πρωτομαγιάς στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μετά τον εορτασμό της Εργατικής Πρωτομαγιάς, η επιρροή της οργάνωσης αυξήθηκε.
Οι «Στενοί» επέδειξαν προθυμία ως προς το να συνεργαστούν με τον Μπεναρόγια και την ομάδα του. Στις 24 Ιουλίου 1909, η ένωση των «Στενών» και της ομάδας Μπεναρόγια δημιούργησε την «Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης», η οποία έμεινε γνωστή με τον όρο “Federation Obradera de Salonica” ή, απλά, «Φεντερασιόν». Το καταστατικό της οργάνωσης έγραφε: «Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία σκοπόν έχει να οργανώσει το προλεταριάτο διά την πάλην των τάξεων και να βοηθή στο δρόμο της χειραφετήσεώς του διά να δυνηθή να πραγματοποιήση τας αρχάς του Σοσιαλισμού, αι οποίαι ψηφίστηκαν κατά τα τελευταία Διεθνή Σοσιαλιστικά Συνέδρια{…}»[8]. Ολοκληρώνοντας, ο Μπεναρόγια ορίστηκε γραμματέας της οργάνωσης.
Από την ιδρυτική της συνέλευση, τον Αύγουστο του 1909, η Φεντερασιόν θα ταυτιστεί με το εβραϊκό στοιχείο της πόλης και θα ασκήσει μεγάλη επιρροή στα λαϊκά στρώματα. Κατά συνέπεια, θα αποκτήσει μία συνεκτικού τύπου λαϊκή βάση. Ωστόσο, σύντομα εμφανίστηκαν οι πρώτες διαφωνίες, οι οποίες οφείλονταν σε διαφωνίες για την στρατηγική. Αναλυτικότερα, οι «Στενοί» κατηγορούσαν την Φεντερασιόν ότι απέβλεπε στο να ενσωματώσει το εργατικό κίνημα στις αστικές στοχεύσεις. Η τάση των «Στενών» αποχώρησε τον Νοέμβριο του 1909.
Παρά την αποχώρηση των «Στενών», η Φεντερασιόν παρέμεινε μία ισχυρή οργάνωση. Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι, τον ίδιο μήνα, η οργάνωση θα αναγνωριστεί από το Διεθνές Σοσιαλιστικό Γραφείο ως τμήμα Θεσσαλονίκης. Τέλος, το 1910, η Φεντερασιόν θα ιδρύσει και Σοσιαλιστική Νεολαία.
Η ισχύς της Φεντερασιόν αποδεικνύεται και με αριθμητικά στοιχεία. Αναλυτικά, πριν ιδρυθεί η Φεντερασιόν, το καλοκαίρι του 1909, υπήρχαν στην πόλη 19 εργατικά συνδικάτα, με 7000 μέλη. Τα οκτώ από αυτά κατευθύνονταν από τον Εργατικό Σύνδεσμο, τα τέσσερα το Σοσιαλδημοκρατικό κέντρο, ένα οι Νεότουρκοι και έξι η «Ελληνική Οργάνωση»[9]. Σε πρώτη φάση, η Φεντερασιόν επηρέαζε δώδεκα συνδικάτα. Από αυτά, τα οκτώ είχαν εθνικό χαρακτήρα ενώ τα τέσσερα πολυεθνικό. Ανάμεσα στα εθνικού χαρακτήρα συνδικάτα, περίοπτη θέση κατείχαν το μαζικό συνδικάτο των Ισραηλιτών καπνεργατών, το οποίο αριθμούσε 1000 μέλη, αλλά και των εργατών σιγαροχάρτων, με 500 μέλη.
Μία από τις πρώτες- χρονολογικά- ενέργειες της Φεντερασιόν υπήρξε η έκδοση εφημερίδας. Αρχικά, κυκλοφόρησε το έντυπο, με τίτλο “Χορνάλ ντε Λαβοραδόρ”, όρο που αποδίδεται στην ελληνική ως «Εφημερίς του Εργάτου»[10]. Η εφημερίδα αυτή κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 1909 στις τέσσερις γλώσσες, οι οποίες ομιλούνταν στην πόλη. Σαφέστερα, τα άρθρα της δημοσιεύονταν στην ελληνική, την βουλγαρική, την τουρκική και την ισπανοεβραϊκή. Στη συνέχεια, κυκλοφορούσε μόνο στην ισπανοεβραϊκή και την βουλγαρική γλώσσα. Όμως, η έκδοσή της διακόπηκε για οικονομικούς λόγους, τον Απρίλιο του 1910.
