20 Αυγούστου 2018 at 10:30

Ο Λένιν, η «αμάθεια των μαζών» και η «πρωτοπορία»

από

Ο Λένιν, η «αμάθεια των μαζών» και η «πρωτοπορία»

Ο Κώστας Παπαϊωάννου (1925 – 1981) ήταν Έλληνας φιλόσοφος, ακαδημαϊκός και συγγραφέας που έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Παρίσι. Η Γένεση του Ολοκληρωτισμού, που εκδόθηκε για πρώτη φορά στην Αθήνα, το 1959, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα και πληρέστερα έργα της παγκόσμιας βιβλιογραφίας. Το έργο εξετάζει τόσο το ιστορικό υπόβαθρο του ολοκληρωτισμού, -την τσαρική Ρωσία- όσο και το ταξικό του περιεχόμενο, τον μετασχηματισμό της επαναστατικής ιντελιγκέντσιας και του κόμματος, σε συνθήκες οικονομικής υπανάπτυξης, σε μια νέα άρχουσα τάξη, ολοκληρωτικού χαρακτήρα. Τέλος επισημαίνει τα κενά της μαρξιστικής θεωρίας, που με τον οικονομισμό της αρνείται να κατανοήσει τον ρόλο του κράτους και των διαχειριστικών τάξεων. Το επόμενο κείμενο είναι απόσπασμα από το βιβλίο Η Γένεση του Ολοκληρωτισμού, εκδ. IMAGO. 

Κείμενο: Κώστας Παπαϊωάννου

Στους εργάτες που πήγαιναν να τον δουν και που του ζητούσαν ν’ αναλάβουν αυτοί οι ίδιοι τη διαχείριση των εργοστασίων, ο Λένιν έδινε τούτη την αποστομωτική απάντηση: «Θέλετε να εθνικοποιηθεί εργοστάσιο σας. Πολύ ωραία. Πέστε μου όμως: μπορείτε να διοικήσετε εσείς την παραγωγή; Έχετε υπολογίσει το τι παράγετε; Ξέρετε τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στη δική σας παραγωγή και τη ρωσική και την παγκόσμια (sic) αγορά;»

Φυσικά, τίποτε απ’ όλ’ αυτά δεν ξέραν οι εργάτες! Και πώς ήταν δυνατό να το ξέραν; Κι η Αθηνά ακόμα όταν βγήκε πάνοπλη μεσ’ από το θείο πνεύμα, δεν θα τάξερε ούτε κι αυτή. Αλλά, πραγματικά, χρειάζονταν αλήθεια οι εργάτες να ξέρουν τη σχέση της παραγωγής τους με την .. ανύπαρκτη το 1918 «παγκόσμια αγορά»; Αυτό, άλλωστε, δεν το ήξεραν ούτε κι αυτοί που δέκα χρόνια αργότερα (όταν, από την άποψη του σοσιαλισμού, ήταν πια αργά), επρόκειτο να φτιάξουν τα πενταετή σχέδια. Τόσο οι Ρώσοι εργάτες του 1918 (όπως και οι Ιταλοί εργάτες του 1920-22), όσο και τα στελέχη της σταλινικής γραφειοκρατίας δεν επρόκειτο να μάθουν την τέχνη και την τεχνική της διεύθυνσης και της οργάνωσης της οικονομίας παρά μόνο με τον ίδιο τρόπο με τον όποιο μαθαίνει κανείς το κολύμπι: μπαίνοντας στο νερό …

Γραμματόσημο της ΕΣΣΔ.
Γραμματόσημο της ΕΣΣΔ.

Ο Λένιν και η αμάθεια της «πρωτοπορίας»

Με μια λέξη, η αμάθεια των μαζών δεν ήταν ούτε περισσότερη ούτε λιγότερη από την αμάθεια των στελεχών που μονοπωλούσαν την εξουσία στο όνομα της φανταστικής «προλεταριακής επιστήμης» που αντλούσαν από τις μπροσούρες.

