19 Μαρτίου 2017 at 09:27

Κατεβάστε δωρεάν: Η εικόνα της γυναίκας στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία (pdf)

από

Κατεβάστε δωρεάν: Η εικόνα της γυναίκας στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία (pdf)

Το δοκίμιο Η εικόνα της γυναίκας στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία γράφτηκε από τον καθηγητή της ελληνικής γλώσσας του Πανεπιστήμιου της Λα Λαγούνα Άγγελου Μαρτίνες και κυκλοφόρησε από το περιοδικό Αλφειός το 2000. Μπορείτε να το κατεβάσετε σε pdf εδώ ή να το διαβάσετε παρακάτω (οι επισημάνσεις δικές μου).

Penelope Unraveling Her Web, Joseph Wright of Derby (1783-85)

 

Η εικόνα της γυναίκας στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία

Άγγελος Μαρτίνες

1. Οι σπουδές σχετικά με τη γυναίκα στην Αρχαία Ελλάδα έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο και ευνοήθηκαν σε μεγάλο βαθμό από τα φεμινιστικά κινήματα, τα οποία έχουν φανεί ιδιαίτερα δραστήρια στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη από τα τέλη της δεκαετίας του ’60. Σήμερα, η βιβλιογραφία σε αυτό τον τομέα είναι άφθονη, αν και θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι σχετικά ελλιπής σε σύγκριση με άλλα πεδία του αρχαίου κόσμου. Πολυάριθμα είναι τα γενικά έργα γι’ αυτό το θέμα καθώς και οι εργασίες πάνω σε επιμέρους πλευρές. Δε λείπουν βέβαια οι απόπειρες που στόχο έχουν να προσφέρουν βιβλιογραφικούς καταλόγους για τις σπουδές οι οποίες σχετίζονται με τις γυναίκες στην κλασική αρχαιότητα και οι οποίες έχουν ως σκοπό να παρέχουν μια συνολική θεώρηση πάνω στις εργασίες καθώς και στις σημαντικότερες προβληματικές για αυτό το ζήτημα.

Στην παρούσα μελέτη θα ασχοληθούμε με ένα επιμέρους ερώτημα που αφορά την απεικόνιση της γυναίκας στον Όμηρο καθώς και με την επιβίωσή της στη μεθομηρική ποίηση. Θα αποπειραθούμε να αναλύσουμε την εικόνα της γυναίκας όπως εκφράζεται στα ομηρικά έπη και το πέρασμά της στο ελληνικό επίγραμμα της ελληνιστικής και της αυτοκρατορικής εποχής.

Όπως είναι γνωστό, τα ομηρικά έπη αποτελούν το αποκορύφωμα μιας μακράς διαδικασίας προφορικής σύνθεσης, η οποία ανάγεται στη μυκηναϊκή εποχή. Συνεπώς, η εικόνα της ομηρικής κοινωνίας είναι η περιγραφή της ελληνικής κοινωνίας και της εξέλιξής της κατά τους αιώνες που μεσολαβούν ανάμεσα στο τέλος του μυκηναϊκού πολιτισμού και στον 8ο αι. π.Χ. Ωστόσο, η ύπαρξη στα ομηρικά έπη στοιχείων που αναφέρονται σε διαφορετικές εποχές δεν αναιρεί την ενότητα στη σύνθεση των ποιημάτων, η οποία βασίζεται κυρίως σε προφανή κοινά χαρακτηριστικά που έχουν όλα τα μέρη κάθε έπους. Άλλωστε, δε μας ενδιαφέρουν εδώ τα ομηρικά έπη ως μαρτυρία για να γνωρίσουμε την κοινωνική πραγματικότητα του ομηρικού κόσμου, παρά ως έργα στα οποία παρουσιάζεται ένα σύστημα αξιών, το οποίο θα επηρεάσει αργότερα τη λογοτεχνία και τη ζωή των Ελλήνων με δεδομένη την παιδευτική λειτουργία της ομηρικής ποίησης.

Σε ό,τι αφορά τις γυναίκες, στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια εμφανίζεται σαφώς, πέρα από τις πολυάριθμες και διαφορετικές αναφορές σχετικά με τις συνθήκες ζωής της ομηρικής γυναίκας, ένα πρότυπο ιδανικής γυναίκας που αντανακλάται σ’ ένα σύνολο γυναικείων αρετών ή προτερημάτων καθώς και σε καθορισμένους κανόνες συμπεριφοράς που σχετίζονται με το γυναικείο φύλο. Αυτή η ομηρική ιδέα για το πώς πρέπει να είναι η γυναίκα μεταφέρεται σε γενικές γραμμές στην ελληνική μεθομηρική ποίηση και οφείλεται στην ισχυρή επιρροή που ασκεί ο Όμηρος κατά την αρχαιότητα στον πολιτισμό, την εκπαίδευση και τη ζωή των Ελλήνων.

Θυμίζουμε σε αυτό το σημείο ότι ο Όμηρος, που θεωρούνταν ο πιο σοφός και ο πιο θαυμαστός ποιητής της αρχαιότητας, υπήρξε συχνά πηγή έμπνευσης για την Τέχνη και τη Λογοτεχνία. Στη Ζωή του Ομήρου του Ψευδο-Πλουτάρχου διαβάζουμε ότι ο Όμηρος ήταν χρονολογικά ο πρώτος απ’ όλους σχεδόν τους ποιητές και, σε ό,τι αφορά την ποιητική ρώμη, αναμφίβολα ο πρώτος, γιατί του οφείλουν τα πάντα όλοι οι άλλοι ποιητές, ειδικά στο πεδίο της ποιητικής έκφρασης, στο περιεχόμενο του λογοτεχνικού έργου καθώς και στην ποικιλία των γνώσεων που μαρτυρούνται στα ομηρικά έπη. Ο Όμηρος, επιπλέον, είναι -όπως υποδεικνύει ο Πλάτωνας- ο εκπαιδευτής της Ελλάδας, είναι -όπως συχνά έχει λεχθεί- ο συγγραφέας της Βίβλου των Ελλήνων, αυτής της Βίβλου που εκπροσωπεί ένα πρότυπο ηθικής και που γίνεται ο κανόνας και ο οδηγός των Ελλήνων για όλα τα θεϊκά και ανθρώπινα ερωτήματά τους. Το έργο του απομνημονευόταν από τους σπουδαστές και αποτελούσε το κύριο αντικείμενο διδασκαλίας σε όλο τον ελληνικό κόσμο.

Προκύπτει, λοιπόν, ότι ο Όμηρος, αφού είχε γίνει για τους Έλληνες πηγή της παιδείας και της λογοτεχνίας, τους δίδαξε μέσω της υψηλής ποίησής του αυτό που έπρεπε να αισθάνονται και να σκέφτονται, πώς όφειλαν να είναι και πώς όφειλαν να συμπεριφέρονται. Σε ό,τι αφορά τις γυναίκες, στα ομηρικά έπη ορίζεται ένα γυναικείο πρότυπο το οποίο συμβολίζει όλες τις αρετές που πρέπει να έχουν οι γυναίκες καθώς και τους τρόπους συμπεριφοράς που οφείλουν να τηρούν.

