3 Ιανουαρίου 2018 at 09:53

Ο Σκεπτικισμός. Πύρρων. Αρκεσίλαος. Καρνεάδης. Αινησίδημος

από
Le Penseur (Ο σκεπτόμενος) , 1882, Παρίσι, Μουσείο Ροντέν
Le Penseur (Ο σκεπτόμενος) , 1882, Παρίσι, Μουσείο Ροντέν

Ο Σκεπτικισμός. Πύρρων. Αρκεσίλαος. Αινησίδημος

Σκεπτικισμός είναι γενικά η αμφιβολία για τη δυνατότητα και το κύρος της γνώσης, αλλά ως ιδιαίτερο φιλοσοφικό ρεύμα ξεκίνησε στους αλεξανδρινούς χρόνους. Η προϊστορία του διαπιστώνεται κυρίως στην περιοχή της αρχαίας Σοφιστικής και η ιστορία του εκτείνεται από τον 3. αι. π.Χ. ως τον 3. μ.Χ. Ο σκεπτικισμός επηρέασε γενικότερα τη διαμόρφωση και την εξέλιξη της φιλοσοφίας στους αλεξανδρινούς χρόνους.

Πύρρων

Τις βασικές γραμμές του σκεπτικισμού τις χάραξε ο Πύρρων (360-270 π.Χ.). Αυτός υποστήριζε ότι γενικά αδυνατούμε να γνωρίσουμε τα πράγματα, γιατί δεν είναι μόνο οι εντυπώσεις διαφορετικές στον καθένα, αλλά και οι απόψεις που διαμορφώνουμε ύστερα από σκέψη είναι και αυτές διττές και συχνά αντικρουόμενες· έτσι σε κάθε ισχυρισμό μπορούμε με το ίδιο δικαίωμα να αντιτάξουμε έναν άλλο. Γι’ αυτό, έλεγε ο Πύρρων, εφόσον δεν ξέρουμε τι υπάρχει στο βάθος των φαινομένων, δεν μπορούμε να λέμε ούτε ότι το χιόνι είναι λευκό, αλλά μόνο ότι μας φαίνεται λευκό.

Η θέση αυτή ισχύει κατά τον Πύρρωνα και στην περιοχή της ηθικής. Και σ’ αυτήν αμφισβητείται το κύρος των απόψεων που έχουν ή αποδέχονται οι άνθρωποι. Για τα ίδια πράγματα, εξηγούσε ο Πύρρων, οι απόψεις των διαφόρων λαών είναι διαμετρικά αντίθετες και ό,τι στον ένα λαό φαίνεται θείο, στον άλλο φαίνεται φρικτό. Στη συνέχεια ο Πύρρων παρατηρούσε: αν το καλό και το κακό ήταν «φύσει», όχι «θέσει», θα έπρεπε όλοι οι άνθρωποι να αναγνώριζαν σαν καλό ή κακό το ίδιο πράγμα, όπως όλοι οι άνθρωποι αναγνωρίζουν ότι το χιόνι τούς φαίνεται κρύο. Έτσι και στην περιοχή της ηθικής, κατέληξε ο Πύρρων, δεν μπορούμε να κάνουμε αξιολογικές κρίσεις, αλλά μόνο να λέμε πώς μας φαίνεται το κάθε πράγμα.

Η παραίτηση από την προσπάθεια να ορίσουμε τα πράγματα οδηγεί κατά τη σκεπτική άποψη στη γαλήνη της ψυχής, στην αταραξία. Αυτό κατά κάποιο τρόπο φέρνει το σκεπτικισμό κοντά στη στωική φιλοσοφία και στον επικουρισμό. Θα νόμιζε κανείς ότι η αδιαφορία για τη γνώση θα απομάκρυνε τους Σκεπτικούς από την πρακτική ζωή, αλλά αυτό δε συνέβη. Η θέση τους σ’ αυτό το θέμα ήταν: στις φυσικές ανάγκες ν’ ακολουθούμε τη φυσική τάση μας και στα άλλα τη συνήθεια ή ό,τι μας φαίνεται πιο καλό.

Αρκεσίλαος

Ο Αρκεσίλαος (316-242 π.Χ.), που μετέφερε το σκεπτικισμό στο περιβάλλον της πλατωνικής Ακαδημίας, αμφισβήτησε στους Στωικούς την εννοιακή παράσταση («καταληπτική φαντασία») και τη γνώση που βασίζεται σ’ αυτήν, τονίζοντας ότι καμιά παράσταση βασισμένη σε κάτι πραγματικό δεν είναι τέτοια, που να μην οδηγεί σε κάποια άλλη εξαρτημένη από κάτι όχι πραγματικό. Στην παρατήρηση ότι με τη ριζική άρνηση της δυνατότητας για γνώση αναιρούσε και την ηθική πράξη, ο Αρκεσίλαος απάντησε ότι η επιθυμία οδηγεί στην πράξη, χωρίς να χρειάζεται εσωτερική κατάφαση. Η θέση αυτή του Αρκεσίλαου τελικά μετριάζεται με τη θεωρία του για το εύλογο που ο σκεπτικισμός το κατέστησε αρχή της πρακτικής ζωής.