Το επόμενο εκδοτικό εγχείρημα της Φεντερασιόν είχε τον τίτλο “Solidaridad Obrera”. Ο τίτλος αυτός αποδίδεται στα ελληνικά ως «Εργατική Αλληλεγγύη». Αρχικά, η εφημερίδα εκδιδόταν σε εβδομαδιαία βάση. Στη συνέχεια κυκλοφορούσε ανά δύο εβδομάδες και, τέλος, ανά τρεις. Μάλιστα, έγινε η πρώτη σε κυκλοφορία εφημερίδα, διότι έφτασε να πουλά 3000 φύλλα, αριθμός μεγάλος για τα δεδομένα της εποχής. Όμως, και αυτή η εφημερίδα σταμάτησε να εκδίδεται το 1912, μετά από κύμα διώξεων από τους Νεότουρκους. Κλείνοντας, στην εφημερίδα αυτή δημοσιεύθηκαν για πρώτη φορά μεταφρασμένα αποσπάσματα από το «Κεφάλαιο» και το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο».
Η ιστορία της Φεντερασιόν περιέχει δύο φάσεις. Η πρώτη καλύπτει την περίοδο από την ίδρυσή της, το 1909 ως την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης από τον ελληνικό στρατό, στις 26 Οκτωβρίου 1912[11]. Η δεύτερη εκτείνεται χρονικά από το 1912 ως την ίδρυση του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδος (ΣΕΚΕ), το 1918. Αναλυτικότερα, κατά την οθωμανική περίοδο, οι κεφαλές της οργάνωσης επικεντρώνουν το ενδιαφέρον τους στην διαπαιδαγώγηση των εργατών, τα συνδικάτα των οποίων ιδρύθηκαν και υποβοηθούνταν από την Φεντερασιόν. Επιχειρούσε να συνδεθεί με άλλες οργανώσεις, οι οποίες δρούσαν κατά την εποχή εκείνη σε περιοχές των Βαλκανίων και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Αν και επηρέαζε χιλιάδες εργάτες, η Φεντερασιόν, αρχικά, δεν μπορούσε να επεκτείνει τα όριά της πέρα από τα όρια της Θεσσαλονίκης. Ακόμη, οι Έλληνες και οι Βούλγαροι εργάτες, οι οποίοι ήταν ενταγμένοι στις τάξεις της, ήταν λίγοι. Όμως, το 1911, μέσω του συνδικάτου των καπνεργατών, κατάφερε να επεκταθεί στην Καβάλα, την Δράμα, τις Σέρρες και την Ξάνθη. Με τον τρόπο αυτό, η υπό εξέταση οργάνωση διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στην Μακεδονία.
Σε γενικές γραμμές, η Φεντερασιόν, κατά την τελευταία περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας στην Μακεδονία, θέτει στο επίκεντρο την οργάνωση του εργατικού προλεταριάτου, χωρίς όμως να παραμελεί την πολιτική και την διεθνή ζωή.
Δ. Η Φεντερασιόν από το 1912 ως το 1918
Η κατάληψη και η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης από τον ελληνικό στρατό μετέτρεψε- βαθμιαία- την Θεσσαλονίκη από μωσαϊκό εθνοτήτων σε μία ελληνική πόλη, στην οποία, ωστόσο, ήταν έντονο το εβραϊκό στοιχείο. Λόγω του αυξημένου ελληνικού εθνικισμού, οι Βούλγαροι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη. Σαφέστερα, πρώτα έφυγαν μέλη των «Στενών» και ακολούθησαν οι αναρχοφιλελεύθεροι.
Η Φεντερασιόν δεν είχε αντιληφθεί το γεγονός ότι το εθνικό ζήτημα είχε επιλυθεί βίαια και, συνέχιζε να οραματίζεται μία πολυεθνική Μακεδονία. Σε επιστολή της Β΄ Διεθνούς, η οποία κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 1913, αναφερόταν ότι η Φεντερασιόν όφειλε να επιλύσει το πρόβλημα της εθνικότητας, την οποία εκπροσωπούσε και, εν συνεχεία, να αναπτύξει σχέσεις με τους Έλληνες σοσιαλιστές. Ωστόσο, η επιβολή του στρατιωτικού νόμου καθιστούσε αδύνατη την συνδικαλιστική δράση.