Έτσι π.χ. ο Μπουχάριν, στο απόγειο τότε της δόξας του, διαβεβαίωνε τα «προλεταριακά τάγματα» ότι «η προλεταριακή επιστήμη» (δηλαδή η αληθινή ή φανταστική σοφία του ίδιου του Μπουχάριν, επίσημου τότε θεωρητικού της III Διεθνούς) «είναι ανώτερη από την επιστήμη της μπουρζουαζίας: γι αυτό εμείς οι μαρξιστές έχουμε κάθε δικαίωμα να θεωρούμε την προλεταριακή επιστήμη σαν την αληθινή επιστήμη και να απαιτούμε ν’ αναγνωρίστε απ’  όλους σαν τέτοια».

Πάνω σε κάτι τέτοιες χοντροειδώς ναρκισσικές αυταπάτες στηρίχτηκε η πρωτοφανής στη νεώτερη ιστορία απόφαση των μπολσεβίκων να μονοπωλήσουν όχι μόνο την οικονομική και την πολιτική εξουσία, αλλά και την Ιδεολογική: η «προλεταριακή επιστήμη» ήταν το point d’ honneur της σέκτας, το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό γνώρισμα που υποτίθεται ότι την ξεχώριζε από την «αμαθή» μάζα.

Με τη συνείδηση απολύτως βέβαιη ότι κατέχει τη μόνη «αληθινή επιστήμη» ο Λένιν έβλεπε ήδη αφ’ υψηλού τους εργάτες που, ενώ αγνοούσαν τη σχέση της παραγωγής τους με την παγκόσμια οικονομία, βαυκαλίζονταν με την ελπίδα ότι θάπαυαν να είναι απλά εκτελεστικά όργανα κι ότι θα γίνονταν κι αυτοί αυτεξούσιοι μέσα στην ίδια σφαίρα της καθημερινής τους ενασχόλησης. Αλλ’ αν αυτές οι αξιώσεις τού φαίνονταν ανεδαφικές, τι θάπρεπε να πει για την ανικανότητα και την προχειρολογία της φωτισμένης «πρωτοπορίας»; Οι αμόρφωτοι εργάτες δεν ξέραν τη σχέση της παραγωγής τους με την παγκόσμια οικονομία. Έστω! Αλλά οι εργατικές διεκδικήσεις μπορούν ίσως να θεωρηθούν σαν το άκρον άωτον του ρεαλισμού και του ορθολογισμού, αν παραβληθούν π. χ. με τις απόψεις που υποστήριξε ο Μπουχάριν και ο Πρεομπραζένσκι, οι δυό οικονομολόγοι του κόμματος, σχετικά με τον κατακλυσμιαίο πληθωρισμό που είχε σχεδόν ολοσχερώς αφανίσει τη σοβιετική οικονομία. Οι άνθρωποι ξαναγύριζαν στις πρωτόγονες σχέσεις του τροκ [σ.σ.= ανταλλαγή αγαθών] και οι δυό αυτοί θεωρητικοί της «προλεταριακής επιστήμης» χαιρέτιζαν μ’ ενθουσιασμό αυτή την κατάρρευση της χρηματικής οικονομίας σαν ένα θρίαμβο τού σοσιαλισμού!

Μ’ αυτή την υπέροχη ωμή ειλικρίνεια που τον χαρακτηρίζει σαν αρχηγό κόμματος και σαν αρχηγό κράτους (αλλ’ όχι και σαν ιδεολόγο και προπαγανδιστή), ο ίδιος ο Λένιν δεν έπαψε ούτε μια στιγμή να καταγγέλλει την αμάθεια και την ανικανότητα των συντρόφων του. Σαν θεωρητικοί της επανάστασης, έλεγε ο Λένιν, μπορούμε να συλλαμβάνουμε τις πιο μεγαλειώδεις προοπτικές και να οραματιζόμαστε μια παγκόσμια αγροτική επανάσταση που ν’ αγκαλιάζει τις πέντε ηπείρους. Αλλά σαν πρακτικοί πολιτικοί είμαστε ένα μηδέν: μας λείπει η πιο στοιχειώδης διοικητική πείρα· δεν κάνουμε τίποτα και φλυαρούμε για όλα. Ζούμε σ’ έναν ωκεανό ανομίας» παρατηρούσε ο Λένιν και καυτηρίαζε την «έλλειψη νομικής καλλιέργειας») που διαπίστωνε ακόμα και στα ανώτατα στελέχη του κόμματος. Ιδιαίτερα τον ενοχλούσαν οι συγκεχυμένες «επαναστατικές» φράσεις με τις όποιες σκεπαζόταν τότε η ανυπαρξία κάθε συγκεκριμένης ανάλυσης και κάθε δημιουργικής πρακτικής πρωτοβουλίας. Να η συμβουλή του: «Λιγότερες πομπώδεις φράσεις και περισσότερη καθημερινή δουλειά. Λιγότερη υψηλή πολιτική και περισσότερη προσοχή στα συγκεκριμένα γεγονότα…»