Καρνεάδης

Συνεχίζοντας ριζοσπαστικότερα ο επίσης ακαδημαϊκός Καρνεάδης (214-129 π.Χ.), αρνήθηκε κάθε κριτήριο. Η παράσταση, λέει, που γεννιέται από την αίσθηση, μας απατά συχνά και έρχεται σε αντίφαση με τα αντικείμενα που την έχουν προξενήσει, πράγμα που σημαίνει ότι κριτήριο για την αλήθεια δεν μπορεί να είναι κάθε παράσταση αλλά μόνο η σωστή. Όμως, συνεχίζει, επειδή δεν υπάρχει παράσταση που να μη μας απατά ποτέ, το κριτήριο μεταφέρται στην κοινή παράσταση, που βέβαια δεν είναι εννοιακή, «καταληπτική», όπως την ονόμασαν οι Στωικοί. δηλαδή δεν μπορεί να συλλάβει την αλήθεια και έτσι δεν αποτελεί κριτήριο. Αλλά, αν δεν υπάρχει εννοιακή παράσταση, καταλήγει ο Καρνεάδης, δεν ισχύει ως κριτήριο ούτε η λογική, γιατί και αυτή βασίζεται στην παράσταση· και αφού τρίτη δυνατότητα δεν υπάρχει, χάνει το κύρος του κάθε κριτήριο.

Για την πρακτική ζωή ο Καρνεάδης πρότεινε το εύλογο και διέκρινε τρεις βαθμούς του: την πιθανή παράσταση, την πιθανή και αναντίρρητη και την πιθανή, αναντίρρητη και γενικά ελεγμένη.

Έτσι, κατά την εξήγηση του ίδιου του Καρνεάδη, στη συνήθη πρακτική αρκούν οι παραστάσεις πρώτου βαθμού· όταν υπάρχουν διαφορετικές γνώμες, μεταχειριζόμαστε παραστάσεις δεύτερου βαθμού και μόνο στις περιπτώσεις που κρίνεται η τύχη μας είναι απαραίτητες οι παραστάσεις του τρίτου βαθμού.

Η Νεότερη Σκέψη εκπροσωπείται από τον Αινησίδημο, τον Αγρίππα και το Σέξτο τον Εμπειρικό και επιδιώκει να επανέλθει στην αυστηρότητα της διδασκαλίας του Πύρρωνα. Την άρνηση της γνωστικής δυνατότητας προσπαθεί να τη θεμελιώσει με τους δέκα «τρόπους» ή «τόπους» του Αινησίδημου.

Σύμφωνα με αυτά, οι γνώσεις μας δεν μπορεί να έχουν κύρος, γιατί:

1) Με διαφορετικό τρόπο γίνονται αντιληπτά τα ίδια πράγματα από τα διάφορα ζώα.

2) Σωματικά και ψυχικά οι άνθρωποι διαφέρουν πάρα πολύ μεταξύ τους.

3) Το καθένα από τα αισθητήρια όργανα του ανθρώπου, εξαιτίας της ιδιαίτερης σύστασης και λειτουργίας του, δίνει διαφορετικές πληροφορίες για την πραγματικότητα.

4) Το ίδιο πρόσωπο, για τα ίδια πράγματα, σχηματίζει διαφορετικές εντυπώσεις, ανάλογα με το αν είναι άρρωστο ή υγιές, μεθυσμένο ή νηφάλιο, λυπημένο ή χαρούμενο κτλ.

5) Τα πράγματα μάς φαίνονται διαφορετικά, ανάλογα με την απόσταση από την οποία τα παρατηρούμε.

6) Ποτέ δεν αντιλαμβανόμαστε ένα αντικείμενο μεμονωμένο, αλλά πάντοτε σε συνδυασμό με άλλα, πράγμα που μας εμποδίζει να σχηματίσουμε σαφή εικόνα για τη φύση και τις ιδιότητές του.

7) Η ποιότητα και η σύνθεση των αντικειμένων ποικίλλουν από περίπτωση σε περίπτωση, με αποτέλεσμα να μας δημιουργείται κάθε φορά διαφορετική εντύπωση.

8) Τα πράγματα είναι σχετικά (ο «τρόπος» αυτός ανακεφαλαιώνει τους προηγούμενους).

9) Οι εντυπώσεις που μας δημιουργούνται για τα πράγματα εξαρτώνται άμεσα από τη συχνότητα εμφάνισης των τελευταίων, με αποτέλεσμα η ζωηρότητα των εντυπώσεων αυτών να είναι αντιστρόφως ανάλογη προς τη συχνότητα εμφάνισης των πραγμάτων.

10) Οι αντιλήψεις και τα ήθη, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις και οι κάθε είδους δοξασίες διαφέρουν από τόπο σε τόπο και από εποχή σε εποχή.

Πηγή: Ευάγγελος Ν. Ρούσσος, διδάκτωρ φιλοσοφίας, Φιλοσοφία Γ’ Λυκείου. Εκδόσεις ΟΕΔΒ.1984.

Οι φωτογραφίες είναι από εδώ:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A9%CE%B3%CE%BA%CF%8D%CF%83%CF%84_%CE%A1%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%AD%CE%BD

(Εμφανιστηκε 461 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

Leave a Reply

avatar

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

  Εγγραφή  
Ενημέρωση όταν