2 Οκτωβρίου 2018 at 19:25

Τα πολιτικά κόμματα στη νεότερη Ελλάδα

από

Τρία κείμενα για τα πολιτικά κόμματα στη νεότερη Ελλάδα

Τα κόμματα κατά την πρώτη περίοδο της βασιλείας του Γεωργίου Α’

Όταν ο βασιλιάς Γεώργιος των Ελλήνων έφθασε στην Ελλάδα, διαπίστωσε ότι είχε να αντιμετωπίσει τέσσερα κύρια κόμματα. Του ενός αρχηγός ήταν ο Βούλγαρης, ο ηγέτης της εξέγερσης του 1862. Ένα δεύτερο κόμμα είχε επικεφαλής τον Αλέξανδρο Κουμουνδούρο, δικηγόρο από τη Μάνη, άνθρωπο με εξαιρετική ευφυία, που όταν είχε περάσει από το υπουργείο Οικονομικών στην πρώτη κυβέρνηση Βούλγαρη είχε κάνει κατάχρηση της ρουσφετολογίας ευνοώντας τους προστατευμένους του. Το τρίτο κόμμα είχε ηγέτη τον Θρασύβουλο Ζαΐμη από τα Καλάβρυτα, γιο του ορμητικού ήρωα της Επανάστασης. Ο Ζαΐμης όμως ο ίδιος ήταν ένας συνεσταλμένος πολιτικός που ευνοούσε την τήρηση μετριοπαθούς πολιτικής τόσο στα εσωτερικά όσο και στα εξωτερικά ζητήματα. Το τέταρτο κόμμα είχε αρχηγό τον Επαμεινώνδα Δεληγεώργη, δικηγόρο και βουλευτή από το Μεσολόγγι, που διακρινόταν για τη ρητορική του δεινότητα και είχε υποστηριχτές ανάμεσα στους νέους αξιωματικούς και τους φοιτητές που είχαν επηρεαστεί από τις δυτικές φιλελεύθερες ιδέες. Τα τέσσερα αυτά κόμματα, συνασπισμοί προσωποπαγών ομάδων, συνέχιζαν τις παραδόσεις των παλαιών πελατειών και δεν κατάφεραν να γίνουν κόμματα με αρχές. Μεγαλύτερη σπουδαιότητα από το κομματικό πρόγραμμα είχε να κατέχει κανείς την εξουσία πριν από τις εκλογές και έτσι, κάνοντας χρήση της ρουσφετολογίας από τους κυβερνητικούς θώκους, να εξασφαλίζει κάποια πλειοψηφία στις κάλπες. Πραγματικά όλα τα κόμματα, και οι ομάδες που τα αποτελούσαν, συναγωνίζονταν ποιος θα έχει την τιμή να πετύχει στόχους για τους οποίους όλοι τους γενικά συμφωνούσαν. Στα θέματα της εσωτερικής πολιτικής σπαράσσονταν χωρίς τελειωμό για ασήμαντα θέματα.

Στα ζητήματα της εθνικής πολιτικής όλοι τους ήταν οπαδοί της Μεγάλης Ιδέας, αλλά βίαιες φιλονικίες επικρατούσαν σχετικά με το δρόμο και τη χρονική στιγμή της υλοποίησής της.

Μερικοί ευνοούσαν μία προσωπική πολιτική φιλίας απέναντι στην Τουρκία. Επιδίωκαν επίσης να διατηρηθούν και να αναπτυχθούν οι εθνικοί πλουτοπαραγωγικοί πόροι και να αναζητηθεί, προς το παρόν τουλάχιστον, η διεύρυνση των συνόρων της Ελλάδας με διπλωματικά μέσα. Άλλοι πάλι, επιδιώκοντας καθένας με τον τρόπο του γρηγορότερα αποτελέσματα, ενθάρρυναν τις μυστικές εταιρείες και τα ανατρεπτικά κινήματα κατά του τουρκικού ζυγού. Αυτή ήταν η πολιτική που υποστήριζε ο Κουμουνδούρος, όπως και οι Βούλγαρης και Δεληγιώργης κατά καιρούς. Όλοι νόμιζαν ότι η απόκτηση των Ιονίων νήσων θα άνοιγε μία νέα εποχή εδαφικών προσαρτήσεων και ο καθένας πίστευε ολόψυχα με τον δικό του τρόπο ότι η κατάσταση στην Ευρώπη εξελισσόταν ευνοϊκά για την Ελλάδα.

Πηγή: D. Dakin, H ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923, Αθήνα 1989, σελ.154-155.

O Χαρίλαος Τρικούπης (11 Ιουλίου 1832 - 30 Μαρτίου 1896) ήταν Έλληνας διπλωμάτης, πολιτικός και Πρωθυπουργός. Ελληνικό γραμματόσημο.
O Χαρίλαος Τρικούπης (11 Ιουλίου 1832 – 30 Μαρτίου 1896) ήταν Έλληνας διπλωμάτης, πολιτικός και Πρωθυπουργός. Ελληνικό γραμματόσημο.