Με το τέλος των Βαλκανικών πολέμων, η επίδραση της Φεντερασιόν επεκτάθηκε και σε άλλα αστικά κέντρα της Μακεδονίας. Το αποτέλεσμα υπήρξε ότι στην Καβάλα ιδρύθηκε η «Σοσιαλιστική Νεολαία» ενώ, σοσιαλιστικές ιδέες διαδίδονταν στις τάξεις των καπνεργατών. Την ίδια περίοδο, κυκλοφορούσε στην Θεσσαλονίκη το περιοδικό «Αβάντι», το οποίο διηύθυνε ο Αλμπέρτο Αρδίττι. Παρά την λογοκρισία, το περιοδικό κυκλοφόρησε ευρέως και στην ανατολική Μακεδονία, όπου υπήρχαν καπνεργάτες. Η πολιτική αυτή δραστηριότητα οδήγησε στην σύγκληση του Α΄ Καπνεργατικού Συνεδρίου στην Θεσσαλονίκη.
Από το 1913, το κράτος των Αθηνών επιχειρούσε να περιθωριοποιήσει την Φεντερασιόν, μέσω του ελληνικού «Συνδέσμου Συντεχνιών». Χαρακτηριστικό παράδειγμα υπήρξε το ότι, την Πρωτομαγιά του 1913, οι αρχές απαγόρευσαν στην Φεντερασιόν να διοργανώσει συγκέντρωση ενώ, αντίθετα, επέτρεψαν αντίστοιχες δράσεις των εθνικιστικών οργανώσεων.
Τον Μάρτιο του 1914, οι καπνεργάτες της Θεσσαλονίκης, της Δράμας και της Καβάλας κατέθεσαν αιτήματα στους καπνεμπόρους. Τα αιτήματα περιλάμβαναν αυξήσεις στο μεροκάματο, προστασία των γυναικών και αναγνώριση των εκπροσώπων των συνδικάτων. Όταν οι καπνέμποροι απέρριψαν τα αιτήματα των εργατών, αυτοί ξεκίνησαν απεργία στις 24 Μαρτίου. Η απεργία στην Θεσσαλονίκη τελείωσε στις 11 Απριλίου ενώ, της Καβάλας στις 15 Απριλίου[12]. Οι απεργοί νίκησαν, αλλά ο Μπεναρόγια, ο οποίος υπήρξε ιθύνων νους των κινήσεων, εξορίστηκε, λίγο μετά την απεργία των καπνεργατών, στην Νάξο[13].
Ε. Ο Μπεναρόγια και το ΣΕΚΕ
Η Φεντερασιόν πρωτοστάτησε την περίοδο 1913-1918 στην συνένωση όλων των σοσιαλιστικών οργανώσεων σε ένα πολιτικό κόμμα, γεγονός το οποίο θα οδηγήσει στην ίδρυση του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδος (ΣΕΚΕ), τον Νοέμβριο του 1918.
Λόγω των διώξεων των σοσιαλιστών, η αντιβενιζελική προπαγάνδα ήταν ευρέως διαδεδομένη στην Μακεδονία. Στις εκλογές της 31ης Μαΐου, οι σοσιαλιστικές ομάδες, οι οποίες είχαν συνταχθεί κατά της συμμετοχής της Ελλάδος στον πόλεμο, συμμετείχαν στον συνασπισμό των κομμάτων υπό τον Δ. Γούναρη[14]. Το αποτέλεσμα υπήρξε η εκλογή των Α. Μπεναρόγια και Α. Κουριέλ στο ελληνικό κοινοβούλιο.
Εκτός από την κοινοβουλευτική του παρουσία, ο Μπεναρόγια συμμετείχε στην Οργανωτική Επιτροπή του 1ου Σοσιαλιστικού Συνεδρίου, στον Πειραιά, από τις 4 ως τις 10 Νοεμβρίου 1918, όπου εκπροσώπησε την κεντρώα τάση, ανάμεσα στους «αριστερούς» και τους «δεξιούς». Μεταξύ των δεξιών ανήκαν προσωπικότητες, όπως ο Μ. Σιδέρης, ο Ν. Γιαννιός και ο Ν. Δημητράτος.