Με αυτή την έννοια πρέπει να έχουμε κατά νου ότι η εικόνα της γυναίκας που αντικατοπτρίζεται στον Όμηρο και στη μεθομηρική ποίηση βασίζεται όχι μόνο σ’ ένα φανταστικό γυναικείο πρότυπο που μεταφέρεται μέσα από τη λογοτεχνία, αλλά επίσης και σε μια ρεαλιστική σύλληψη, παραδεκτή απ’ όλους, σχετικά με αυτό που όφειλε να είναι η γυναίκα. Το γεγονός ότι αυτό το ομηρικό και ποιητικό γυναικείο προφίλ το συναντάμε επίσης σε έμμετρα επιτάφια, οπού η νεκρή που επαινεί ο επιγραμματοποιός δεν είναι φανταστικό πρόσωπο αλλά ανήκει στον πραγματικό κόσμο, το γεγονός αυτό μας κάνει να σκεφτούμε ότι τα γυναικεία προτερήματα που εγκωμιάζουν οι ποιητές ανταποκρίνονται με τρόπο λίγο-πολύ πιστό, πέρα από την προφανή λογοτεχνική εξιδανίκευση που εκφράζεται στα κείμενα μέσω μιας σειράς τετριμμένων λογοτύπων, στις αντιλήψεις που πραγματικά υπάρχουν για τη γυναίκα στην αντίστοιχη εποχή και εν μέρει -στην περίπτωση των έμμετρων επιταφίων- στο βίο της νεκρής προς τιμήν της οποίας γίνεται ο έπαινος. Φαίνεται λοιπόν εντελώς απίθανο, δεδομένου ότι οι επιτύμβιες στήλες με τα επιγράμματά τους ήταν ένα είδος δημόσιων ντοκουμέντων, να παραποιούσαν οι επιγραμματοποιοί την αλήθεια κατά τη σύνταξη των κειμένων. Συνεπώς, δεν πρόκειται για μια επίπλαστη γυναικεία εικόνα που δημιουργήθηκε από τον Όμηρο και τη μιμήθηκε η μεταγενέστερη ποίηση και η οποία δεν έχει καμιά σχέση με την καθημερινή πραγματικότητα της γυναίκας.

Σημειώνουμε ακόμα ότι σε αυτή την παραδοσιακή εικόνα της γυναίκας προστίθενται μερικές φορές -όπως θα δούμε παρακάτω- ενδιαφέρουσες παραλλαγές ή καινοτομίες οι οποίες εμφανίζουν ορισμένες διαφορές στην εικόνα που υπάρχει για τη γυναίκα σε κάθε εποχή.

John William Waterhouse, Circe offering the cup to Odysseus

2. Ας δούμε, λοιπόν, ποιο είναι το γυναικείο πρότυπο που παρουσιάζεται στον Όμηρο και πώς αυτό επιβιώνει στο ελληνικό επίγραμμα της ελληνιστικής και της αυτοκρατορικής εποχής. Πριν από την παρουσίαση των δεδομένων, πρέπει να πούμε ότι στη μελέτη μας για το επίγραμμα θα συμπεριλάβουμε τόσο τα λογοτεχνικά επιγράμματα διαφορετικού περιεχομένου που είναι συγκεντρωμένα στην Παλατινή Ανθολογία, όσο και τα επιγράμματα από επιγραφές, είτε επιτύμβια είτε αναθηματικά.

Ανάμεσα στις διάφορες πλευρές που διαμορφώνουν το νοητικό ορίζοντα της γυναικείας εικόνας τον οποίο μας προσφέρουν τα ομηρικά έπη και τα επιγράμματα, απαντώνται τα προτερήματα ηθικής ή πνευματικής τάξης. Η εξύψωση αυτών των αρετών έχει εξέχουσα θέση στο γυναικείο πρότυπο που δημιουργεί ο Όμηρος και που κυριαρχεί σε ολόκληρη την ελληνική λογοτεχνία. Έτσι λοιπόν, λέγεται ότι η Ελληνίδα πρέπει, μεταξύ άλλων, να είναι άμεμπτη, ενάρετη, έξυπνη, σώφρων και σεμνή.

Για να εκφραστούν αυτά τα προτερήματα, χρησιμοποιείται στην ελληνική λογοτεχνία μεγάλος αριθμός όρων. Στον Όμηρο συναντάμε, για παράδειγμα, τα επίθετα αμύμων με τη σημασία «άμεμπτη, άψογη», πινυτή, περίφρων και εχέφρων, που σημαίνουν «σώφρων, συνετή», καθώς και τα ουσιαστικά πινυτή με την έννοια «σωφροσύνη, σύνεση», φρένες με την ευρεία και ασαφή έννοια «νους, φρόνηση, νόηση», και νόος με τη σημασία της «νόησης». Τα επίθετα πινυτή, και εχέφρων εμφανίζονται αναφορικά με την Πηνελόπη. Το επίθετο περίφρων χρησιμοποιείται συχνά για την Πηνελόπη, μερικές φορές για την τροφό Ευρύκλεια και μια φορά αναφέρεται στην Αιγιάλεια, την κόρη του Αδράστου.

Στα επιγράμματα της ελληνιστικής και της αυτοκρατορικής εποχής, οι όροι που χρησιμοποιούνται για να εκφράσουν αυτά τα γυναικεία προτερήματα ηθικής φύσης είναι πολυάριθμοι. Μεταξύ άλλων συναντάμε το ουσιαστικό σωφροσύνη και το επίθετο σώφρων, τα οποία αναφέρονται στην αυτοκυριαρχία που επιτρέπει να ελέγχονται οι υπερβολές των φυσικών ορμών καθώς και σε άλλες αξίες, όπως η μετριοπάθεια, η σωφροσύνη και η αγνότητα. Επίσης έχουμε τα επίθετα άμεμπτος, άμωμος, αμύμων και ανέγκλητος, που σημαίνουν «άμεμπτη», το επίθετο περίφρων, το ουσιαστικό και επίθετο πινυτή, λέξεις οι οποίες αναφέρονται στην έννοια της σωφροσύνης και της σύνεσης, και το ουσιαστικό φρένες.

Ο έπαινος αυτών των προτερημάτων στις γυναίκες αποτελεί κοινό τόπο στην ελληνική λογοτεχνία από την εποχή του Ομήρου και για τούτο δε θα επιμείνουμε σε αυτό. Αρκεί μονάχα να παραθέσουμε μερικά ενδεικτικά παραδείγματα. Έτσι, σ’ ένα χωρίο της Οδύσσειας, η Πηνελόπη λέει για τον εαυτό της ότι ξεχωρίζει από τις άλλες γυναίκες στο νου και στη συνετή σκέψη (τ 326), και σ’ ένα άλλο απόσπασμα επίσης της Οδύσσειας, η ψυχή του Αγαμέμνονα, απευθυνόμενη στον Οδυσσέα, επαινεί την Πηνελόπη γιατί είναι πολύ φρόνιμη και συνετή και σκέφτεται λογικά (λ 445 κ.ε.).

Σ’ ένα επίγραμμα της Ανύτης από την Τεγέα (3ος αι. π.Χ.), που αναφέρεται σε κάποια κοπέλα, σημειώνεται ότι πλήθος γαμπροί έσπευσαν στο σπίτι του πατέρα της, «οδηγημένοι από τη φήμη της ομορφιάς και της σωφροσύνης της» (Παλ. Ανθ. 7.430.3). Σε άλλο επίγραμμα του Ιωάννου Ποιητού (στα μέσα του 6ου αι. μ.Χ.) επαινείται η σωφροσύνη μιας παντρεμένης γυναίκας, «Αυτή, Νοστώ, ήταν η ανταμοιβή που έλαβες για τη σωφροσύνη σου: ο άντρας σου έχυσε για σένα πολλά δάκρυα στο θάνατό σου» (Παλ. Ανθ. 7.555.b).

3. Ο έπαινος της γυναικείας ομορφιάς είναι ένα ακόμα κοινό μοτίβο στην ελληνική λογοτεχνία από την εποχή του Ομήρου. Στην αντίληψη για την ιδανική γυναίκα που αντανακλάται στον Όμηρο και στη μεθομηρική ποίηση, η γυναίκα πρέπει να είναι πάνω απ’ όλα όμορφη. Έτσι, στα ομηρικά έπη και στα επιγράμματα χρησιμοποιούνται διάφοροι όροι για να εκφράσουν την ιδέα της ομορφιάς, όπως τα ουσιαστικά κάλλος, αγλαΐα, είδος και το επίθετο καλή . Στο επίγραμμα υπάρχουν και άλλες λέξεις με την ίδια σημασία, όπως καλλοσύνη και μορφή.

Πρέπει να υπογραμμίσουμε, από την άλλη πλευρά, ότι ο Όμηρος για να τονίσει το κάλλος του γυναικείου σώματος χρησιμοποιεί μια σειρά παγίων επιθέτων, μερικά από τα οποία εμφανίζονται επίσης και στα επιγράμματα από μίμηση προς τον Όμηρο, όπως βαθύζωνος και δαθύκολπος, εύπεπλος «που φοράει ωραίο πέπλο» «καλλίπεπλη», ευπλόκαμος «που έχει ωραίες πλεξούδες» «καλλιπλόκαμη», και καλλιπάρηος «με ωραίες παρειές» «ροδομάγουλη».

