31 Αυγούστου 2017 at 21:28

Τα ηροδότεια erotica

από

Τα ηροδότεια erotica

Το α΄ μέρος μπορείτε να το διαβάσετε εδώ.

Ο Ηρόδοτος και η εθνογραφία του έρωτα

Τα σαγηνευτικότερα υφάδια της ηροδότειας ανθρωπολογίας είναι τα εθνογραφικά, που διαπερνούν τα τέσσερα πρώτα από τα εννέα βιβλία της Ιστορίης. Αφορούν σε έθιμα (νόμους) και στις ιδιαιτερότητες των διαφόρων λαών που υπήχθησαν στην περσική αυτοκρατορία. Στάθηκαν η αιτία για την οποία, από τη συντηρητική του οπτική, ο Πλούταρχος (Ηθικά 857a) απαξίωνε τον Ηρόδοτο ως “φιλοβάρβαρον” που δεν υπηρέτησε σωστά την ελληνικότητα. Αναρωτιέμαι αν κι εμείς τον καταλαβαίνουμε όταν, για παράδειγμα, βιαζόμαστε να του αναγνωρίσουμε ανεκτικότητα απέναντι στην ετερότητα, ενώ στην πραγματικότητα πάμε ‒ηθελημένα ή άθελά μας‒ να τον μεταγλωτίσσουμε με όρους βικτωριανής αποικιοκρατίας. Οι τέτοιου είδους όροι (σαν το tolerance) βάζουνε στενό κορσέ στην ανοιχτοσύνη της ηροδότειας ματιάς. Εκείνην που μπορεί, για παράδειγμα, να ξαποστάσει για λίγο σ’ ένα περί Σκυθών παράθεμα (IV, 75) αντανακλώντας την ηδονή ανδρών κυλινδούμενων κάτω από τέντες, βυθισμένων σε ατμόλουτρα κάνναβης καθώς οι σπόροι της σιγοκαίγονται πάνω στα πυρωμένα λιθάρια۰ ή που γνωρίζει τη λαμπρή θωριά των γυναικών όταν αλείφονται με ευωδίες κυπάρισσου, κέδρου και λιβάνου. Ο Ηρόδοτος βάζει απροκάλυπτα το δάχτυλο στο πιθάρι με το μέλι της γοητείας των εθνών, με όλες τις αισθήσεις ενεργοποιημένες.

Θεόδωρος Ράλλης, Γυναίκα με πέπλο
Θεόδωρος Ράλλης, Γυναίκα με πέπλο

Η εθνογραφία αυτή έχει τα ερωτικά της. Κάποιες φορές αφορούν τελετουργίες. Στον Αιγυπτιακό Λόγο, γυναίκες περιφέρουν ανά τις κώμες ανδρικά ομοιώματα (νευρόσπαστα) με μόνο κινούμενο σημείο τον υπερμεγέθη φαλλό, ενώ προστίθεται η διευκρίνιση ότι από εκεί έλκει την καταγωγή της η διονυσιακή φαλλοφορία αφότου εισήχθη στον ελληνικό κόσμο μέσω Φοινίκης, Κάδμου και Μελάμποδος (ΙΙ 48-49).

Ενδιαφέρουσες είναι κι οι δοξασίες περί ιερογαμίας. Οι Χαλδαίοι ιερείς της Βαβυλώνας μαρτυρούν πως το κεντρικό δώμα στον ναό του Βήλου είναι εξοπλισμένο με χρυσό τραπέζι και καλοστρωμένη κλίνη, για να πλαγιάζει εκεί ο θεός με όποια γυναίκα επιλέγει ο ίδιος απ’ τον πληθυσμό (τὴν ἂν ὁ θεὸς ἕληται ἐκ πασέων), όπως εξάλλου συμβαίνει και στη Θήβα της Αιγύπτου ή στα Πάταρα της Λυκίας (Ι 181.5-182.1).