Έτσι π.χ. ο Μπουχάριν, στο απόγειο τότε της δόξας του, διαβεβαίωνε τα «προλεταριακά τάγματα» ότι «η προλεταριακή επιστήμη» (δηλαδή η αληθινή ή φανταστική σοφία του ίδιου του Μπουχάριν, επίσημου τότε θεωρητικού της III Διεθνούς) «είναι ανώτερη από την επιστήμη της μπουρζουαζίας: γι αυτό εμείς οι μαρξιστές έχουμε κάθε δικαίωμα να θεωρούμε την προλεταριακή επιστήμη σαν την αληθινή επιστήμη και να απαιτούμε ν’ αναγνωρίστε απ’  όλους σαν τέτοια».

Αν λοιπόν τον πείραζε η «αμάθεια» των απλών εργατιών που δεν ήξεραν ακόμα το «Αλφαβήτα του οικονομικοί λογισμού, τι θάπρεπε να σκέφτεται για την ανικανότητα και την στειρότητα του νέου κρατικού μηχανισμού που φτιάχναν στις μέρες του τα πιο φωτισμένα μέλη της «πρωτοπορίας»; Αν οι εργάτες έπρεπε να εγκαταλείψουν την ιδέα της εργατικής διαχείρισης της παραγωγής γιατί δεν ήξεραν ακόμα να υπολογίσουν την παραγωγή τους, τι θάπρεπε να κάνουν τα νέα στελέχη πού δημιουργούσε το καθεστώς, και που μέσα σ’ ένα ελάχιστο διάστημα είχαν αποκτήσει τη ρουτινιέρικη νοοτροπία του γραφειοκράτη, κι είχαν δώσει ένα σωρό αποδείξεις της διοικητικής τους ανικανότητας; Για να πάρει κανείς μια ιδέα για την έκταση της αμάθειας, της στειρότητας, «της έλλειψης της πιο στοιχειώδους πρωτοβουλίας, που χαρακτήριζαν τη νεοσύστατη σοβιετική γραφειοκρατία, θα πρέπει να διαβάσει τις σελίδες όπου ο Λένιν διηγείται, με τις πιο απίθανες λεπτομέρειες, το πώς ολάκερος ο διοικητικός μηχανισμός του κράτους αποδείχτηκε ανίκανος να διεκπεραιώσει μιά εντελώς ασήμαντη υπόθεση αγοράς και διανομής κονσερβών, και το πώς, για να τελειώσει αυτή η ubuesque υπόθεση, «χρειάστηκαν δυό επιθεωρήσεις, η επέμβαση τομ Κάμενεφ και του Κράσσιν και οι ντιρεκτίβες του Πολιτικού Γραφείου του Κόμματος.»

Αυτά γίνονταν το 1922, πέντε ολάκερα χρόνια μετά την κατάληψη της εξουσίας, και θα εξακολουθούσαν να γίνονται επί πολλά χρόνια ακόμα. Αλλά κανείς δεν σκέφτηκε ν’ αμφισβητήσει την αναγκαιότητα της γραφειοκρατικής διαχείρισης τού κράτους και της οικονομίας: το φόβητρο της «αμάθειας» ήταν καλό για τις μάζες – όχι όμως και για τη νέα ολιγαρχία.