Το βασικό στη γυναίκα είναι βέβαια η ομορφιά, η οποία, όπως λέγεται στην Οδύσσεια για τη Ναυσικά, χαρίζεται από τους θεούς (Οδύσσεια, θ 457). Οι αναφορές στη γυναικεία ομορφιά είναι πολυάριθμες στο έπος και στο επίγραμμα. Ο Οδυσσέας θυμάται από το ταξίδι του στον Άδη στον κατάλογο των ηρωίδων: «Είδα ακόμη την πεντάμορφη Χλωρή που κάποτε παντρεύτηκε ο Νηλέας για τα κάλλη της» (Οδύσσεια, λ 281-282). Δεν πρέπει, λοιπόν, να μας παραξενεύει το γεγονός ότι οι γέροντες Τρώες αναφωνούν μεταξύ τους, όταν βλέπουν την Ελένη να έρχεται στον πύργο για να παρατηρήσει τη μάχη: «Δεν είναι άδικο οι Τρώες και οι Αχαιοί με τις όμορφες κνημίδες να παθαίνουν συμφορές τόσο καιρό για μια τέτοια γυναίκα. Μοιάζει στην όψη φοβερά με τις αθάνατες θεές» (Ιλιάδα, Γ 156-157).

Τα καλά του γυναικείου φύλου δεν περιορίζονται στο εφήμερο φυσικό κάλλος. Από αυτή την άποψη πρέπει να τονίσουμε ότι στα ομηρικά έπη η φυσική ομορφιά συσχετίζεται πολύ συχνά με κάποιο προτέρημα ηθικής ή πνευματικής τάξης, όπως η σωφροσύνη, η σύνεση ή η νόηση και σε ορισμένες περιπτώσεις με την εργατικότητα στις δουλειές του σπιτιού, ειδικά με εκείνες που αφορούν τη ρόκα και τον αργαλειό. Για παράδειγμα, ο Αχιλλέας δηλώνει ότι δε θα παντρευτεί με την κόρη του Αγαμέμνονα, «ακόμη κι αν παράβγαινε στην ομορφιά με τη χρυσή Αφροδίτη κι αν έμοιαζε της Αθηνάς στα έργα» (Ιλιάδα, 1 389- 390)• ο Αγαμέμνονας διακηρύσσει ότι προτιμά τη Χρυσηίδα από την Κλυταιμνήστρα, «αφού δεν είναι χειρότερη ούτε στο σώμα, ούτε στην κορμοστασιά, ούτε στο νου, ούτε στις δουλειές των χεριών» (Ιλιάδα, A 114-115)• για την Τρωάδα Ιπποδάμεια, κόρη του Αγχίση, λέγεται ότι «απ’ όλες τις συνομήλικός της ξεχώριζε στην ομορφιά, στα έργα και στο νου» (Ιλιάδα, Ν 431-432)• και για τις κόρες του Πανδάρου είναι γνωστό ότι «η Ήρα τους χάρισε, πάνω απ’ όλες τις γυναίκες, ομορφιά και σωφροσύνη, η αγνή Άρτεμη τους έδωσε ψηλό ανάστημα και η Αθηνά τους δίδαξε να κάνουν περίφημα εργόχειρα» (Οδύσσεια, υ 70-72).

Η γυναίκα που κατέχει αυτές τις αρετές είναι ένα θέμα που επαναλαμβάνεται στα επιγράμματα, στα οποία εμφανίζεται ο συνδυασμός της ομορφιάς μαζί με ένα ηθικό ή πνευματικό προτέρημα, και πιο σπάνια με τη γυναικεία εργατικότητα στις δουλειές του σπιτιού. Ανάμεσα στις πολυάριθμες μαρτυρίες που μπορούν να αναφερθούν, ας παραθέσουμε, για παράδειγμα, ένα επιτύμβιο επίγραμμα της Συρίας αφιερωμένο σε μια παντρεμένη γυναίκα, «Εδώ αναπαύεται η καλή και συνετή Ιουλίτα… γυναίκα που ξεχώριζε από τις παλιότερές της, όχι μόνο από τις σύγχρονός της. Ήταν ανώτερη από την Πηνελόπη στα εργόχειρά της και από τη Λαοδάμεια στη μορφή της» (Peek, GV 727.1-4, 2ος-3ος αι. μ.Χ.), και άλλο επίγραμμα της Λακωνίας, «θα λείψουν στους γονείς σου, ξακουστή Αρέσκουσα, η αρετή σου, τα εργόχειρά σου, η σωφροσύνη σου και η θεϊκή ομορφιά σου» (Peek, GV 924.15-16, 2ος-3ος αι. μ.Χ.), και άλλο επίγραμμα της Πολυρρήνιας αφιερωμένο σε μια νέα, «ο ήλιος δε θα δει ποτέ ξανά μια κοπέλα τέτοιας ομορφιάς και σωφροσύνης» (SEG 16, 1959, αρ. 532.b.7-8, 2ος-1ος αι. π.Χ.).

Κατά τα άλλα, η επίμονη αναφορά του γυναικείου κάλλους στα επιτύμβια επιγράμματα βοηθάει τους επιγραμματοποιούς όχι μόνο να προβάλουν ένα από τα πιο περιζήτητα γυναικεία προτερήματα, αλλά και να τονίσουν, στην περίπτωση των κοριτσιών που πεθαίνουν πρώιμα, τη μηδαμινότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Αυτή η ιδέα παρατηρείται καθαρά, για παράδειγμα, σ’ ένα επίγραμμα της Μυκόνου αφιερωμένο σε μια παντρεμένη γυναίκα, η οποία πεθαίνει νέα στη γέννα, «Τι να το κάνεις, Ισιάδα, που έλαμπες από ομορφιά και σύνεση πρώτη απ’ όλες, εσύ που ήσουνα για τον άντρα σου η πιο αγαπημένη πηγή χαράς» (Peek, GV 1681.1-2, 2ος-1ος αι. π.Χ.), ή σε άλλο επίγραμμα της Θεσσαλονίκης αφιερωμένο σε μια νέα, «αυτή που καυχιόταν για τη ζηλευτή ομορφιά της εδώ βρίσκεται θαμμένη» (Peek, GV 1275.1-2, 2ος αι. μ.Χ.).

Jean Veber – Ulysses and Nausica

4. Μια άλλη πλευρά που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι η εργασία της γυναίκας. Στον ελληνικό κόσμο υπάρχει καταμερισμός των εργασιών βάσει του φύλου κι έτσι υπάρχουν δουλειές κατά κύριο λόγο γυναικείες, οι οποίες εκτελούνται παραδοσιακά μέσα στο σπίτι. Ανάμεσα στις δραστηριότητες που θεωρούνται αποκλειστικά γυναικείες είναι το γνέσιμο του μαλλιού και η ύφανση. Σχετικά με την επεξεργασία του μαλλιού ως γυναικεία ασχολία μπορούμε, για παράδειγμα, να αναφέρουμε τον Ξενοφώντα όταν λέει ότι «στην εριουργία… οι γυναίκες διατάζουν τους άντρες, γιατί αυτές ξέρουν να υφαίνουν το μαλλί, ενώ οι άντρες δεν ξέρουν τίποτε για αυτή τη δουλειά». (Απομνημονεύματα 3.9.11).

Στην εποποιία η βασική απασχόληση των ηρωίδων είναι να γνέθουν, να υφαίνουν και να διευθύνουν τη δουλειά των σκλάβων. Μπορούμε, για παράδειγμα, να θυμηθούμε τον Τηλέμαχο όταν λέει στη μητέρα του Πηνελόπη να επιστρέφει στα δώματά της, και να ασχολείται με τις δουλειές του φύλου της, δηλαδή τον αργαλειό και τη ρόκα, και να προστάζει τις σκλάβες να ασχολούνται με τη δουλειά τους (Οδύσσεια, α 356- 358).

