11 Δεκεμβρίου 2017 at 23:28

Τζων Λοκ: Δοκίμιο για την Ανθρώπινη Νόηση

από

Ο Τζων Λοκ (John Locke, 29 Αυγούστου 1632 – 28 Οκτωβρίου 1704) ήταν Άγγλος φιλόσοφος και ιατρός, ο οποίος θεωρείται ένας από τους πλέον σημαίνοντες στοχαστές του Διαφωτισμού και είναι ευρύτερα γνωστός ως ο Πατέρας του Κλασικού Φιλελευθερισμού. Ο Λοκ αποτελεί τον κύριο αντιπρόσωπο του αγγλικού κινήματος του εμπειρισμού. Μαζί με τον Ντέιβιντ Χιουμ (1711-1776) και τον Τζωρτζ Μπέρκλεϋ (1684-1753) σχηματίζει το τρίπτυχο των φιλοσόφων του αγγλικού Διαφωτισμού και του επερχόμενου εμπειρισμού.

Ο Τζων Λοκ (John Locke, 29 Αυγούστου 1632 – 28 Οκτωβρίου 1704) ήταν Άγγλος φιλόσοφος και ιατρός, ο οποίος θεωρείται ένας από τους πλέον σημαίνοντες στοχαστές του Διαφωτισμού και είναι ευρύτερα γνωστός ως ο Πατέρας του Κλασικού Φιλελευθερισμού.
Ο Τζων Λοκ (John Locke, 29 Αυγούστου 1632 – 28 Οκτωβρίου 1704) ήταν Άγγλος φιλόσοφος και ιατρός, ο οποίος θεωρείται ένας από τους πλέον σημαίνοντες στοχαστές του Διαφωτισμού και είναι ευρύτερα γνωστός ως ο Πατέρας του Κλασικού Φιλελευθερισμού

Δοκίμιο για την Ανθρώπινη Νόηση

Κείμενο: Τζων Λοκ

(Βιβλίο II, κεφ. 1)

2. Όλες οι ιδέες (μας) προέρχονται από την αίσθηση ή το διαλογισμό.

Υποθέτουμε λοιπόν ότι η ψυχή είναι αυτό που ονομάζουν tabula rasa (άγραφος πίνακας), άδεια από οποιοδήποτε χαρακτηριστικό, χωρίς καμιά ιδέα, οποιαδήποτε. Πώς όμως συμβαίνει η ψυχή να δέχεται ιδέες; Με ποιον τρόπο αποκτά αυτόν το θαυμαστό πλούτο ιδεών, που μας παρουσιάζει η πάντα δραστήρια ανθρώπινη φαντασία… με μια σχεδόν άπειρη ποικιλία; Από που αντλεί η ψυχή όλο αυτό το υλικό, που αποτελεί κατά κάποιο τρόπο την υποδομή όλων των διαλογισμών και των γνώσεων μας; σ’ αυτά απαντώ με μια απλή φράση: από την εμπειρία· εδώ βρίσκεται το θεμέλιο όλων των γνώσεων μας· από εδώ οι γνώσεις μας παίρνουν την πρώτη αφετηρία τους. Οι παρατηρήσεις που κάνουμε πάνω στα εξωτερικά αντικείμενα ή στις εσωτερικές διεργασίες της ψυχής, τις οποίες αντιλαμβανόμαστε και πάνω στις οποίες διαλογιζόμαστε εμείς οι ίδιοι, αυτές οι παρατηρήσεις προσφέρουν στο πνεύμα μας το υλικό όλων των σκέψεων μας. Εδώ λοιπόν βρίσκονται, στην εμπειρία, οι δυο πηγές από όπου απορρέουν όλες οι ιδέες που έχουμε, όσες βέβαια μπορούμε να έχουμε.

3. Τα αντικείμενα της αίσθησης είναι μια πηγή ιδεών. Αρχίζουμε με τις αισθήσεις μας· καθώς φτάνουν στις αισθήσεις ερεθίσματα από τα εξωτερικά αντικείμενα, οι αισθήσεις συντελούν, ώστε να μπουν στη ψυχή μας χωριστές και ευδιάκριτες παραστάσεις των πραγμάτων, ανάλογα με τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους αυτά τα αντικείμενα επιδρούν σε μας. Έτσι αποκτούμε τις ιδέες που έχουμε για το λευκό, το κίτρινο, το ζεστό, το κρύο, το σκληρό, το μαλακό, το γλυκό, το πικρό και για καθετί που ονομάζουμε αισθητές ποιότητες. Οι αισθήσεις μας λοιπόν συντελούν, ώστε να μπαίνουν όλες αυτές οι ιδέες στην ψυχή μας· με αυτό εννοώ ότι οι αισθήσεις κάνουν, ώστε οι εικόνες των εξωτερικών αντικειμένων να μπαίνουν (να εντυπώνονται) στη ψυχή μας. Αυτή η διαδικασία δημιουργεί εκεί τα παραπάνω είδη των αντιλήψεων. Και, επειδή αυτή η μεγάλη πηγή των περισσότερων ιδεών μας εξαρτάται ολοκληρωτικά από τις αισθήσεις μας (από τα αισθητήρια όργανα) και φθάνει στη νόηση μας δια μέσου των αισθητήριων οργάνων μας, γι’ αυτό την ονομάζω αίσθηση γενικά (sensation).