Κανείς δεν ρωτούσε τους νέους upper ten thousand αν ήξεραν τη σχέση ανάμεσα στην τοπική, την εθνική και την παγκόσμια παραγωγή. Ήταν σαφές ότι κανείς, ούτε οι εργάτες (για τους οποίους άλλωστε δεν γινόταν πια λόγος), ούτε και νέα στελέχη (που διατηρούσαν αμείωτη την αίγλη της «πρωτοπορίας»), δεν ήταν σε θέση να υποστεί τόσο αυστηρές εξετάσεις: αν ο Λένιν εξακολουθούσε να χρησιμοποιεί τόσο αυστηρά κριτήρια, η Ρωσία θα καταδικαζόταν να μείνει διά παντός ακυβέρνητη. Όπως έλεγε ο Λένιν, ο νέος διοικητικός μηχανισμός του κράτους και της οικονομίας ήταν ελεεινός και τρισάθλιος, «αλλά υπήρχε». Η πρώτη ατμομηχανή, πρόσθετε ό Λένιν, ήταν γελοία αλλά λειτουργούσε. Το ίδιο όμως δεν θα μπορούσε να πει και για τούς θεσμούς της εργατικής διαχείρισης -αν τους είχε αφήσει να λειτουργήσουν;

Δείτε ακόμη:

  • Η ιστορία του ολοκληρωτισμού, ανεξαρτήτως χρώματος, είναι η ιστορία της αλληλοδιαδοχής των πυρών της Ιερής Εξέτασης, των Άουσβιτς και των Γκουλάγκ που στήνονται από επιτήδειες και ανενδοίαστες μαφίες στο όνομα της υπεράσπισης της μόνης «αληθινής πίστης»27 Μαΐου 2018 Μπολσεβικισμός: Έγκλημα και Τιμωρία (1)
    Είναι άξιοι καταφρόνιας οι κάθε είδους "αριστεροί" κομματικοί «διανοούμενοι» που δικαιολογούσαν όλα τα εγκλήματα του κομμουνιστικού Μηχανισμού ως «φυσιολογικές αμυντικές αντιδράσεις ενός […]
  • Τόσο ο κομμουνισμός, όσο και ο φασισμός/ναζισμός, προέκυψαν ως «απόπειρες απάντησης» στην ασύδοτη επέκταση του καπιταλισμού και της αποικιοκρατίας κατά την περίοδο 1871-1914/1728 Αυγούστου 2017 «Δύο άκρα» ή μια, δυστυχώς κυρίαρχη, ολοκληρωτική παράδοση; (1)
    Η κομμουνιστική περιπέτεια, πέραν της ταύτισής της με την παράδοση του ρώσικου μεγαλοϊδεατισμού, είχε ένα διττό χαρακτήρα. Επειδή αποτελούσε τον κληρονόμο του εργατικού κινήματος συνδέθηκε […]
  • Η εξέγερση στην Ουγγαρία (1956). Οι πολίτες έχουν καταλάβει τα τεθωρακισμένα. Από τις σημαίες της Ουγγαρίας έχουν αφαιρεθεί τα σύμβολα του κομμουνισμού.6 Οκτωβρίου 2018 Η εξέγερση στην Ουγγαρία (1956). Μαρτυρία ενός φοιτητή (0)
    «Σοβιετικοί στρατιώτες! Φύγετε από τη χώρα μας! Δεν είμαστε φασίστες: θέλουμε μονάχα να ζήσουμε ελεύθεροι! Γυρίστε σπίτια σας: δεν έχουμε τίποτα μαζί σας και κανένας δεν θέλει το κακό […]
  • 7 Νοεμβρίου 2017 Κατεβάστε βιβλία του Λένιν (pdf) (0)
    Πάνω από 20 βιβλία
  • Στην ταινία Μοντέρνοι καιροί γίνονται ειρωνικές αναφορές για την έντονη βιομηχανοποίηση και την επιρροή που κατά τον Τσάπλιν έχει αυτή στις συνθήκες εργασίας (πχ λωρίδα παραγωγής).20 Απριλίου 2013 Ο Μαρξ, το κεφάλαιο και οι μηχανές (2)
    Οι όροι ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα κτλ, είναι ακριβώς αυτό. Η παγκοσμιοποίηση που συνίσταται τόσο στην παραγωγή και εμπορία αγαθών όσο και στη διακίνηση κεφαλαίων – με όλα τα […]
  • Σκίτσο του Αλτάν27 Απριλίου 2013 Ο Μαρξ, η κύκληση και τα καπιταλιστικά αδιέξοδα (2)
    Ο Μαρξ, η κύκληση και τα καπιταλιστικά αδιέξοδα Γράφει ο Θανάσης Μπαντές Η υπόθεση της κύκλησης του κεφαλαίου είναι λίγο – πολύ γνωστή. Ο κεφαλαιοκράτης επενδύει το χρήμα του στην […]
  • 3 Απριλίου 2013 Ο εμφύλιος της Γιουγκοσλαβίας (1990-1995) (5)
    Ο εμφύλιος της Γιουγκοσλαβίας (1990-1995) Γράφει ο Μανόλης Πλούσος Ο Josip Broz Tito αφήνει την τελευταία του πνοή στις 4 Μάη του 1980. Η Γιουγκοσλάβοι συντετριμμένοι αποχαιρετούν […]
  • Ανεφοδιασμός εν πτήσει F-105. 196631 Μαρτίου 2013 Βιετνάμ: Ένας ακήρυχτος πόλεμος (1945-1975) (1)
    Για τους Βορειοβιετναμέζους οι εκτιμήσεις τους κάνουν λόγο για 3.500.000 νεκρούς και τραυματίες. Για τους δε Αμερικάνους οι απώλειες ανέρχονταν σε 58.220 νεκρούς και 303.644 τραυματίες. […]
  • Η Μάργκαρετ Θάτσερ, Βαρόνη Θάτσερ (13 Οκτωβρίου 1925 – 8 Απριλίου 2013, πλήρες όνομα Margaret Hilda Thatcher), Λαίδη του Τάγματος της Περικνημίδας, Μέλος του Τάγματος της Αξίας, Μέλος του Συμβουλίου Επικρατείας του Ηνωμένου Βασιλείου, Μέλος της Βασιλικής Εταιρείας, αργότερα Βαρώνη Θάτσερ και μέλος της Βουλής των Λόρδων, ήταν αρχηγός του Συντηρητικού Κόμματος του Ηνωμένου Βασιλείου από το 1975 ως το 1990 και Πρωθυπουργός της χώρας από το 1979 ως το 1990. Ήταν η πρώτη και μόνη ως σήμερα γυναίκα που κατέλαβε αυτές τις δύο θέσεις.16 Απριλίου 2013 Ευρωθατσερισμός (0)
    Ευρωθατσερισμός Γράφει ο ΚΙΜΠΙ* Αν ζούσε η Θάτσερ, θα έφριττε. Ίσως να είχε ήδη φρίξει, κι ίσως το εγκεφαλικό που την έπληξε να οφειλόταν σε όσα είχε δει κι είχε ακούσει. Αυτό που […]