Στα επιγράμματα η εριουργία είναι επίσης μια από τις πιο συχνές αιτίες επαίνου για τη γυναίκα. Αρκεί να παραθέσουμε, για παράδειγμα, ένα επιτύμβιο επίγραμμα του Αντιπάτρου της Σίδωνος όπου λέγεται ότι «στις γυναίκες που μαζεύονται στο σπίτι ταιριάζουν οι δουλειές με τη ρόκα και τον αργαλειό» (Παλ. Ανθ. 7.424.5-6). Στα αναθηματικά επιγράμματα της Ανθολογίας υπενθυμίζονται συχνά τα σύνεργα τα οποία προσφέρουν στην Αθηνά οι γυναίκες που ασχολούνται με την ύφανση και το γνέσιμο (Παλ. Ανθ. 6.160, 6.288, 6.289, κ.ά.).

Σε άλλες περιπτώσεις οι γυναίκες επαινούνται για τη δεξιοτεχνία τους γενικά, όπως η Πηνελόπη (Οδύσσεια, β 117), οι κόρες του Αγαμέμνονα (Ιλιάδα, I 390), οι κόρες του Πανδάρου (Οδύσσεια, υ 72), η Τρωάδα Ιπποδάμεια, κόρη του Αγχίση (Ιλιάδα, Ν 431-432), ή ορισμένες γυναίκες δούλες ή αιχμάλωτες που ξεχωρίζουν για την ικανότητά τους να κάνουν αψεγάδιαστα εργόχειρα (Ιλιάδα, I 128, 270- Τ 245• Ψ 263. Οδύσσεια, ω 278).

Στα επιγράμματα η κατ’ εξοχήν αρετή της γυναίκας είναι το να θεωρείται εργατική. Οι επιγραμματοποιοί χρησιμοποιούν διάφορα επίθετα για να εκφράσουν αυτή την αντίληψη, όπως εργάτις, φίλεργος και φιλοεργός. Ας παραθέσουμε, μεταξύ άλλων, ένα επίγραμμα του Αντιπάτρου της Σιδώνος που λέγεται για μια παντρεμένη γυναίκα, «το μαλλί θα διακηρύξει ότι υπήρξα εργατική γυναίκα» (Παλ. Ανθ. 7.423.3 τα δ’ είρια ταν φιλοεργόν).

5. Η παρθενία στις ανύπαντρες κοπέλες καθώς και η καλή τους φήμη είναι μια άλλη από τις αρετές που πρέπει να διαθέτει η Ελληνίδα. Οι παρθένες προστατεύονταν, κάτι που μπορεί να παρατηρηθεί, για παράδειγμα, σ’ ένα χωρίο της Οδύσσειας, όπου η Ναυσικά, «μια κόρη όμοια με τις θεές σε ανάστημα και κάλλη», κοιμόταν σε μια κάμαρα που είχε τα φύλλα της πόρτας κλειστά και που φυλασσόταν από δυο δούλες οι οποίες στέκονταν στα πλάγια της εισόδου (ζ 16-19). Σε άλλο χωρίο η ίδια η Ναυσικά παρακαλεί τον Οδυσσέα, όταν οι δυο τους κατευθύνονται στην πόλη των Φαιάκων από την ακρογιαλιά της Σχερίας όπου εξώκειλε μετά το ναυάγιό του, να απομακρυνθεί από αυτή για να μην τους δούνε μαζί και για να αποφύγει έτσι τα κουτσομπολιά που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την καλή της φήμη ως παρθένας (ζ 255-285). Μάλιστα, η άμεμπτη κόρη του βασιλιά Αλκίνοου δέχεται η ίδια τη γνώμη που επικρατεί στην κοινωνία για την παρθενία ως μια από τις πιο πολύτιμες ιδιότητες της γυναίκας, όταν λέει «κι εγώ θ’ αγανακτούσα με κάποια γυναίκα που θα έκανε τέτοια πράγματα κόντρα στον πατέρα της και τη μητέρα της και θα ’σμίγε με άντρες πριν να γιορτάσει το γάμο της» (Οδύσσεια, ζ 286-288).

Η προγαμιαία σεξουαλική σχέση μιας παρθένου απορρίπτεται σθεναρά στον ελληνικό κόσμο, και μάλιστα μερικές φορές τιμωρείται με αποκήρυξη. Ωστόσο, οι σεξουαλικές σχέσεις των παρθένων πριν το γάμο ήταν κατά ένα τρόπο ανεκτές υπό τον όρο ότι δε συλλαμβάνονταν επ’ αυτοφώρω με το διαφθορέα από τον πατέρα ή την κοινωνία, ή ότι η παράνομή της σχέση δε θα είχε σαν αποτέλεσμα μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη που θα ξεσκέπαζε τη σχέση. Σε άλλες περιπτώσεις τα παιδιά που αποκτούν οι ανύπαντρες μητέρες θεωρείται ότι οφείλονται στην επέμβαση ενός θεού, χωρίς τη θέληση της κοπέλας. Έτσι συμβαίνει στον Όμηρο με την Πολύδωρα, την όμορφη κόρη του Πηλέα, που ο γιος της ο Μενέσθιος ήταν καρπός των σεξουαλικών της σχέσεων μ’ ένα θεό, αν και ήταν τυπικά παντρεμένη με το Βώρο (Ιλιάδα, Π 176-177, γυνή θεω εύνηθεΐσα, | αύτάρ επίκληση Βώρω), και με την ΙΙολυμήλη, που απέκτησε το γιο της Εύδωρο από την ένωσή της με το θεό Ερμή, και μετά παντρεύτηκε τον Εχεκλή αφού αυτός εισέπραξε για το γάμο σεβαστή προίκα (Ιλιάδα, Π 179-192).

Από την άλλη πλευρά, το θέμα της γυναικείας παρθενίας μαρτυρείται συχνά στα επιγράμματα. Σημειώνουμε, για παράδειγμα, ένα επίγραμμα από το Φαγιούμ της Αιγύπτου, αφιερωμένο σε μια κοπέλα που πέθανε ενάμισι χρόνο μετά το γάμο της, όπου λέγεται γι’ αυτήν: «όταν ήταν δεκαπέντε χρόνων ο Διόφαντος την πήρε παρθένο για να γίνει γυναίκα του και για να μοιράζεται την κλίνη του» (Peek, GV 757.5-6, 2ος-1ος αι. π.Χ.), κι ένα επίγραμμα της Περίνθου Θράκης, όπου διακηρύσσεται η παρθενία της νεκρής μέχρι το γάμο: «Αυτή, που από παρθένα έγινε γυναίκα μου, απάχθηκε από ένα θεό φθονερό» (Peek, GF 729.3, 3ος αι. μ.Χ.), κι ένα άλλο επίγραμμα από τη Ρώμη, αφιερωμένο σε μια νέα, όπου εξυμνείται η παρθενία της: «Αυτός ο τάφος φυλάει το σώμα μιας αγνής και άμεμπτης κόρης… κανένας θνητός δεν κατάφερε να λύσει την παρθενική της ζώνη» (Peek, GV 536.1-3, 2ος αι. μ.Χ.). Οι μνείες στη γυναικεία παρθενία είναι αρκετά συχνές όταν πρόκειται για κοπέλες που πεθαίνουν πρόωρα πριν το γάμο (Peek, GF 988.1-2, Λάρισα, 2ος-3ος αι. μ.Χ.|GV 1275.3, Θεσσαλονίκη, 2ος αι. μ.Χ.| GV 1483.1, Τύανα της Καππαδοκίας, 2ος-3ος αι. μ.Χ.|  GV 2026.14, Θάσος, 2ος αι. μ.Χ., κτλ.).

6. Κοινό πεπρωμένο των γυναικών στην ελληνική κοινωνία είναι ο γάμος και η τεκνοποίηση. Στην Οδύσσεια βλέπουμε ότι ο γάμος γενικά αναδύεται σαν ένα από τα κεντρικά θέματα του ποιήματος. Σε αυτήν περιγράφεται με σαφήνεια κάποιο ιδεώδες γάμου, όταν ο Οδυσσέας εκφράζει στην Ναυσικά, που είναι σε ηλικία γάμου, τις ευχές του να βρει ένα καλό σύζυγο: «Ας σου δώσουν οι θεοί όσα ποθεί η καρδιά σου, άντρα και σπίτι, κι ας σου χαρίσουν ακόμα την ομόνοια. Γιατί δεν υπάρχει τίποτα πιο όμορφο και καλό από συζύγους που κυβερνούν το σπίτι τους με μια μονάχα γνώμη» (ζ 180-184).