4. Η λειτουργία του νου είναι η άλλη πηγή των ιδεών μας. Η άλλη πηγή, από όπου συμβαίνει η νόησή μας να δέχεται ιδέες, είναι η αντίληψη των εσωτερικών ενεργειών της ψυχής, όταν αυτή στρέφεται προς τις ιδέες (εικόνες) που δέχτηκε διαμέσου των αισθήσεων. Αυτές οι ενέργειες, όταν γίνονται αντικείμενο των διαλογισμών της ψυχής, παράγουν στη νόηση ένα άλλο είδος ιδεών, που δεν μπορούν να προέλθουν από τα εξωτερικά αντικείμενα. Τέτοιες ιδέες — μη προερχόμενες από τις αισθήσεις αλλά ύστερα από εσωτερικές διεργασίες της ψυχής — εκφράζουμε όταν λέμε: αντιλαμβάνομαι (= αναγνωρίζω μια εικόνα τωρινή συνδυάζοντάς την με άλλη όμοια ή αντίστοιχη που θυμάμαι από το παρελθόν σκέπτομαι, αμφιβάλλω, πιστεύω, διαλογίζομαι, γνωρίζω, θέλω και όλα τα άλλα πράγματα που δηλώνουν ενέργεια της ψυχής…, από τις οποίες η ψυχή πορίζεται νέες ιδέες τόσο ευδιάκριτες όσο και οι εικόνες που προκαλούν στην ψυχή μας τα εξωτερικά αντικείμενα, όταν συμβεί να ερεθίζουν τις αισθήσεις μας…

Επειδή ονόμασα την πρώτη πηγή των ιδεών μας αίσθηση, θα ονομάσω αυτήν εδώ τη δεύτερη πηγή ιδεών διαλογισμό (διαστοχασμό), γιατί απ’ αυτή την πηγή η ψυχή δέχεται ιδέες, που η ίδια τις δημιουργεί διαλογιζόμενη (διαστοχαζόμενη) πάνω στις δικές της ενέργειες.

5. Όλες οι ιδέες μας λοιπόν προέρχονται είτε από τη μία πηγή είτε από την άλλη (sensation or reflection, αίσθηση ή διαλογισμό).

Πηγή: Θέματα νεότερης και σύγχρονης ιστορίας από τις πηγές. ΟΕΔΒ, Αθήνα, 1979.

(Εμφανιστηκε 464 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

6 Σχόλια

  1. Ποιος ήταν ο «διαφωτιστής» Τζων Λοκ ; Αυτός που το 1697 έλεγε στο Βρετανικό Επιμελητήριο (τον ΣΕΒ της Αγγλίας της εποχής): «Από τα ορφανά όσα είναι αγόρια πρέπει να δουλεύουν από 3 χρόνων και όσα είναι κορίτσια από 5 χρόνων, τουλάχιστον για 14 ώρες την ημέρα, με αντάλλαγμα το πολύ-πολύ ένα πιάτο χυλό».

  2. Δεν το έγραψε. Το διεκύρηξε περήφανα σε λόγο του βλ. Maurice William Cranston: » Locke: A biography» Longman Editions. London 1961
    Και να ήταν μόνο αυτά τα ανάξια που έκανε και έγραφε.. Εδώ όταν τον ρωτούσαν απλώς από περιέργεια από την Αγγλία γιατί άραγε πέρναγε τόσο καιρό στην Ολλανδία προσπαθούσε με όλες τις δυνάμεις του να πείσει ότι λάτρευε την Ολλανδική μπύρα μήπως και τυχόν τους περάσει από το μυαλό ότι μπορούσε να διαφψνεί κάπου με το καθεστώς

  3. Συγγνώμη για την ανορθογραφία: «Διεκήρυξε» ήθελα να γράψω αλλά ο δαίμων του πληκτρολογίου δεν με άφησε.
    Α και κάτι άλλο για τον «πολύ» Λοκ. Έκανε την παραχώρηση να δέχεται ότι τα κορίτσια να μπορούσαν να δουλέψουν στα εργαστήρια και όχι στη θάλασσα όπως τα αγόρια. Θαυμάστε τον