Απίστευτες οι δυνάμεις των ιερών του έρωτα όπου λατρεύονταν η Αφροδίτη η ονομαζόμενη Ουρανία. Το αρχαιότερο τέτοιο ἱρόν, λέει ο Ηρόδοτος (Ι 105), ήταν της Ασκαλώνος στα παράλια της Συρίας. Από αυτό καταγόταν και εκείνο της Κύπρου, όπως οι ίδιοι οι Κύπριοι παραδέχονταν, αλλά και εκείνο των Κυθήρων το οποίο ίδρυσαν οι συριακής προέλευσης Φοίνικες. Όταν στην Αίγυπτο βασίλευε ο Ψαμμήτιχος, κατά την επιδρομή των Σκυθών στα εδάφη της Συρίας, οι περισσότεροι προσπέρασαν την Ασκαλώνα χωρίς να την λεηλατήσουν. Ορισμένοι, ωστόσο, εισέβαλαν στο ιερό και το σύλησαν. Τους ίδιους και τους απογόνους τους η θεά τούς τιμώρησε με τη γυναικεία αρρώστεια (θήλεαν νοῦσον). Κι από τότε, κάθε επισκέπτης στη χώρα των Σκυθών μπορεί να δει τους ανθρώπους αυτούς, τους οποίους ονομάζουν ἑνάρεας ‒ο Ηρόδοτος εξελληνίζει την αυθεντική λέξη enaree ή enarei της προφορικής λαλιάς. Σε επόμενο βιβλίο (IV 67), η Ιστορίη επανέρχεται στην περίπτωση των εναρών, προσφέροντας διευκρινίσεις και συνδέοντας το θέμα τους με σαμανιστικού τύπου τελετουργίες. Οι ἑνάρεες ήταν ἀνδρόγυνοι και η Αφροδίτη τούς είχε δώσει ένα δώρο ως ισοζύγιο στην κατάρα της: την τέχνη της προφητείας. Την ασκούσαν με τρόπο διαφορετικό ‒κι απ’ ό,τι φαίνεται λεπτότερο‒ από τους υπόλοιπους μάντεις στη Σκυθία. Οι άλλοι έπαιρναν χρησμούς από τις ράβδους της ιτιάς, τις οποίες τύλιγαν και ξετύλιγαν σε μεγάλα δεμάτια κατάχαμα. Ένας ενάρεας όμως χρησιμοποιούσε τον εσωτερικό φλοιό της φλαμουριάς τον οποίο μάλαζε, τυλίγοντάς τον και ξετυλίγοντάς τον με τα δάχτυλα (διαπλέκων ἑν τοῖς δακτύλοισι τοῖς ἑωυτοῦ καὶ διαλύων χρᾷ).

Η ελευθεριότητα των σεξουαλικών ηθών αποτελεί θέμα που συχνά πυκνά απασχολεί την Ιστορίην. Οι Ινδοί σμίγουν μεταξύ τους σε κοινή θέα, όπως και τα ζώα, κι έχουν όλοι το ίδιο χρώμα που μοιάζει με των Αιθιόπων. Ακόμη και το σπέρμα που χύνουν στις γυναίκες δεν είναι άσπρο σαν των άλλων ανθρώπων, αλλά μαύρο σαν το χρώμα τους. Ίδιο σπέρμα βγάζουν κι οι Αιθίοπες (μείξις δὲ τούτων τῶν Ἰνδῶν τῶν κατέλεξα πάντων ἐμφανής ἐστι κατά περ τῶν προβάτων, καὶ τὸ χρῶμα φορέουσι ὅμοιον πάντες καὶ παραπλήσιον Αἰθίοψι. ἡ γονὴ δὲ αὐτῶν, τὴν ἀπίενται ἐς τὰς γυναῖκας, οὐ κατά περ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἐστὶ λευκή, ἀλλὰ μέλαινα κατά περ τὸ χρῶμα· τοιαύτην δὲ καὶ Αἰθίοπες ἀπίενται θορήν. ΙΙΙ 101.1-2). Ας μη βιαστούμε να θεωρήσουμε ρατσιστική αυτή την άποψη. Σε άλλο σημείο (ΙΙΙ 38. 4), αναφορικά με το λεγόμενο ανθρωπολογικό πείραμα του Δαρείου πάνω στις αντιλήψεις και τα έθιμα των λαών, ο Ηρόδοτος έχει δείξει τον απόλυτο σεβασμό του σε κάθε ιδιαιτερότητα. Είναι πολύ πιθανό η αντίληψή του για το χρώμα του σπέρματος να αντανακλά τις πεποιθήσεις της αρχαιότητας ότι σε κάθε άνθρωπο υπάρχει ένα εγγενές είδωλον, μικροσκοπικό ομοίωμα δηλαδή της ψυχής και της ζωής του. Η αρχαϊκή αγγειογραφία το εικονίζει συχνά να ελευθερώνεται από το σώμα στον θάνατο. Ενδεχομένως, υπήρχε κι η αντίστροφη αντίληψη ότι αυτό το πανομοιότυπο της ανθρώπινης μορφής το έκλειναν μέσα τους και οι δυνάμεις της γέννησης.