Έτσι λοιπόν, ένα από τα κυριότερα καθήκοντα που αναθέτει η κοινωνία κατά την ελληνική αρχαιότητα στις παντρεμένες γυναίκες είναι να φυλάνε πιστά το σπίτι και να επιφορτίζονται με την οργάνωση της οικιακής ζωής και με τη διαφύλαξη της οικογενειακής περιουσίας.

Η ιδέα αυτή αντανακλάται στα ομηρικά έπη, στα οποία οι παντρεμένες γυναίκες παρουσιάζονται σαν οι κυρίες του σπιτιού ενόσω οι σύζυγοί τους ασχολούνται με τον πόλεμο. Τέτοια είναι η περίπτωση της Ανδρομάχης, στην οποία λέει ο άντρας της: «Πήγαινε, λοιπόν, στο σπίτι και ασχολήσου με τις δουλειές σου, τον αργαλειό και τη ρόκα, και πρόσταξε τις δούλες να κάνουν τις δικές τους δουλειές, αφού οι άντρες φροντίζουν για τον πόλεμο» (Ιλιάδα, Ζ 490-492). Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με την Πηνελόπη, που αφοσιωμένη στην εκπλήρωση των οικιακών καθηκόντων, περιμένει για είκοσι χρόνια την επιστροφή του συζύγου της. Σε αυτήν εμπιστεύεται ο Οδυσσέας κατά την επιστροφή του τη φροντίδα του σπιτιού, όταν ο ήρωας αποφασίζει να επανακτήσει την πατρική του περιουσία (Οδύσσεια, ψ 354-360). Επίσης, όταν ο Οδυσσέας συναντά στον Άδη τη μητέρα του Αντίκλεια, ένα από τα πράγματα που θέλει περισσότερο να μάθει από αυτήν είναι αν η γυναίκα του μένει στο σπίτι κοντά στο γιο του και αν διαφυλάσσει όλα τα αγαθά του (Οδύσσεια, λ 178, ηέ μένει παρά παιδί και έμπεδα πάντα φυλάσσει).

Gauffier – Ulysses and Nausica

Ωστόσο, σε αυτό το ρόλο της γυναίκας ως διαχειρίστριας του σπιτιού παρατηρείται κάποια υποταγή και υπακοή της γυναίκας προς το σύζυγο. Για την Αρήτη, π.χ., λέγεται ότι ο άντρας της ο Αλκίνοος την τιμούσε όπως ποτέ δεν τιμήθηκε άλλη γυναίκα, «απ’ όσες κυβερνάνε ένα σπίτι κάτω από τους συζύγους τους» (Οδύσσεια, η 68).

Τα επιγράμματα μας παρουσιάζουν σε πολλές περιπτώσεις αυτή την εικόνα της παντρεμένης γυναίκας ως διαχειρίστριας του σπιτιού. Για παράδειγμα, σ’ ένα επίγραμμα της Αλεξάνδρειας από τον 3ο αι. π.Χ. επαινείται κάθε γυναίκα «που ξέρει να διαφυλάσσει την ευημερία του σπιτιού της» (Peek, GV 866.8), σ’ ένα επίγραμμα της Περγάμου από τους 1ο-2ο αι. μ.Χ. εγκωμιάζεται μια γυναίκα γιατί κρατούσε γερά το πηδάλιο της ζωής στο σπίτι (Peek, GV 2040.29), ή σ’ ένα άλλο επίγραμμα της πόλης Ρώσου στη Συρία, από τον 3ο αι. μ.Χ., μια γυναίκα επαινείται γιατί υπήρξε καλή φύλακας του σπιτιού, κρατώντας σταθερά τα ηνία της ζωής της (Peek, GV 1737.6).

7. Μια από τις σπουδαιότερες αρετές που πρέπει να έχει μια παντρεμένη γυναίκα είναι να μένει πιστή στον άντρα της. Στην εποποιία ξεχωρίζει σαν πρότυπο συζυγικής πίστης η μορφή της Πηνελόπης, που παρέμεινε πιστή στον άντρα της για είκοσι χρόνια, παρόλο που πολιορκούνταν συνεχώς από τους πολυάριθμους μνηστήρες σα να ήταν φυλακισμένη στο ίδιο της το σπίτι. Γι’ αυτή λέει η ψυχή της μητέρας του Οδυσσέα, όταν ο ήρωας κατεβαίνει στον Άδη: «μένει με θλιμμένη καρδιά στο αρχοντικό σου, κι οι νύχτες της περνούν με θρήνους κι οι μέρες με κλάμα ασταμάτητο» (Οδύσσεια, λ 181-183). Επίσης, η Ανδρομάχη, ανάμεσα σε άλλες ηρωίδες, απεικονίζει στα ομηρικά έπη την πίστη της συζύγου προς τον άντρα της.

Αλλά το θέμα της συζυγικής πίστης είναι πολύ γνωστό και στα επιγράμματα. Η μορφή της Πηνελόπης ως πρότυπο πίστης μνημονεύεται, για παράδειγμα, σ’ ένα ποίημα του Κύρου της Πανοπόλεως: «κι ο Άδης άρπαξε αυτή τη γυναίκα, ίδια με τριαντάφυλλου μπουμπούκι, που είχε μιμηθεί όλα τα έργα της Πηνελόπης» (Παλ. Ανθ. 7.557, 5ος αι. μ.Χ.), όπου υπονοείται ότι η γυναίκα είχε απορρίψει όσους προσπάθησαν να υποκαταστήσουν το σύζυγό της. Ανάμεσα στα επιγράμματα στα οποία αντικατοπτρίζεται αυτό το ζήτημα μπορούμε να αναφέρουμε ένα επίγραμμα από το Δορυλάειον της Φρυγίας: «Αυτός είναι, διαβάτη, ο τάφος που για την Αμμία, πιστή γυναίκα που αγαπούσε τον άντρα της, έχτισε ο σύζυγός της ο Δημοσθένης» (Peek, GF 243.1-2, 2ος αι. μ.Χ.), ένα επίγραμμα από τη Θεσσαλία όπου η νεκρή δηλώνει: «ζωή άμεμπτη είχα, τον άντρα μου μόνο αγάπησα» (Peek, GF 965.5-6, 3ος αι. μ.Χ.), ή ένα επιτύμβιο επίγραμμα του Ιουλιανού του Αιγυπτίου (6ος αι. μ.Χ.) όπου λέγεται για τη νεκρή: «Έμοιαζε πολύ με τη θεά Αφροδίτη, αλλά για τον άντρα της μόνο, και για τους άλλους ήταν σα μια Παλλάδα απρόσιτη» (Παλ. Ανθ. 7.599.4-5).

8. Όσον αφορά τις αντιλήψεις που υπήρχαν στην ελληνική αρχαιότητα για το ρόλο που πρέπει να παίζει η γυναίκα στο γάμο, μπορούμε να κάνουμε μερικές ακόμα παρατηρήσεις.

Όπως είναι γνωστό, στον ελληνικό κόσμο ο έγγαμος άντρας έχει μόνο μια σύζυγο, αλλά μπορεί να μοιράζεται την κλίνη του και με άλλες γυναίκες. Έτσι, στα ομηρικά έπη ο άντρας διαθέτει για την ερωτική του ικανοποίηση, έκτος από τη σύζυγό του, και άλλες γυναίκες όπως τις παλλακίδες, οι οποίες είναι σκλάβες και αιχμάλωτες, που μένουν στο σπίτι και που τα παιδιά τους ενσωματώνονται στον οίκον. Από την άλλη μεριά, στην αθηναϊκή κοινωνία της κλασικής εποχής ο έγγαμος άντρας αναζητά την ερωτική ηδονή στις εταίρες. Σε σχέση με τους διάφορους ρόλους που εκπλήρωναν οι γυναίκες στην αθηναϊκή κοινωνία είναι διαφωτιστική η περίφημη αυτή φράση ενός άγνωστου ρήτορα του 4ου αι. π.Χ.: «Τις εταίρες τις έχουμε για τη σαρκική ηδονή, τις παλλακίδες για την καθημερινή περιποίηση του σώματος, και τις συζύγους για να μας κάνουν γνήσια τέκνα και για να διαθέτουμε μια πιστή φύλακα της οικογενειακής εστίας» ([Δημοσθένους], Κατά Νεαίρας 122).