  4. Λοκ συνέχεια: Για να ξέρουμε όλοι τι είδους πνευματικός άνθρωπος ήταν ο Λοκ. Το κύριο πολιτικό του έργο την «Β΄ Πραγματεία περί Κυβερνήσεως» την εξέδωσε μετά από πολλά χρόνια, από τότε που την έγραψε και ανώνυμα, αλλάζοντας το κατάλληλα συνεχώς. Επί πλέον μόνο ο ίδιος ξέρει ποιος ήταν οι πραγματικοί λόγοι και τα πραγματικά γεγονότα που τον έκαναν να το γράψει, καθώς άλλαζε το κείμενο των εκδόσεων προσαρμόζοντας το σε μεταγενέστερα γεγονότα.
    Η ανωνυμία του οφείλεται αποκλειστικά στην επιθυμία του να τα έχει καλά με το καθεστώς και στον φόβο του μήπως παρεξηγηθούν οι απόψεις του και κινδυνεύσει ο ίδιος.
    Βέβαια και πολλοί άλλοι στοχαστές διαχρονικά δεν διεκδικούν όσκαρ γενναιότητας και συνέπειας.
    Αλλά ο Λοκ δεν περιορίστηκε σε αυτή την στάση. Ακόμη και όταν το καθεστώς άλλαξε και έγινε ηπιότερο δεν τολμούσε να αποκαλύψει ότι ήταν ο συγγραφέας, κάτι που έκανε λίγο πριν από τον θάνατο του.
    Εκείνο όμως που συνήθιζε να κάνει ήταν ότι δεν έχανε ευκαιρία με δήθεν τυχαίο αλλά σκόπιμο τρόπο να προκαλεί συζήτηση γύρω από το συγκεκριμένο έργο του «άγνωστου συγγραφέα», προκειμένου να μετρήσει τις αντιδράσεις. Όπου έβρισκε κατάλληλο κλίμα συνομιλητών το προπαγάνδιζε έμμεσα και έντεχνα, όπου δεν έβρισκε το κατηγορούσε και το απαρνιόταν.

  5. Περί Λοκ πάλι : Για να είμαστε όπως δίκαιοι και να μην φανεί ότι τα μηδενίζουμε όλα. Ο Λοκ στην Β’ Πραγματεία τάσσεται υπέρ της απόλυτης αντίστασης των πολιτών στην κυβερνητική εξουσία, που διαπράττει σοβαρές παρανομίες, καταχρήσεις και αδικίες. Η θέση του αυτή αποτέλεσε ένα είδος προάγγελου του συνταγματικής προέλευσης συνθήματος «114» της δεκαετίας του 60.
    Η ως άνω σημαντική διακύρηξη του Λοκ κατά τον 20ο αιώνα δεν ενοχλούσε, αφού υπήρχε ο καταπιεστικός και ανελεύθερος κομμουνισμός. Όμως την σημερινή εποχή, που κυριαρχεί ο νέος καπιταλισμός του 21ου αιώνα η θέση του Λοκ θεωρήθηκε απαράδεκτη.
    Για τον λόγο αυτό έχει ληφθεί μέριμνα στην εποχή μας, ώστε ολόκληρη η λεγόμενη «Locke Industry», που είχε αναπτυχθεί επί δεκαετίες σε απίθανο βαθμό στην Δυτική Ευρώπη (και του είχε δώσει τεράστια φήμη ως πατέρα σχεδόν των πάντων) να πάρει την κατούσα και να φθίνει διαρκώς, σε αντίθεση με ανάδειξη άλλων στοχαστών, που η σκέψη τους «συμφέρει» όπως π.χ. ο Νίτσε. Αντίθετα αυτά που είπε ο Λοκ δεν συμφέρουν στο σημερινό παγκόσμιο κυβερνητικό σύστημα να λέγονται και αναπαράγονται, και τούτο διότι ο σύγχρονος καπιταλισμός έπαψε να έχει ανθρώπινο προσωπείο.
    Και προσκαλώ όσους δεν συμφωνούν και τα θεωρούν συνομωμοσιολογίες να σκεφτούν ένα άλλο παράδειγμα: Θυμηθείτε τον Σοζενίτσιν πόσο διάσημος είχε γίνει παρά την ελάχιστη αξία του ως συγγραφέα και πνευματικού ανθρώπου. Η θεοποίηση του Σολζενίτσιν που βρισκόταν κυριολεκτικά παντού οφειλόταν στην σημασία της χρησιμοποίησης του στην ιδεολογική πάλη του καπιταλισμού εναντίον του κομμουνισμού. Με την κατάρρευση του κομμουνισμού η χρησιμότητα του Σολζενίτσιν για το σύστημα εξαφανίστηκε και καθώς δεν είχε κάποιο αξιόλογο δικό του λογοτεχνικό μέγεθος χάθηκε και ο ίδιος με αποτέλεσμα κανένας σήμερα να μην ασχολείται σοβαρά μαζί του. Μια ακόμη «στυμμένη λενονόκουπα» του καπιταλισμού που έπαιξε τον ρόλο της και μετά στον κάλαθο των αχρήστων.