Ο Ηρόδοτος παθιάζεται και με τις πρακτικές κοινογαμίας των λαών. Οι Μασσαγέτες παντρεύονται από μια γυναίκα, αλλά, στη συνέχεια, τις χρησιμοποιούν από κοινού (ἐπίκοινα χρέωνται). Όταν ένας απ’ αυτούς επιθυμήσει μια γυναίκα, κρεμάει μπροστά στην άμαξά της τη φαρέτρα του κι έτσι άφοβα σμίγει μαζί της (Ι 216.1). Οι Νασαμώνες της Λιβύης συνηθίζουν να παντρεύονται πολλές γυναίκες. Όμως τις έχουν όλοι μαζί για να συνευρίσκονται ερωτικά με τρόπο παρόμοιο των Μασσαγετών. Όποιος στήνει πρώτος το μπαστούνι του μπροστά στο σπίτι μιας γυναίκας, σμίγει μαζί της. Κι έχουν επίσης το έθιμο, όταν ένας Νασαμώνας παντρεύεται για πρώτη φορά, όλοι οι καλεσμένοι να σμίγουν με τη νύφη την πρώτη νύχτα (πρῶτον δὲ γαμέοντος Νασαμῶνος ἀνδρὸς νόμος ἐστὶ τὴν νύμφην νυκτὶ τῇ πρώτῃ διὰ πάντων διεξελθεῖν τῶν δαιτυμόνων μισγομένην). Κι αφού ο καθένας τους βρεθεί μαζί της, μετά της δίνει το δώρο που έφερε από το σπίτι του (IV 172.2).

Πώς προσλαμβάνονταν όλες ετούτες οι γαργαλιστικές λεπτομέρειες που, είτε με αρκετή δόση φαντασίας είτε και απηχώντας δεδομένα πραγματικά, άναβαν το ενδιαφέρον του κοινού της Ιστορίης; Μήπως η τόση επιμονή στην ευρεία γκάμα των σεξουαλικών ηθών των άλλων δεν είχε στόχο διαφορετικό παρά, εξ αντιδιαστολής, να κολακεύει την αυστηρή σαφήνεια των γραμμών που ο ελληνόφωνος κόσμος ακολουθούσε, προσφέροντας διαβεβαιώσεις για την ορθότητα των δικών του πρακτικών και επιλογών; Είναι κι αυτή μια πιθανότητα. Οι θυγατέρες των Λυδών πολιτών εμφανίζονται να αναλαμβάνουν σημαντικό μερίδιο στην ανέγερση του τύμβου του Αλυάττη γιατί όλες εκδίδονται μέχρι να παντρευτούν, προκειμένου να συλλέξουν τις προίκες τους και να αποφασίσουν οι ίδιες ποιον άντρα θα πάρουν (τοῦ γὰρ δὴ Λυδῶν δήμου αἱ θυγατέρες πορνεύονται πᾶσαι, συλλέγουσαι σφίσι φερνάς, ἐς ὃ ἂν συνοικήσωσι τοῦτο ποιεῦσαι· ἐκδιδοῦσι δὲ αὐταὶ ἑωυτάς). Κι έτσι οι Λυδοί εφαρμόζουν σε όλα τ’ άλλα ζητήματα έθιμα παραπλήσια με τους Έλληνες εκτός από εκείνο της εκπόρνευσης των κοριτσιών (Λυδοὶ δὲ νόμοισι μὲν παραπλησίοισι χρέωνται καὶ Ἕλληνες, χωρὶς ἢ ὅτι τὰ θήλεα τέκνα καταπορνεύουσι. Ι 93.3-94.1).