Πρέπει όμως να υπογραμμίσουμε εδώ ότι ο γάμος μπορούσε να είναι για τη γυναίκα κάτι παραπάνω από μια απλή συνένωση με σκοπό την τεκνοποίηση. Και στα ομηρικά έπη, βέβαια, η αγάπη και η σεξουαλική απόλαυση εκδηλώνονται πλήρως στις σχέσεις μεταξύ των συζύγων. Όμως δε συμβαίνει το ίδιο στην ελληνική λογοτεχνία της κλασικής εποχής, όπου επικρατεί ένα ιδεώδες αντιερωτικό, που είναι το νέο ιδεώδες της σωφροσύνης και της κυριαρχίας πάνω στα πάθη, το οποίο αποκρύπτει τις σχέσεις αγάπης και έρωτα ανάμεσα στα δύο φύλα. Έτσι, στην αττική τραγωδία, όπου η παντρεμένη γυναίκα εμφανίζεται πριν απ’ όλα ως μητέρα της οικογένειας και οικοδέσποινα, ελάχιστα γίνεται λόγος για συζυγικό έρωτα. Αντίθετα, η κατάσταση αλλάζει στην ελληνιστική λογοτεχνία, στην οποία ο έρωτας μετατρέπεται σε σπουδαιότατο ζήτημα. Με αυτό τον τρόπο, ο συζυγικός έρωτας, που εκδηλώνεται, τόσο από τον άντρα όσο και από τη γυναίκα μέσα από ένα μεγάλο πλούτο αποχρώσεων στα ομηρικά έπη και αποσιωπάται στη μεταγενέστερη ελληνική λογοτεχνία λόγω της σημασίας που δίδεται στο ιδεώδες του νου και του μέτρου, εμφανίζεται ξανά στο ελληνικό επίγραμμα, τόσο λογοτεχνικό όσο και επιγραφικό, της ελληνιστικής και αυτοκρατορικής εποχής.

Ας δούμε λεπτομερειακά στον Όμηρο και στα επιγράμματα μερικά παραδείγματα που εικονογραφούν το θέμα μας. Όσον αφορά τα ομηρικά έπη, η αμοιβαία αγάπη των συζύγων αντανακλάται συχνά σε σύντομες αναφορές, όπως το παράπονο με το οποίο ο Αχιλλέας απαντά στον Οδυσσέα: «Μήπως μονάχα οι Ατρείδες στις γυναίκες τους απ’ όλους τους θνητούς έχουν αγάπη; Όχι, γιατί κάθε άντρας καλόγνωμος και συνετός αγαπάει τη δίκιά του και τη φροντίζει» (Ιλιάδα, I 340-342). Σε μια άλλη περίπτωση οι ήρωες εκφράζουν την επιθυμία να ξαναδούν το σπίτι τους και να γυρίσουν κοντά στις γυναίκες τους: «σα μικρά παιδιά ή σα γυναίκες χήρες κλαίνε όλοι μαζί, για να επιστρέφουν σπίτι … γιατί δεν μπορεί κανείς να αντέξει ούτε ένα μήνα να μείνει μακριά από τη γυναίκα του» (Ιλιάδα, Β 289-293).

Από τα αποσπάσματα της εποποιίας που εξυμνούν το συζυγικό έρωτα, μπορεί να παρατεθεί ένα όπου ο Οδυσσέας χαρακτηρίζει την ομόνοια μεταξύ των συζύγων ως το πιο πολύτιμο απ’ όλα τ’ αγαθά (Οδύσσεια, ζ 180-184), κι ένα άλλο όπου η Πηνελόπη εκφράζει το ιδεώδες των συζύγων που, σύμφωνα με τη γνώμη της, συνίσταται στο να χαρούν τη νιότη τους και να φτάσουν έως τα βαθιά τους γεράματα (Οδύσσεια, ψ 210-212).

Carracci – Jupiter and Juno

Επίσης, ο συζυγικός έρωτας περιγράφεται απ’ τον Όμηρο σε μερικά ιδανικά ζευγάρια συζύγων, όπως εκείνα του Έκτορα και της Ανδρομάχης ή του Οδυσσέα και της Πηνελόπης. Στην περίφημη σκηνή αποχαιρετισμού του Έκτορα και της Ανδρομάχης στην 6η ραψωδία της Ιλιάδας (στ. 369-502), όπου το ζευγάρι κάνει μια συζήτηση γεμάτη αγάπη και θλίψη, ας θυμηθούμε τα παθιασμένα λόγια της Ανδρομάχης προς τον Έκτορα: «Εσύ είσαι για μένα, Έκτορα, ο πατέρας μου κι η σεβαστή μου μάνα, ακόμα και αδερφός μου, επειδή είσαι ο τρυφερός μου σύντροφος. Λυπήσου με και μείνε μαζί μου στον πύργο. Μην κάνεις ορφανό το παιδί σου και χήρα τη γυναίκα σου» (Ζ 429-432). Η αγάπη που ο Έκτορας αισθάνεται προς τη σύζυγό του διακρίνεται εκεί όπου ο ήρωας σκέπτεται τι θα της συμβεί αν η Τροία πέσει στα χέρια των Αχαιών: «Τώρα δεν ανησυχώ και τόσο για τα πάθη των Τρώων στο μέλλον ούτε της ίδιας της Εκάβης ούτε του βασιλιά Πριάμου ούτε ακόμα και των αδερφών μου, που γενναία πολλοί απ’ αυτούς θα κυλιστούν στη σκόνη πέφτοντας στα χέρια των εχθρών, όσο για σένα, όταν κάποιος από τους χαλκοθωρακισμένους Αχαιούς σε σέρνει αιχμάλωτη, γεμάτη δάκρυα, στερώντας σου τη λευτεριά σου» (Ζ 450- 455). Η μακρόσυρτη σκηνή της συνάντησης των νεαρών συζύγων στις Σκαιές Πύλες τελειώνει με την επιστροφή της Ανδρομάχης στο παλάτι του Έκτορα, που προκαλεί θρήνο στις δούλες, παρ’ ότι ο Έκτορας είναι ακόμα ζωντανός, «Η σύζυγός του, λοιπόν, κατευθύνθηκε προς το σπίτι της κοιτάζοντας πίσω στο κάθε της βήμα και χύνοντας καυτά δάκρυα …» (Ζ 495 κ.ε.).

Όσον αφορά την Πηνελόπη και τον Οδυσσέα, μπορεί να αναφερθεί η σκηνή στην οποία η Πηνελόπη αναγνωρίζει τον Οδυσσέα στο τέλος της Οδύσσειας (ψ 205-365), εκεί που η πραγματικότητα των συναισθημάτων τους διακρίνεται πιο έντονα. Η Πηνελόπη τελικά διώχνει τις έως τώρα αμφιβολίες της αφού εκείνος επαναφέρει στη μνήμη της λεπτομέρειες από τη συζυγική τους ζωή: «Αυτά είπε κι εκείνης λύθηκαν τα γόνατα και η καρδιά της, όταν αναγνώρισε τα σημάδια που της έδειξε ξεκάθαρα ο Οδυσσέας, και τρέχοντας έπεσε πάνω του με κλάματα, βάζοντας γύρω στο λαιμό του Οδυσσέα τα χέρια της και φιλώντας τον στο πρόσωπο» (ψ 205-208). Στη συνέχεια η ίδια η θεά Αθηνά επεμβαίνει για να παρατείνει την ερωτική νύχτα των δύο συζύγων (ψ 24 1-246), οι οποίοι «αφού χαρήκανε το γλυκόν έρωτά τους» (ψ 300), κατόπιν ευχαριστήθηκαν ιστορώντας μεταξύ τους τα όσα βάσανα και πίκρες ο καθένας είχε περάσει.

Επίσης, στα ομηρικά έπη δε λείπουν οι μυθικές αναφορές στο θέμα του έρωτα και της γυναικείας σεξουαλικότητας στα πλαίσια της συζυγικής ζωής. Αρκεί να αναφερθεί στη 14η ραψωδία της Ιλιάδας η σκηνή του ξελογιάσματος του Δία από την Ήρα, που εκμεταλλεύεται όλες τις θηλυκές της χάρες για να τον ξελογιάσει (στ. 153-351).

