30 Σεπτεμβρίου 2016 at 20:10

Ο Καντ για την πειθαρχία και τα καθήκοντα της αγωγής των παιδιών

από

Ο Καντ για την πειθαρχία και τα καθήκοντα της αγωγής των παιδιών

Γράφει ο Δημήτρης Τζήκας

Σύμφωνα με τον Γερμανό φιλόσοφο και παιδαγωγό Ιμμάνουελ Καντ, η αγωγή οφείλει:

-Να πειθαρχήσει τον άνθρωπο. «Πειθαρχείν» σημαίνει να προστατεύει τον άνθρωπο, ώστε το «ζωώδες» να μην αποβαίνει σε βλάβη του «ανθρώπινου» στοιχείου, τόσο στο «άτομο», όσο και στον «κοινωνικό άνθρωπο.» Επομένως, «πειθαρχία είναι απλώς η εξημέρωση της αγριότητας.» (παρ. 18)

Ο άνθρωπος έχει δύο δυνατότητες: ή απλώς να ασκηθεί, να διαπλασθεί και να εκπαιδευτεί «μηχανικώς» ή «να διαφωτιστεί πραγματικά»
Ο άνθρωπος έχει δύο δυνατότητες: ή απλώς να ασκηθεί, να διαπλασθεί και να εκπαιδευτεί «μηχανικώς» ή «να διαφωτιστεί πραγματικά»

– Να διαπλάσει τον άνθρωπο· η διάπλαση περιλαμβάνει τη μόρφωση και την εκπαίδευση· χάρη στην εκπαίδευση ο άνθρωπος αποκτά «δεξιότητα», δηλαδή την ικανότητα να επιδιώξει και να επιτύχει οποιονδήποτε σκοπό· η δεξιότητα «καθ’ εαυτήν» δεν προσδιορίζει κανέναν συγκεκριμένο σκοπό, ο σκοπός εξαρτάται από τις «περιστάσεις». Κάποιες δεξιότητες, συνεχίζει ο Καντ είναι καλές για κάθε περίπτωση, όπως λόγου χάρη η ανάγνωση και η γραφή, ενώ άλλες, είναι χρήσιμες για συγκεκριμένους σκοπούς· λ.χ. η μουσική χρειάζεται για να μας κάνει αξιαγάπητους (αξιέραστους)· λόγω του πλήθους των σκοπών που μπορεί να θέσει ο άνθρωπος, οι δεξιότητες είναι ατέλειωτες. Ο άνθρωπος, για να γίνει συνετός, πρέπει να «προσαρμόζεται» στην ανθρώπινη κοινωνία, ώστε να έχει επιρροή και να είναι αξιαγάπητος· η μόρφωση αυτού του είδους καλείται «πολιτισμός»· για να γίνει λοιπόν ο άνθρωπος πολιτισμένος «απαιτούνται τρόποι, ευγένεια και κάποια σύνεση, η οποία μας επιτρέπει να μεταχειριζόμαστε όλους τους ανθρώπους για τους δικούς μας σκοπούς· ωστόσο, οφείλουμε να επιλέγουμε τους «καλύτερους σκοπούς», αυτούς που ωφελούν την ανθρωπότητα ως σύνολο· οι τρόποι της ευγένειας ρυθμίζονται ανάλογα «με την ευμετάβλητη καλαισθησία» της εποχής (λ.χ. κοσμικές τελετές). (παρ. 18)

Οφείλουμε, λέει ο Καντ, να δώσουμε προσοχή στην «ηθικοποίηση»· ο άνθρωπος δεν πρέπει μόνον να είναι ικανός να επιδιώκει παντοειδείς σκοπούς· χρειάζεται ν’ αποκτήσει τη «συναίσθηση», ότι οφείλει να επιλέγει πάντα τους καλούς σκοπούς: «..είναι δε καλοί σκοποί αυτοί που αναγκαία επικροτούνται από τον καθένα χωριστά και θα μπορούσαν ταυτόχρονα να είναι σκοποί για τον καθένα.» (παρ. 18)

Ο άνθρωπος έχει δύο δυνατότητες: ή απλώς να ασκηθεί, να διαπλασθεί και να εκπαιδευτεί «μηχανικώς» ή «να διαφωτιστεί πραγματικά»· μπορούμε να εκπαιδεύσουμε τους ανθρώπους, όπως τα σκυλιά ή τους ίππους, αλλά η μηχανική εκπαίδευση, ας την πούμε η «εκμάθηση δεξιοτήτων», ουδόλως είναι «μόρφωση» Το βασικό και απαιτητικό ζήτημα για τον Καντ είναι «να μάθουν τα παιδιά να σκέφτονται», να είναι δηλαδή σε θέση να κατανοήσουν τις «αρχές», από τις οποίες προέρχεται «πάσα πράξις». (παρ. 19)

