Ήταν αληθινά δύσκολο να συγχωνευθεί σε μιαν αρμονική ενότητα η ελεύθερη κίνηση της ελληνικής σκέψης, που πηγάζει από τον ανθρώπινο λόγο, με την υποταγμένη στην αποκάλυψη, την πέραν του λόγου, χριστιανική σκέψη, που οι Έλληνες θεωρούσαν βαρβαρική αντίληψη.

Η κίνηση για την αφομοίωση και τον εκβυζαντινισμό των «σκλαβινιών», δηλαδή των περιοχών που είχαν εγκατασταθεί οι Σλάβοι, αρχίζει αρκετά ενωρίς και εμφανίζεται ως αποτέλεσμα συνειδητής πολιτικής των βυζαντινών Αυτοκρατόρων ήδη από το τέλος του 7ου και τις αρχές του 8ου αιώνα.

Η Θράκη και η κεντρική Μικρά Ασία (τα δυτικά της παράλια είναι ελληνικά προ πολλού) γίνονται τώρα χώρες ελληνικές και τα κύρια στηρίγματα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Αλλ’ ο μεσαιωνικός Ελληνισμός δεν ευηργέτησε τον κόσμον διά του πνεύματος μόνον και του λόγου. Αφού έσωσε το νέον δόγμα από των αιρέσεων, εδέησε να σώση αυτό από του Μαζδεϊσμού και του Μωαμεθανισμού, από των Περσών και των Αράβων.

Η έννοια έθνος στην αυστηρή της σημασία παρουσιάζεται περισσότερο ή λιγότερο ολοκληρωμένη και γενικευμένη, τουλάχιστον στους προηγμένους λαούς, από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα.

Κατά τας παραμονάς της Ρωμαϊκής κατακτήσεως ο Ελληνισμός της κυρίως Ελλάδος ευρίσκεται εις προφανή κάμψιν. Αλλά το κέντρον του βάρους του έχει από μακρόν μετατοπισθή προς ανατολάς.

«Η Ευρώπη είναι πέντε “δ”», επισήμανε η κυρία Αρβελέρ και εξήγησε: «Δημοκρατία, Δικαιοσύνη, Δικαιώματα του ανθρώπου, Δίκαια διανομή και Διάλογος. Με αυτά, τα παιδιά καταλαβαίνουν ότι η Ευρώπη είναι ηθικό δίδαγμα και ηθική οντότητα».

«Και μηδέν ξαφορμίζεται τινάς, λέγων ότι είμαι φτωχός και δεν έχω καιρόν να μαθαίνω γραμματικαίς, αμή σώνει μου να διαβάζω καλά, και να καναλαρχώ, και να γράφω, και νάχω πράξιν εις τα κολοβογράμματα.»

«Αν το ελληνικόν έθνος ήτο όμοιο προς τ’ άλλα το ρωμαικόν κράτος αποτελούντα έθνη· αν δεν είχεν ιστορίαν ένδοξον, προγενεστέραν της ιδρύσεως του κράτους εκείνου, και ηδύνατο ν’ απαρνηθή αυτήν, θα εθεώρει βεβαίως επαρκή την δόξαν ότι ανήκε ποτέ εις το μέγαν και πανίσχυρον ρωμαικόν κράτος, και τοσούτο μάλλον, καθ’ όσον ήτο η ψυχή αυτού, εν πάσι πρωτοστατούν και τα πάντα εν αυτώ ιθύνον. Τότε δε θα ωφείλωμεν να πάρομεν του κράτους εκείνου το όνομα και να διατηρήσωμεν την προσηγορίαν του Ρωμιού, να ονομάσωμεν δεν και την ημετέραν χώραν αντί Ελλάδος Ρωμανίαν, ως ονόμαζε ο ελληνικός λαός κατά τους μέσους χρόνους την βυζαντινήν επικράτειαν.»

Σε διάστημα είκοσι ετών, ο Κύριλλος και ο Μεθόδιος δεν παρείχαν στη νέα Σλαβική Εκκλησία μόνο μεταφράσεις στην τοπική διάλεκτο όλων των Χριστιανικών Γραφών, αλλά επίσης μεταφράσεις και διασκευές βυζαντινών νομικών και κοσμικών κειμένων. Αν και δραστηριοποιήθηκαν στην Κεντρική Ευρώπη, επηρέασαν εκπληκτικά και σε βάθος τους σλαβικούς πληθυσμούς της Νότιας και Ανατολικής Ευρώπης, οδηγώντας τους λαούς αυτούς στη σφαίρα επιρροής της Βυζαντινής αυτοκρατορίας.