Όσον αφορά τα επιγράμματα, οι εκδηλώσεις συζυγικού έρωτα, τόσο εκ μέρους του άντρα όσο και της γυναίκας, συναντώνται κι εκεί συχνά. Αρκεί να παρατεθούν διευκρινιστικά κάποια παραδείγματα. Έτσι, σ’ ένα επίγραμμα του Διοτίμου (3ος αι. π.Χ.), όπου μια νιόπαντρη πεθαίνει από μελαγχολία μετά από το σύζυγό της μην αντέχοντας το χαμό του (Παλ. Ανθ. 7.475), υπογραμμίζεται ο ανεξίτηλος συναισθηματικός δεσμός που υπάρχει μεταξύ τους: «Αυτό το πολυθρήνητο μνημείο της αγάπης του ενός προς τον άλλο είναι ο τάφος που υψώνεται σε πολυσύχναστο σταυροδρόμι» (οπ.π. στ.7-8). Σ’ ένα άλλο επίγραμμα του Απολλωνίδη από τη Σμύρνη (1ος αι. μ.Χ.) δηλώνεται η θλίψη μιας γυναίκας μετά το χαμό του συζύγου της που την οδηγεί σε σχεδόν ταυτόχρονο θάνατο (Παλ. Ανθ. 7.378): «Μαζί του τάφου ευτυχισμένοι όπως και στο νυφικό τους δώμα» (στ.4). Σε επιτύμβιο επίγραμμα της Κέω από τον 3ο αι. μ.Χ. λέγεται, σα να μιλάει ο τάφος ή ο ποιητής, για μια γυναίκα που έχασε τον άντρα της: «Η σύζυγός σου τώρα ζει με την αιώνια ανάμνησή σου, μέρα και νύχτα χωρίς να σταματά το κλάμα και, άυπνη, καταλύει την ομορφιά της» (Peek, GV 1562, στ.7-8). Σε άλλο επίγραμμα από τη Μήλο, επίσης του 3ου αι. μ.Χ., η νεκρή φανερώνει την αγάπη της: «Ακόμα και νεκρή αγαπώ τον άντρα μου» (Peek, GV 1128, στ.1 στέργω καί φθιμένα τον εμόν πόσιν).

Ακόμα, σε αρκετές περιπτώσεις οι ποιητές εκφράζουν την αγάπη που αισθάνεται ο άντρας για τη γυναίκα του. Ας σημειώσουμε, για παράδειγμα, ένα ανώνυμο επίγραμμα της Ανθολογίας (7.330), όπου ένας άντρας κατασκεύασε κοινό τάφο για τον εαυτό του και τη γυναίκα του «με σκοπό κοντά της να χαίρεται την αγάπη της ακόμα και νεκρής» (στ.4)• και άλλο ποίημα της Ανθολογίας ανώνυμο κι αυτό (7.340), στο οποίο ένας άντρας θρηνεί για το χαμό της συζύγου του: «Τι απομένει λοιπόν για ένα άντρα μόνο του, εκτός από θλίψη, μετά το θάνατο της γυναίκας του;» (στ.3-4).

Η ομόνοια (ομοφροσύνη) μεταξύ των συζύγων, που -όπως είδαμε- επαινείται στον Όμηρο, εγκωμιάζεται επίσης και από τους επιγραμματοποιούς. Στα επιγράμματα που είναι χαραγμένα σε επιτύμβιες στήλες, η ομόνοια επανεμφανίζεται σ’ ένα επίγραμμα από τη Ρώμη, του 2ου-3ου αι. μ.Χ. (Peek, GF 690.2), στο οποίο μια γυναίκα τιμά τη μνήμη του νεκρού συζύγου αναγνωρίζοντας τη μεγάλη ομοφροσύνη του ζεύγους εν ζωή, σ’ άλλο επίγραμμα στη Μητρόπολη της Φρυγίας από το 2ο αι. μ.Χ. (Peek, GV 779.2), επαινούνται δυο σύζυγοι που διάβηκαν τη ζωή τους έχοντας ζήσει αρμονικά από τα νιάτα τους έως τα βαθιά τους γεράματα, και σε ακρωτηριασμένη φράση επιγράμματος από την Ωστία του Λατίου, επίσης του 2ου αι. μ.Χ. (Peek, GV 1896.19-20), διαφαίνεται ότι ούτε ο Άδης μπορεί να αφαιρέσει από τους νεκρούς την ομόνοια που είχαν στη ζωή. Στα επιγράμματα της Ανθολογίας αυτή η ιδέα συναντάται στον Αντίπατρο τον Θεσσαλονικέα (1ος αι π.Χ.-1ος αι. μ.Χ.), όπου λέγεται για μια γυναίκα πως «αρκείται στην ομόνοια με τον άντρα της» (Παλ. Ανθ. 6.209.4), και στον Ιουλιανό τον Αιγύπτιο (6ος αι. μ.Χ.), όπου αποδεικνύεται ότι «ο γάμος δίνει στέγη και ομόνοια» (Παλ. Ανθ. 9.446.4).

Angelica Kauffmann – Penelope awakened by Eurycleia

Ας αναφέρουμε επίσης μερικούς όρους που χρησιμοποιούνται συνήθως στα επιγράμματα αναφορικά με το συζυγικό έρωτα της γυναίκας, όπως φίλανδρος και φιλανδρία. Βρίσκονται ακόμα λέξεις με ευρύτερη έννοια, όπως φιλόστοργος, στοργή και στέργω, που εκφράζουν τη στοργή στις οικογενειακές σχέσεις, στις οποίες εντάσσεται βέβαια και η συζυγική αγάπη.

Στο ελληνιστικό και αυτοκρατορικό επίγραμμα παρουσιάζεται λοιπόν η γυναίκα, μέσα στα πλαίσια του γάμου, σαν η αγαπημένη και η αγαπώσα σε μια ρομαντική ερωτική εικόνα που είναι ασυνήθιστη στην αττική λογοτεχνία της κλασικής εποχής και στα επιγράμματα των προηγούμενων χρόνων. Από αυτή την άποψη, πρέπει να έχουμε κατά νου ότι στην ελληνιστική ποίηση εν γένει εμφανίζεται στο προσκήνιο το θέμα του γυναικείου έρωτα σε όλες του τις εκφάνσεις.

Αν θέλουμε να καταλάβουμε αυτό το νεωτερισμό δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τη νέα κατάσταση που δημιούργησαν στον ελληνικό κόσμο οι πολιτικοί και κοινωνικοί μετασχηματισμοί τους οποίους επέφεραν οι κατακτήσεις του Αλεξάνδρου. Η νέα τάξη πραγμάτων αντικατοπτρίζεται στην ελληνιστική λογοτεχνία, που αναζητά θέματα και ύφη σε αρμονία με τις νέες συγκυρίες. Από την άλλη μεριά, ξεκινά μια βαθειά αλλαγή νοοτροπίας στην κοινωνία που κάνει τις γυναίκες να αναλαμβάνουν σταδιακά ενεργητικότερο ρόλο στο γάμο καθώς και στο δημόσιο πεδίο.

9. Σε πολλές περιπτώσεις τόσο στην εποποιία όσο και στα επιγράμματα γίνονται αναφορές στη φήμη ή τη δόξα των γυναικών. Θα ήταν χρήσιμο να κάνουμε εδώ μερικές παρατηρήσεις γι’ αυτό που εννοούσε ο ελληνικός κόσμος ως γυναικεία φήμη, η οποία ήταν στενά συνδεδεμένη με την εικόνα της ιδανικής γυναίκας που επικρατεί στην ελληνική ποίηση από τον Όμηρο και μετά.