Όμως ο Ηρόδοτος δυναμιτίζει τη στέρεη βάση κάθε σιγουριάς όταν, κάθε τόσο, αφήνει να διαισθανόμαστε την τρυφερότητα του αγγίγματός του στα επεισόδια. Να, πώς μιλάει για το στόλισμα των γυναικών στους Γινδάνες της Λιβύης (IV 176.1). Φορούν η καθεμιά τους γύρω απ’ τον αστράγαλο πολλά δερμάτινα βραχιόλια, για τον εξής λόγο όπως λένε. Για κάθε άντρα που κάνει έρωτα μαζί της, φορά κι ένα βραχιόλι. Κι όποια έχει τα περισσότερα, αυτήν θεωρούν καλύτερη, αφού αγαπήθηκε από περισσότερους (ἣ δ᾽ ἂν πλεῖστα ἔχῃ, αὕτη ἀρίστη δέδοκται εἶναι ὡς ὑπὸ πλείστων ἀνδρῶν φιληθεῖσα). Σε άλλη περίπτωση, εκείνη των Σκυθών Αγαθύρσων (IV 104.1), ο σωματικός κόσμος εγγράφεται στο σκηνικό μιας πραγματικής ευτοπίας κι εύζωης κοινοκτημοσύνης. Οι Αγάθυρσοι, πάνω απ᾽ όλα εκτιμούν την καλοπέραση και στολίζονται με χρυσαφικά όσο κανένας άλλος. Με τις γυναίκες σμίγουν σαν να είναι όλες ολωνών, για να νιώθουν αδέρφια αναμεταξύ τους, κι αυτή τους η συγγένεια καταργεί τον φθόνο και την έχθρα (Ἀγάθυρσοι δὲ ἁβρότατοι ἄνδρες εἰσὶ καὶ χρυσοφόροι τὰ μάλιστα, ἐπίκοινον δὲ τῶν γυναικῶν τὴν μεῖξιν ποιεῦνται, ἵνα κασίγνητοί τε ἀλλήλων ἔωσι καὶ οἰκήιοι ἐόντες πάντες μήτε φθόνῳ μήτ᾽ ἔχθεϊ χρέωνται ἐς ἀλλήλους).

Απ’ όλα αυτά τα ενσταντανέ απουσιάζει η ηθικολογία. Αποφεύγονται επίσης συστηματικά οι αξιολογικές κρίσεις. Σε μια μόνο περίπτωση αυτές οι τελευταίες δηλώνονται ρητά. Πρόκειται για δύο έθιμα των κατοίκων της αχανούς Βαβυλώνας. Το πρώτο ο Ηρόδοτος το ονομάζει πιο σοφό. Tο δεύτερο αίσχιστο.

Το πιο σοφό βαβυλωνιακό έθιμο, που το παρομοιάζει με πρακτικές των ιλλυρικής καταγωγής Ενετών, αφορά στον τρόπο με τον οποίο οι κοπέλλες παντρεύονταν (Ι 196.1-4). Μια φορά τον χρόνο σε κάθε συνοικισμό, συγκέντρωναν σ’ ένα σημείο τα κορίτσια που ήταν έτοιμα για γάμο, ενώ γύρω τους συνωστίζονταν τα πλήθη των ανδρών. Ένας κήρυκας σήκωνε τα κορίτσια ένα ένα, ξεκινώντας από τα ωραιότερα, και τα εκπλειστηρίαζε. Οι ανδρικές προσφορές σε χρυσάφι όφειλαν να είναι αντίστοιχες της γυναικείας ομορφιάς κι οι πλούσιοι υποψήφιοι γαμπροί είχαν μαζί τους εγγυητές ότι πρόθεση της εξαγοράς ήταν ο γάμος. Οι πατέρες των κοριτσιών δεν είχαν ούτε λόγο ούτε άλλου είδους ανάμειξη στη διαδικασία. Όταν στο τέλος έμεναν απούλητα τα πιο άσχημα κορίτσια, αντιστρεφόταν η ροή του πάρε δώσε. Τώρα, ο κήρυκας έφερνε στο κέντρο τις κοπέλλες προσφέροντας γι’ αυτές στους γαμπρούς ένα χρηματικό ποσό με όρους μειοδοσίας. Όποιος υποψήφιος ‒ασφαλώς προερχόμενος από τις λαϊκές τάξεις‒ ικανοποιείτο με τα λιγότερα, έπαιρνε την πιο άσχημη. Οι αμοιβές για τις δύσμορφες είχαν εξασφαλιστεί απ’ το χρυσάφι που οι όμορφες απεκόμιζαν. Κι έτσι, στον γάμο, οι ωραίες προίκιζαν τις άσχημες (τὸ δὲ ἂν χρυσίον ἐγίνετο ἀπὸ τῶν εὐειδέων παρθένων, καὶ οὕτως αἱ εὔμορφοι τὰς ἀμόρφους καὶ ἐμπήρους ἐξεδίδοσαν).