  • Σκίτσο του Altan9 Μαΐου 2013 Τρία χρόνια μνημόνιο: Πώς η «ευλογία» αποδείχθηκε εφιάλτης (0)
    Τρία χρόνια μνημόνιο: Πώς η «ευλογία» αποδείχθηκε εφιάλτης Γράφει ο Σταύρος Λυγερός* ΤΡΙΑ ΧΡΟΝΙΑ μετά την υιοθέτηση του μνημονίου, η αξιολόγησή του δεν γίνεται με βάση εκτιμήσεις, […]
  • Ο Βαρουφάκης στους New York Times: Μόνο ο ΣΥΡΙΖΑ μπορεί να σώσει την Ελλάδα!26 Ιουνίου 2013 Ο Βαρουφάκης στους New York Times: Μόνο ο ΣΥΡΙΖΑ μπορεί να σώσει την Ελλάδα! (0)
    Ο Βαρουφάκης στους New York Times: Μόνο ο ΣΥΡΙΖΑ μπορεί να σώσει την Ελλάδα! Με τον τίτλο Μόνο ο ΣΥΡΙΖΑ μπορεί να σώσει την Ελλάδα, ο Γιάννης Βαρουφάκης και ο συνάδελφος του καθηγητής […]
  • Λουλουδούδες σε μπουζουξίδικο της Αθήνας7 Ιουνίου 2013 Ο νόθος αστισμός (0)
    Ο νόθος αστισμός Απόσπασμα από το βιβλίο του Παναγιώτη Κονδύλη Η παρακμή του Αστικού Πολιτισμού. Απο τη μοντέρνα στη μεταμοντέρνα εποχή και απο το φιλελευθερισμό στη μαζική […]
  • Η έννοια κέρδος εισάγεται στο Κεφάλαιο του Μαρξ στον 3ο τόμο και διαφοροποιείται από την υπεραξία ως προς τον υπολογισμό της.24 Ιουνίου 2013 Ο Κάρλ Μάρξ και η διαλεκτική του καπιταλισμού (0)
    Ο Κάρλ Μάρξ και η διαλεκτική του καπιταλισμού Γράφει ο Θανάσης Μπαντές Ότι το κεφαλαιοκρατικό σύστημα παραγωγής αποσκοπεί αποκλειστικά στο κέρδος, δεν χρειάζεται επεξηγήσεις. […]
  • Η εμπορευματοποίηση αφορά τα προϊόντα που ανταλλάσσονται κι όχι το ίδιο το χρήμα που δεν λειτουργεί ως προϊόν αλλά ως διαμεσολαβητής προϊόντων. Με την εξέλιξη του κεφαλαιοκρατικού συστήματος όμως, είναι κάτι παραπάνω από προφανές ότι το ίδιο το χρήμα άρχισε να αποτελεί εμπόρευμα.4 Ιουνίου 2013 Ο Μαρξ, η εμπορευματοποίηση του χρήματος και ο Αριστοτέλης (3)
    Ο Μαρξ, η εμπορευματοποίηση του χρήματος και ο Αριστοτέλης Γράφει ο Θανάσης Μπαντές Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το χρήμα είναι η κινητήριος δύναμη όλων των συνδιαλλαγών. Λειτουργεί […]
  • Στο υπό ανακασκευή -ή κατεδάφιση- κράτος του μνημονίου κάποιοι θεωρούν εαυτούς Ησιόδους που γράφουν τη μικρή «μεταρρυθμιστική» Θεογονία τους21 Ιουνίου 2013 Μνημονιακή μυθολογία (2)
    Μνημονιακή μυθολογία Γράφει ο ΚΙΜΠΙ Αν οι θεοί του Ολύμπου, μαζί και οι ημίθεοι και οι ήρωες που αποτελούν την αυλή ζούσαν σε έναν παράλληλο κόσμο και έριχναν κλεφτές ματιές σε όσα […]
  • Συμπερασματικά θα μπορούσε να λεχθεί ότι η τάξη (ή ακριβέστερα η κατηγορία) η πιο ευνοημένη από την οικονομική πολιτική του εθνικοσοσιαλισμού είναι οι μεγάλοι βιομήχανοι και ιδιαίτερα οι πολεμικοί βιομήχανοι. Ήταν ακριβώς αυτοί που επωφελούντο από τις μεγάλες κρατικές παραγγελίες και τις σοβαρές φορολογικές ελαφρύνσεις.24 Αυγούστου 2013 Η οικονομική πολιτική του ναζισμού (0)
    Η οικονομική πολιτική του ναζισμού Κείμενο: I. Δημάκης* [...] Ένα σταθερό χαρακτηριστικό της γερμανικής οικονομικής πολιτικής αυτή την εποχή είναι η επέμβαση τον κράτους. Βέβαια το […]
  • Για ποιους χτυπάει η καμπάνα;31 Αυγούστου 2013 Για ποιους χτυπάει η καμπάνα; (0)
    Για ποιους χτυπάει η καμπάνα; «Κανένας άνθρωπος δεν είναι νησί, ακέριος μοναχός του. Κάθε άνθρωπος είναι ένα κομμάτι ηπείρου, ένα μέρος στεριάς. Αν η θάλασσα ξεπλύνει ένα σβόλο χώμα, η […]
  • Foundation of the German Empire in Versailles, 1871. Bismarck is at the centre in a white uniform1 Αυγούστου 2013 Η Αριστερά, η Δεξιά και η Γερμανία (2)
    Η Δύση δεν υπάρχει πια. “Δύση” ήταν το αντικομμουνιστικό στρατόπεδο (διαφορετικά Ιαπωνία και Ν. Κορέα δεν θα ανήκαν στη “Δύση”). Οσοι – και κυρίως οι κοσμοπολίτες “αριστεροί” – θεωρούν ότι […]

Απάντηση

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.