Το κόμμα, το οποίο προήλθε από το Συνέδριο υπήρξε το ΣΕΚΕ. Η ίδρυση του ΣΕΚΕ μπορεί να εκληφθεί ως «ώριμος καρπός της ανάπτυξης του Εργατικού Κινήματος και στην χώρα μας, κάτω και από την επίδραση της Μεγάλης Οκτωβριανής Σοσιαλιστικής Επανάστασης του 1917 στην Ρωσία»[15]. Στο καταστατικό του αναφερόταν ότι σκοπός του κόμματος ήταν «1. Η πολιτική και οικονομική οργάνωσις του προλεταριάτου σε ξεχωριστό κόμμα τάξεως διά την κατάκτησιν της πολιτικής εξουσίας και την δημοσιοποίησιν των μέσων της παραγωγής και της ανταλλαγής, δηλαδή την μεταβολήν της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας εις κοινωνίαν κολλεχτιβιστικήν ή κομμουνιστικήν και, 2. Διεθνής συνεννόησις και δράσις των εργατών»[16]. Ακόμη, στο καταστατικό περιλαμβανόταν και η ακόλουθη θέση: «Το Σ.Ε. Κόμμα δεν δύναται ποτέ να συμμετάσχει ή να ενισχύσει οποιαδήποτε κυβέρνησις της αστικής τάξεως και παοκρούει κάθε απόπειραν απομακρύνσεώς του από την πάλιν των τάξεων, με σκοπό να διευκολυνθή η προσέγγισις των εργατών με τα αστικά κόμματα».
Το νεότευκτο κόμμα είχε ως ηγεσία μία πενταμελή Κεντρική Επιτροπή, η οποία απαρτιζόταν από τους Ν. Δημητράτο, Αρ. Αρβανίτη, Δ. Λιγδόπουλο, Στ. Κόκκινο και Μιχ. Σιδέρη. Για την Εξελεγκτική Επιτροπή του κόμματος εξελέγησαν οι Γ. Πισπινής, Σπ. Κομιώτης και ο Α. Μπεναρόγια. Μετά την ίδρυση του ΣΕΚΕ, η Φεντερασιόν μετασχηματίστηκε στο τμήμα Θεσσαλονίκης του νεοπαγούς κόμματος. Μετά το 1918 και την ίδρυση του ΣΕΚΕ, το σοσιαλιστικό και εργατικό κίνημα στην χώρα μας θα εισέλθει σε μία νέα περίοδο.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Αδαμαντίου, Α. (1959) «Θεσσαλονίκη» στην Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τ. ΙΒ΄, Αθήνα: Π. Δρανδάκης, σελ. 617-622
Βακαλόπουλου, Α. (1988) Νέα ελληνική ιστορία 1204-1985, Θεσσαλονίκη: Βάνιας
Γάλλου, Θ. «Οι πρόδρομοι της Αριστεράς στην Ελλάδα» περιοδικό Hot Doc, Νοέμβριος 2018, τ. 63, σελ. 6-19.
Γιαννακοπούλου, Α. (1993) «Μπεναρόγια, Αβραάμ» στην εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος- Λαρούς Britannica, τ. 43, Αθήνα: Πάπυρος, σελ. 280
Κολιόπουλου, Ι.Σ. (1992) «Διοικητικές, κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις» στο Μακεδονία: 4000 χρόνια ιστορίας και πολιτισμού, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, σελ. 484-490
Κορδάτου, Γ. (1972) Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Αθήνα: Μπουκουμάνης
Κούκουνα, Ν. (2011) «Μπεναρόγια, Αβραάμ» στα Αρχεία Ελληνικής Βιογραφίας, τ. Β΄, Αθήνα: Μέτρον, σελ. 636.
Λεονταρίτη, Γ. (1978) «Οι εκλογές της 31ης Μαΐου και η επιστροφή του Βενιζέλου στην εξουσία» στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ΄, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, σελ. 26-29
Λιάκου, Α. (1985) Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης και η Σοσιαλιστική Νεολαία., Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής
Μοσκώφ, Κ. (1974) Θεσσαλονίκη 1700-1912: Τομή της μεταπρατικής πόλης, Αθήνα: Στοχαστής
Μοσκώφ, Κ. (1979) Εισαγωγικά στην ιστορία του κινήματος της εργατικής τάξης, Θεσσαλονίκη: Βάνιας
Οικονόμου, Ν. (1978) «Εσωτερικές Πολιτικές Εξελίξεις από τον Ιούλιο του 1917 ως τον Νοέμβριο του 1918» στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ΄, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, σελ. 46-52
Ριζαριώτη, Π. «Πρώτα σκιρτήματα, η γέννηση της “Φεντερασιόν” στην Θεσσαλονίκη», εφημερίδα Ριζοσπάστης, αρ.φ. 43339, 11/12-8-2018, σελ. 18
Συροπλάκη, Α. «Σαν σήμερα, 24 Ιουλίου 1909: Ιδρύεται η “Φεντερασιόν” στην Θεσσαλονίκη», εφημερίδα Καθημερινή, αρ.φ. 44234, 24-7-2020, σελ. 24.