Οι γυναίκες αποκτούν τη φήμη εφόσον ανταποκρίνονται στα προτερήματα ή τις αρετές στις οποίες οφείλουν να συμμορφώνονται. Ανάμεσα σε αυτά τα γνωρίσματα που έπρεπε να κατέχουν οι γυναίκες συμπεριλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, οι ηθικές και πνευματικές αρετές, το φυσικό κάλλος που διαφυλάσσεται με αιδώ και σύνεση, η επιδεξιότητα και η εργατικότητα στα οικιακά, η παρθενία στα κορίτσια, η συζυγική πίστη στις έγγαμες, η ομόνοια και η συζυγική αγάπη. Κατά συνέπεια, τα προτερήματα που προσδίδουν φήμη στις γυναίκες σχετίζονται ευρύτερα με το ρόλο τον οποίο κρατούν παραδοσιακά μες το σπίτι. Η εικόνα της γυναίκας που απεικονίζει η ποίηση δεν είναι ένας απλός λογοτεχνικός μύθος που ανήκει εξ ολοκλήρου στο φανταστικό κόσμο αλλά αντανακλά κατά κάποιο τρόπο στους κανόνες και τις συμβάσεις που δέχεται η κοινότητα ως προς αυτό που πρέπει να είναι η γυναίκα και ως προς τη συμπεριφορά που πρέπει να έχει.

Στην εποποιία η Πηνελόπη, πρότυπο ιδανικής γυναίκας, κατακτά άφθαρτη δόξα γιατί υπήρξε πιστή σύζυγος, όπως φαίνεται από ένα απόσπασμα της Οδύσσειας: «Πόσο ευγενείς ήταν οι σκέψεις της άμεμπτης Πηνελόπης, της κόρης του Ικάριου! Πόσο πιστά κράτησε την ανάμνηση του Οδυσσέα, του νόμιμου άντρα της! Γι’ αυτό ποτέ δε θα σβήσει η φήμη της αρετής της, και οι θεοί θα εμπνεύσουν ένα ωραίο τραγούδι στους ανθρώπους προς τιμή της φρόνιμης Πηνελόπης» (ω 194-198). Γι’ αυτό το λόγο, ο ίδιος ο άντρας της, ο Οδυσσέας, πριν να αναγνωριστεί, της λέει ότι κανείς από τους θνητούς που κατοικούν στην απέραντη γη δε θα μπορούσε να την κατακρίνει, γιατί η δόξα της φτάνει μέχρι τα ουράνια πλάτη, όπως η δόξα ενός αψεγάδιαστου βασιλιά που τους θεούς φοβάται και κυβερνάει μια χώρα με πολλούς και γενναίους άντρες (Οδύσσεια, τ 107-110).

Οι αρετές που δίνουν τη δόξα στην Πηνελόπη καθορίζονται, όπως είδαμε, από τη σχέση της με το σύζυγο. Έτσι, η ίδια η Πηνελόπη δηλώνει: «Οι θεοί αφάνισαν τις χάρες μου, την ομορφιά και την κορμοστασιά μου, όταν κίνησαν οι Αργείοι για την Τροία και μαζί τους ο σύζυγός μου, ο Οδυσσέας. Αν τουλάχιστον επέστρεφε εκείνος και φρόντιζε για τη ζωή μου, η δόξα μου θα ’τανε πιο μεγάλη και πιο ωραία» (Οδύσσεια, σ 251-255).

Παρόμοια, τα επιγράμματα αναφέρονται συχνά στη γυναικεία φήμη, η οποία εμφανίζεται σε σχέση με αξίες που εγκωμιάζονται συνήθως στη γυναίκα, όπως αυτές που υπογραμμίσαμε λίγο πιο πάνω. Αυτή η ιδέα συναντάται, ανάμεσα στα πολυάριθμα παραδείγματα που μπορούν να μνημονευθούν, σ’ ένα επίγραμμα της Νάξου όπου επαινείται μια νεαρή σύζυγος που πέθανε πρόωρα: «Ανάμεσα στους ανθρώπους έφτασε τη φήμη της Πηνελόπης λόγω της αγνότητάς της» (Peek, GV 2031.9-10, 2ος-3ος αι. μ.Χ.), σ’ ένα επίγραμμα της Νεαπόλεως της Ιταλίας αφιερωμένο σε μια έγγαμη γυναίκα, όπου η ίδια η νεκρή διακηρύσσει: «Το όνομά μου είναι Ουήρα και όσο ζούσα ήμουνα ξακουστή για τη σωφροσύνη μου» (Peek, GV 1039.1-2, 2ος αι. μ.Χ.), ή σ’ ένα άλλο επίγραμμα της Κυρήνης, που λέει για μια παντρεμένη γυναίκα: «Ξεχασμένα στο σκοτάδι βρίσκονται μαζί, πάνω στη συνετή ρόκα, τα νήματα και η ακούραστη σαΐτα. Η φήμη της ζωής της έγινε τραγούδι» (Peek, GV 758.3-5, 2ος-1ος αι. π.Χ.).

Johann Tischbein, Odysseus and Penelope (1802)

Τέλος, πρέπει να τονίσουμε ότι η ομηρική γυναίκα απολάμβανε μεγάλου σεβασμού, όπως παρατηρείται, για παράδειγμα, στη μορφή της βασίλισσας Αρήτης, την οποία τιμούν ο σύζυγός της ο Αλκίνοος, τα παιδιά της και ο λαός της, που τη βλέπει σα θεά (Οδύσσεια, η 67-74). Αυτή η ιδέα εξάγεται και από τη χρήση του επιθέτου αιδοίη το οποίο σημαίνει «σεβαστή, αξιοσέβαστη, σεβάσμια», που αναφέρεται τόσο σε παντρεμένες γυναίκες όσο και σε κοπέλες, καθώς επίσης σε θεότητες. Έτσι, αυτό το επίθετο χρησιμοποιείται στα ομηρικά έπη στην παρθένο, στη σύζυγο (δίλοχος, γυνή, παράκοιτις), τη μητέρα, την πεθερά (έκυρη), τη βασίλισσα (βασίλεια), την οικονόμο (ταμίη), και στις θεές Ήρα και Θέτιδα. Από την άλλη μεριά, η χρήση ορισμένων ουσιαστικών που αναφέρονται στις γυναίκες, όπως δέσποινα με τη σημασία «οικοδέσποινα», και σε μικρότερο βαθμό πότνια, που λέγεται για τη μητέρα και συνάμα για κάποιες θεές, με την έννοια της «σεβάσμιας», της «κυρίας», φαίνεται να στηρίζει την υπόθεση ότι οι γυναίκες από βασιλική γενιά έχαιραν ιδιαίτερης εκτίμησης στον Όμηρο.

Εξάλλου, τα επιγράμματα αναφέρουν συχνά το σεβασμό στη γυναίκα, είτε πρόκειται για παρθένες είτε για έγγαμες γυναίκες. Έτσι, χρησιμοποιούνται πολλές φορές τα επίθετα αιδοίη και σεμνή, σε σχέση με παρθένους και με έγγαμες γυναίκες, και πιο σπάνια τα ουσιαστικά δέσποινα και πότνια. Σημειώνουμε, για παράδειγμα, ένα επίγραμμα από τη Ρώμη αφιερωμένο σε μια νέα: «Αυτός ο τύμβος φυλάει το σώμα μίας κόρης σεβαστής και άμεμπτης» (Peek, GV 5150.1-2, 2ος αι. μ.Χ.), ή ένα άλλο επίγραμμα επίσης από τη Ρώμη που εγκωμιάζει μια παντρεμένη γυναίκα: «Οι παλιοί θεωρούσαν αξιοσέβαστη την Πηνελόπη, αλλά και οι τωρινοί θεωρούν το ίδιο αξιοσέβαστη την Φηλικίτα» (Peek, GV 1736.1-2, 2ος αι. μ.Χ.).

Οι αναφορές στο μεγάλο σεβασμό για τη γυναίκα αποτελούν, τόσο στον Όμηρο όσο και στα επιγράμματα, ένα ακόμα τρόπο γυναικείου εγκωμίου με τον οποίο υποδεικνύεται ότι, στις περιπτώσεις όπου χρησιμοποιείται αυτό το εγκώμιο, πρόκειται για γυναίκες που θεωρητικά εκπλήρωσαν πιστά το γυναικείο ρόλο τον οποίο τους ανέθεσε η κοινωνία και ότι γι’ αυτό έγιναν άξιες της πιο υψηλής εκτίμησης.

Περισσότερα e-books στην ψηφιακή βιβλιοθήκη του Ερανιστή, ΕΔΩ.

(Εμφανιστηκε 1.237 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)