Ακολουθεί, λίγο πιο κάτω, το έθιμο των Βαβυλωνίων το οποίο ο Ηρόδοτος θεωρεί αίσχιστο και που αφορά στην αναγκαστική ιεροδουλεία των γυναικών της Βαβυλώνας στο ιερό της Αφροδίτης Μύλιττας (Ι 199.1-4). Το κείμενο έχει ως εξής: “Κάθε ντόπια γυναίκα οφείλει, μια φορά στη ζωή της, να καθίσει στο ιερό της Αφροδίτης και να σμίξει μ᾽ έναν ξένο άνδρα (ὁ δὲ δὴ αἴσχιστος τῶν νόμων ἐστὶ τοῖσι Βαβυλωνίοισι ὅδε. δεῖ πᾶσαν γυναῖκα ἐπιχωρίην ἱζομένην ἐς ἱρὸν Ἀφροδίτης ἅπαξ ἐν τῇ ζόῃ μιχθῆναι ἀνδρὶ ξείνῳ). Αρκετές που, από περηφάνεια για τα πλούτη τους, το θεωρούν ανάξιό τους να ανακατεύονται με τις υπόλοιπες, πηγαίνουν εκεί με τις άμαξές τους σκεπασμένες και στέκονται κάπου παραδίπλα απ’ το ιερό, συνοδευόμενες από πολλούς υπηρέτες. Όμως οι περισσότερες έτσι ενεργούν. Βάζοντας στο κεφάλι τους στεφάνι από λινάρι, κάθονται στο τέμενος της Αφροδίτης όλες μαζί, μ’ άλλες να έρχονται κι άλλες να φεύγουν. Ανάμεσά τους αφήνονται διάδρομοι, οριοθετημένοι με σχοινιά προς διάφορες κατευθύνσεις, ώστε, κυκλοφορώντας εκεί, να κάνουν οι ξένοι την επιλογή τους. Καμμιά γυναίκα δεν γίνεται να επιστρέψει σπίτι της, αν προηγουμένως δεν βάλει ένας ξένος στα γόνατά της χρήματα και να σμίξει μαζί της έξω από το ιερό. Τη στιγμή που ο ξένος αφήνει τα χρήματα, οφείλει να επικαλεστεί φωναχτά τη θεά Μύλιττα. Έτσι ονομάζουν οι Ασσύριοι την Αφροδίτη. Το ποσό μπορεί να είναι οποιοδήποτε και δεν μπορεί καμμιά γυναίκα να το αρνηθεί. Δεν έχει αυτό το δικαίωμα γιατί τα χρήματα αυτά είναι ιερά. Ακολουθεί λοιπόν τον πρώτο που θα της δώσει κάτι, χωρίς να απορρίπτει κανέναν. Αφού βρεθεί μαζί του κι έχοντας εκπληρώσει το χρέος της προς τη θεά, φεύγει πια για το σπίτι της, και στο εξής, αν πάει να την εξαγοράσει κάποιος, δεν μπορεί να την κάνει δική του. Όσες λοιπόν συμβαίνει να διαθέτουν ομορφιά και παράστημα, απαλλάσσονται σύντομα. Όσες όμως ανάμεσά τους είναι άσχημες παραμένουν στο ιερό για μεγάλο διάστημα, εφόσον δεν μπορούν να ικανοποιήσουν το έθιμο. Συμβαίνει, λοιπόν, ορισμένες γυναίκες να κάθονται εκεί ακόμη και τρία ή και τέσσερα χρόνια. Παρόμοιο έθιμο υπάρχει και σε μερικά μέρη της Κύπρου.”

Αν τέτοιες ήταν οι πρακτικές διακίνησης κι εξαγοράς των γυναικών, μπορούμε τώρα να υποθέσουμε μια ερμηνεία για τις αρνητικές αξιολογικές κρίσεις που ο Ηρόδοτος διατυπώνει στην περίπτωση του δεύτερου εθίμου της Βαβυλώνας. Η διαχείριση των σεξουαλικών θεμάτων δεν τον ενοχλεί όσο λειτουργεί στη βάση αυτόβουλων επιλογών ή, τέλος πάντων, μιας ισορροπίας τέτοιας που να εξασφαλίζει δικαιοσύνη στη δοσοληψία. Είναι λες και στη σκέψη του να μην υπάρχει τίποτε πιο ατιμωτικό, πιο βλάσφημο ίσως, απ’ την εκποίηση της ωραιότητος με αντάλλαγμα ουτιδανό. Κατά τον τρόπο αυτό, τα ηροδότεια ερωτικά διευρύνουν το μοτίβο της ύβρεως. Το παίρνουν απ’ το πεδίο της προσωπογραφίας εξουσιαστικών και αλαζονικών ανθρωποτύπων, όπως τους μελετήσαμε με προηγούμενες αφορμές, και το μεταφέρουν στο εθνογραφικό επίπεδο.

Η φωτογραφία είναι από εδώ: http://www.lifo.gr/team/arts/

Το α΄ μέρος μπορείτε να το διαβάσετε εδώ.

(Εμφανιστηκε 869 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

Leave a Reply

avatar

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

  Εγγραφή  
Ενημέρωση όταν