Τσάμπρα, Γ. (1993) «Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος» στην εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος- Λαρούς Britannica, τ. 34, Αθήνα: Πάπυρος, σελ. 414-417.
Φωτογραφικό υλικό
Η σφραγίδα της «Φεντερασιόν» Θεσσαλονίκης
Αβραάμ Μπεναρόγια. Η «ψυχή» του εργατικού κινήματος στην Θεσσαλονίκη
[1]) Βλ και Κολιόπουλου, Ι.Σ. (1992) «Διοικητικές, κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις» στο Μακεδονία: 4000 χρόνια ιστορίας και πολιτισμού, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, σελ. 486.
[2]) Βλ και Αδαμαντίου, Α. (1959) «Θεσσαλονίκη» στην Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τ. ΙΒ΄, Αθήνα: Π. Δρανδάκης, σελ. 620.
[3]) Βλ και Συροπλάκη, Α. «Σαν σήμερα, 24 Ιουλίου 1909: Ιδρύεται η “Φεντερασιόν” στην Θεσσαλονίκη», εφημερίδα Καθημερινή, αρ.φ. 44234, 24-7-2020, σελ. 24.
[4]) Βλ και Μοσκώφ, Κ. (1979) Εισαγωγικά στην ιστορία του κινήματος της εργατικής τάξης, Θεσσαλονίκη: Βάνιας, σελ. 42
[5]) Βλ και Κορδάτου, Γ. (1972) Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, Αθήνα: Μπουκουμάνης, σελ. 239
[6]) Βλ και Γιαννακοπούλου, Α. (1993) «Μπεναρόγια, Αβραάμ» στην εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος- Λαρούς Britannica, τ. 43, Αθήνα: Πάπυρος, σελ. 280
[7]) Βλ και Γάλλου, Θ. «Οι πρόδρομοι της Αριστεράς στην Ελλάδα» περιοδικό Hot Doc, Νοέμβριος 2018, τ. 63, σελ. 17.
[8]) Βλ και Λιάκου, Α. (1985) Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης και η Σοσιαλιστική Νεολαία., Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής, σελ. 53.
[9]) Βλ και Μοσκώφ, Κ. (1974) Θεσσαλονίκη 1700-1912: Τομή της μεταπρατικής πόλης, Αθήνα: Στοχαστής, σελ. 214.
[10]) Βλ και Ριζαριώτη, Π. «Πρώτα σκιρτήματα, η γέννηση της “Φεντερασιόν” στην Θεσσαλονίκη», εφημερίδα Ριζοσπάστης, αρ.φ. 43339, 11/12-8-2018, σελ. 18
[11]) Βλ και Βακαλόπουλου, Α. (1988) Νέα ελληνική ιστορία 1204-1985, Θεσσαλονίκη: Βάνιας, σελ. 347.
[12]) Βλ και Ριζαριώτη, Π. «Πρώτα σκιρτήματα, η γέννηση της “Φεντερασιόν” στην Θεσσαλονίκη», εφημερίδα Ριζοσπάστης, αρ.φ. 43339, 11/12-8-2018, σελ. 18
[13]) Βλ και Κούκουνα, Ν. (2011) «Μπεναρόγια, Αβραάμ» στα Αρχεία Ελληνικής Βιογραφίας, τ. Β΄, Αθήνα: Μέτρον, σελ. 636.
[14]) Βλ και Λεονταρίτη, Γ. (1978) «Οι εκλογές της 31ης Μαΐου και η επιστροφή του Βενιζέλου στην εξουσία» στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ΄, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, σελ. 26.
[15]) Βλ και Οικονόμου, Ν. (1978) «Εσωτερικές Πολιτικές Εξελίξεις από τον Ιούλιο του 1917 ως τον Νοέμβριο του 1918» στην ΙΕΕ, τ. ΙΕ΄, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, σελ. 50.
[16]) Βλ και Τσάμπρα, Γ. (1993) «Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος» στην εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος- Λαρούς Britannica, τ. 34, Αθήνα: Πάπυρος, σελ. 414.
