6 Σεπτεμβρίου 2019 at 22:51

Παροιμιώδεις φράσεις στη Νεοελληνική Γλώσσα (V)

από

Παροιμιώδεις φράσεις στη Νεοελληνική Γλώσσα (V)

(Μια φράση, μια ιστορία)

Γράφει ο κ. Μιχ. Γ. Καβουλάκης, φιλόλογος, πρ. λυκειάρχης

  • “Ανοίγω τον ασκό του Αιόλου”

Προκαλώ σειρά δυσάρεστων συνεπειών.

Η αφήγηση της Οδύσσειας (κ’ 19-55) αναφέρει ότι οι σύντροφοι του Οδυσσέα άνοιξαν από περιέργεια τον ασκό του Αιόλου, όπου ο θεός είχε συγκεντρώσει όλους τους ανέμους, με αποτέλεσμα να ξεσπάσει τρικυμία, η οποία τους απομάκρυνε από τον προορισμό τους.

  • “Ανω ποταμών”

Λέγεται για κάτι που είναι ανυπόφορο, παράλογο, εξωφρενικό.

Η φράση αναφέρεται στον Ευριπίδη (“Μήδεια” στιχ. 410), “Ικέτιδες” (στιχ. 520), όπου ο ποιητής εκφράζει κάτι παράδοξο.

Επίσης στην Π. Διαθήκη (Ψαλμ. ΡΙΓ’ 113) ο ψαλμωδός αναφέρει: “Ο Ιορδάνης εστράφη εις τα οπίσω”, τονίζοντας έτσι ότι με την αναστροφή αυτή του Ιορδάνη έγινε το θαύμα.

Ο Αίολος σε πίνακα του François Boucher (1769). Kimbell Art Museum.
Ο Αίολος σε πίνακα του François Boucher (1769). Kimbell Art Museum.
  • “Τύπος και υπογραμμός”

Είναι ο άνθρωπος με υποδειγματική συμπεριφορά. Στην αρχαιότητα υπογραμμός λεγόταν μια πινακίδα αλειμμένη με κερί, στην οποία ο μαθητής έπρεπε με προσοχή να επαναλάβει όσα στην αρχή είχε γράψει ο δάσκαλος.

  • “Στο κάτω-κάτω της γραφής”

Η φράση σημαίνει: Επιτέλους, σε τελευταία ανάλυση.

Κατά τον 19ο αι. γραφή ονομαζόταν και η επιστολή, το γράμμα. Επειδή οι επιστολές άρχιζαν με τυπικές εκφράσεις, έπρεπε ο παραλήπτης, να προσπεράσει όλα αυτά και να πληροφορηθεί για τα ουσιώδη στις τελευταίες σειρές (στο κάτω-κάτω της γραφής).

  • “Εξ απαλών ονύχων”

Από τότε που τα νύχια είναι απαλά, δηλαδή από τη βρεφική ηλικία.

Τη φράση τη χρησιμοποιούμε, όταν θέλουμε να δηλώσομε ένα θετικό ή αρνητικό γνώρισμα ενός προσώπου, και το πρόσωπο αυτό το γνωρίζομε από την πρώιμη ηλικία του.

  • “Αντίπαλον δέος”

Είναι ο φόβος που προκαλεί ένας εξίσου ισχυρός αντίπαλος. Ο Θουκυδίδης στις δημηγορίες του (3.11) αναφέρει ότι το “αντίπαλον δέος” έχει τη δύναμη να συγκρατήσει από την αυθαιρεσία και το πιο αυταρχικό κράτος και να διατηρήσει ισότιμη σχέση ανάμεσα στους συμμάχους.

“Το δε αντίπαλον δέος μόνον πιστόν ες ξυμμαχίαν”.

  • “Μέγας και πολύς”

Συνηθισμένη φράση για έναν άνθρωπο, που έγινε δυνατός, ισχυρός, ονομαστός παράγοντας.

Τη φράση αυτή τη συναντάμε στους “Ορνιθες” του Αριστοφάνη (στιχ. 488): “Ούτω δ’ ίσχυσέ τε και μέγας ην τότε και πολύς”.