Οι «δημοκρατικές επαναστάσεις»

Ειδικότερα, η μεγαλύτερη πολιτική σύγκρουση στις τρεις πρώτες δεκαετίες της μεταπελευθερωτικής περιόδου γινόταν ανάμεσα στις συγκεντρωτικές προσπάθειες της μοναρχίας και τις κεντρόφυγες τάσεις των διαφόρων ντόπιων ολιγαρχιών, που προσπαθούσαν να διατηρήσουν το είδος της αυτονομίας που απολάμβαναν στα χρόνια της επανάστασης, τότε που κυριολεκτικά δεν υπήρχε κεντρική κυβέρνηση. Απ’ αυτή τη σκοπιά οι «δημοκρατικές επαναστάσεις» του 1844 και του 1862, που περιόρισαν τις εξουσίες του στέμματος και ενίσχυσαν τα πολιτικά κόμματα, δεν μπορούν να θεωρηθούν λαϊκές νίκες. Ήταν απλά και μόνο προσπάθειες των ντόπιων ολιγαρχιών να υπονομεύσουν τις απολυταρχικές τάσεις της βαυαρικής μοναρχίας. Όπως και στη σύγκρουση στέμματος-αριστοκρατίας στην Ευρώπη του Ancient Regime, οι Έλληνες κοτσαμπάσηδες, όταν πια συνειδητοποίησαν πώς η κρατική επέκταση ήταν αναπόφευκτη, προσπάθησαν ν’ αντισταθμίσουν την απώλεια της τοπικής τους αυτονομίας ελέγχοντας το κράτος από μέσα.

Πηγή: Ν. Μουζέλης, Νεοελληνική Κοινωνία. Όψεις υπανάπτυξης, Αθήνα, Εξάντας, 1978, σελ. 36-37.

Μέρος της βιομηχανικής περιοχής του Πειραιά στις αρχές του 20ου αιώνα. Ιστορικό Αρχείο Δήμου Πειραιά.
Μέρος της βιομηχανικής περιοχής του Πειραιά στις αρχές του 20ου αιώνα. Ιστορικό Αρχείο Δήμου Πειραιά.

Τα ονόματα των κομμάτων που λειτούργησαν στην περίοδο του Όθωνα δείχνουν έτσι μια απόλυτη ασυνάφεια προς τις κοινωνικές και ιδεολογικές διαφοροποιήσεις μέσα στη χώρα: το Αγγλικό Κόμμα, το Γαλλικό, το Ρωσικό. Αυτό ήταν πολύ φυσικό για όσον καιρό τα κόμματα μάχονταν το μονάρχη για την εξουσία και ο λαός δεν ψήφιζε. Κυρίαρχος θεσμικός παράγοντας κι ανώτατο κέντρο πολιτικών αποφάσεων, το στέμμα είχε γεννηθεί από την ομοφωνία των ξένων προστατών. Η διάλυση αυτής της ομοφωνίας θα μπορούσε να σκορπίσει και τη δύναμη του στέμματος. Τα κόμματα ήταν λοιπόν αναγκασμένα να πολεμούν τον Όθωνα παίρνοντας θέση ανάλογα με τις διαμάχες ανάμεσα στους τρεις προστάτες, αληθινές ή φανταστικές, εμφανείς ή λανθάνουσες.

Ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (4 Φεβρουαρίου 1815 - 26 Φεβρουαρίου 1883) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες πολιτικούς του 19ου αιώνα, οπότε και διετέλεσε δέκα φορές πρωθυπουργός της Ελλάδας για συνολικό διάστημα 7,5 σχεδόν ετών.
Ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (4 Φεβρουαρίου 1815 – 26 Φεβρουαρίου 1883) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες πολιτικούς του 19ου αιώνα, οπότε και διετέλεσε δέκα φορές πρωθυπουργός της Ελλάδας για συνολικό διάστημα 7,5 σχεδόν ετών.

Τα κόμματα απέκτησαν σταδιακά ένα μερίδιο ουσιαστικής πολιτικής δύναμης με τη μεταβολή του καθεστώτος πρώτα σε συνταγματική μοναρχία υπό τον Όθωνα το 1843, ύστερα σε κοινοβουλευτική δημοκρατία υπό τον Γεώργιο Α’ το 1864. Από εκεί κι έπειτα η θεσμοθετημένη κυριαρχία δεν κρυβόταν πια κάτω από το στέμμα, είχε μοιραστεί στα χέρια του λαού. Η πολιτική δύναμη δεν βρισκόταν πια μόνο στους διαδρόμους των πρεσβειών και στ’ Ανάκτορα: ένα σημαντικό μέρος της ήταν διαθέσιμο μαζί με τις κοινοβουλευτικές και κυβερνητικές θέσεις που ήταν και το πραγματικό αντικείμενο του εκλογικού παζαριού. Ποιο όμως θα ήταν τώρα το νόμισμα στο παζάρι; Τα ονόματα των προστατών δε σήμαιναν πια μια πολιτική τοποθέτηση και μπορούσαν να εγκαταλειφθούν. Τα κόμματα όμως δεν αισθάνθηκαν ή δεν είχαν την ανάγκη για ονόματα με κάποιο κοινωνικοπολιτικό νόημα: μισό σχεδόν αιώνα αργότερα εξακολουθούσαν να διακρίνονται με τα επίθετα των αρχηγών τους.

Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός Μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση 1880- 1909, Αθήνα 1977, σελ. 126-127.

«Τακτικοί» Έλληνες στρατιώτες στο Ναύπλιο γύρω στα 1830. Από το λεύκωμα του Peytier.
«Τακτικοί» Έλληνες στρατιώτες στο Ναύπλιο γύρω στα 1830. Από το λεύκωμα του Peytier.
(Εμφανιστηκε 143 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

Απάντηση

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.