  • “Αμ’ έπος, αμ’ έργον”

Σημαίνει κάτι που γίνεται αμέσως, χωρίς αναβολή.

Στον Ηρόδοτο (Γ 135) έχομε τη φράση: “Αμα έπος τε και έργον εποίει”.

Στην Ιλιάδα του Ομήρου (Ο 234): “Εργον τε και έπος τε”.

  • “Κατόπιν εορτής”

Συνηθισμένη φράση που τη χρησιμοποιούμε για τετελεσμένα γεγονότα, αφού έπαψε να υπάρχει η ανάγκη.

Στο διάλογο του Πλάτωνα Γοργίας (447 Α’) ο Σωκράτης ρωτά με σκωπτική διάθεση: “Αλλ’ η το λεγόμενον, κατόπιν εορτής ήκομεν και υστερούμεν;”, δηλαδή μήπως έφτασα καθυστερημένος για να πάρω μέρος στη λογομαχία με τον σοφιστή Γοργία;

  • “Εναν αλλά λέοντα”

Η φράση προήλθε από τους μύθους του Αισώπου, όπου η λέαινα απαντά στην αλεπού, που την κατηγόρησε ότι γεννά ένα μόνο σκύμνο.

Τη λέμε για να δείξομε ότι η υπεροχή και η δύναμη δεν βρίσκονται στην ποσότητα αλλά στην εκλεκτή ποιότητα.

  • “Κατ’ εικόνα και (καθ’) ομοίωσιν”

Η φράση προέρχεται από την Π. Διαθήκη (Γένεσις α’ 26-27), όπου αναφέρεται ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο με πνεύμα και λογικήν, για να του μοιάσει.

Τη χρησιμοποιούμε όμως και σε περιπτώσεις για να δηλωθεί η μεγάλη ομοιότητα, π.χ. ο γιος είναι “κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν” του πατέρα του.

  • “Το χτύπημα του Εγκέλαδου”

Ο Εγκέλαδος ήταν ένας από τους Γίγαντες, τον οποίο νίκησε η Αθηνά και τον έκλεισε στο ηφαίστειο Αίτνα, απ’ όπου προκαλούσε σεισμούς στην προσπάθειά του να απελευθερωθεί.

Σήμερα όταν αναφερόμαστε στη δράση του Εγκέλαδου, εννοούμε την πρόκληση καταστρεπτικών σεισμών.

  • “Η άσκηση βέτο (veto)”

Η λέξη βέτο προέρχεται από το λατινικό ρήμα veto, που σημαίνει απαγορεύω.

Το βέτο (veto) ήταν το δικαίωμα των Ρωμαίων δημάρχων να ματαιώνουν την εκτέλεση των αποφάσεων της Συγκλήτου, των υπάτων και άλλων αξιωματούχων.

Στη διπλωματική γλώσσα είναι η άρνηση επικύρωσης μιας συλλογικής απόφασης, η αρνησικυρία (από το άρνησις+κύρος)

  • “Ψέλνω (σε κάποιον) τον αναβαλλόμενο”

Η φράση αυτή προήλθε από την αρχή του ΡΓ’ 2 Ψαλμού του Δαβίδ μεγάλης εκτάσεως, όπου ο Θεός περιγράφεται ως “αναβαλλόμενος φως ως ιμάτιον”, δηλαδή αυτός που περιβάλλεται με φως ως ιμάτιο.

Ο παραπάνω Ψαλμός έδωσε αφορμή στη μεταφορική χρήση της φράσης αυτής, με αποτέλεσμα να δηλώνει την έντονη και αυστηρή επίπληξη.

Πηγή: https://archive.patris.gr/frontpage

Άλλα σχετικά κείμενα του Μιχ. Γ. Καβουλάκη υπάρχουν ΕΔΩ.

(Εμφανιστηκε 302 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

Leave a Reply

avatar

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

  Εγγραφή  
Ενημέρωση όταν