Στην «ιδιωτική εκπαίδευση», η «ηθικοποίηση» των παιδιών παραμελείται και αφήνεται συνήθως στους ιερείς. Ωστόσο, πρέπει νηπιόθεν τα παιδιά να μάθουν ν’ αποστρέφονται το «κακό», όχι μόνο επειδή το απαγορεύει ο Θεός, αλλά επειδή είναι από μόνο του (καθ’ αυτό) αποτρόπαιο· διαφορετικά, οι άνθρωποι θα κατέληγαν στη σκέψη ότι θα μπορούσαν και να πράξουν «το κακό», όπως το έπρατταν πάρα πολλοί πριν την απαγόρευση, και ο Θεός θα μπορούσε να κάνει «μία εξαίρεση.» Κατά τον Καντ, η ελευθερία του ανθρώπου να επιλέξει το «καλό», ταυτίζεται σχεδόν με τη βούληση του πανάγαθου Θεού: «Ο Θεός είναι το αγιότατο των όντων και θέλει μόνον ότι είναι καλό· επιθυμεί δε να ασκούμε την αρετή λόγω της εσωτερικής αξίας της, και όχι επειδή ο ίδιος το θέλησε.» (παρ. 19)

Πρέπει πρώτα να ιδρύσουμε «πειραματικά σχολεία» και στη συνέχεια «πρότυπα»· η αγωγή χρειάζεται να στηρίζεται βέβαια σε «αρχές», δεν πρέπει όμως να είναι «απλός ορθολογισμός» αλλά και κάποιου είδους «μηχανισμός», ανοιχτός σε βελτιώσεις που θα προκύψουν με βάση την πειραματική επιστημονική μέθοδο. Τα πρότυπα σχολεία που λειτουργούσαν εκείνη την εποχή στην Αυστρία ήταν «τυφλοί μηχανισμοί»· τα υπόλοιπα ιδρύματα όφειλαν να λειτουργούν σύμφωνα με το «υπόδειγμα», ενώ απέφευγαν ακόμη και να προσλαμβάνουν δασκάλους που δεν αποφοίτησαν από τις τάξεις τους. Με τέτοιους περιορισμούς ήταν αδύνατο να προκύψει κάτι καλό: «Συνήθως βεβαίως φαντάζονται, ότι τα πειράματα σχετικά με την αγωγή ουδόλως είναι αναγκαία, και ότι θα μπορούσαμε δια του λογικού και μόνον να κρίνουμε αν ένα πράγμα θα είναι καλό ή κακό. Όμως, πολύ πλανώνται ως προς αυτό· η πείρα μάς διδάσκει ότι πολύ συχνά οι απόπειρές μας είχαν αποτελέσματα εντελώς αντίθετα απ’ αυτά που προσδοκούσαμε.» Χωρίς  πειράματα, «ουδεμία γενιά ανθρώπων μπορεί να χαράξει ένα πλήρες σχέδιο αγωγής.» Η μόνη πειραματική σχολή που άνοιγε νέους δρόμους ήταν το Ινστιτούτο του Ντεσσσάου, το οποίο ιδρύθηκε το 1774 στο δουκάτο Άνχαλτ-Ντεσάου· παρά τις αδυναμίες του, ήταν το μόνο σχολείο που επέτρεπε στους δασκάλους να εργάζονται με «δικές τους μεθόδους και προγράμματα», να συζητούν και να συνεργάζονται· επιπλέον, το σχολείο βρισκόταν σε σταθερή επικοινωνία με πολλούς εξέχοντες παιδαγωγούς της Γερμανίας. (παρ. 20)

Ο άνθρωπος έχει δύο δυνατότητες: ή απλώς να ασκηθεί, να διαπλασθεί και να εκπαιδευτεί «μηχανικώς» ή «να διαφωτιστεί πραγματικά»· μπορούμε να εκπαιδεύσουμε τους ανθρώπους, όπως τα σκυλιά ή τους ίππους, αλλά η μηχανική εκπαίδευση, ας την πούμε η «εκμάθηση δεξιοτήτων», ουδόλως είναι «μόρφωση» Το βασικό και απαιτητικό ζήτημα για τον Καντ είναι «να μάθουν τα παιδιά να σκέφτονται», να είναι δηλαδή σε θέση να κατανοήσουν τις «αρχές», από τις οποίες προέρχεται «πάσα πράξις».

Η αγωγή περιλαμβάνει την «περίθαλψη» και τη «μόρφωση»· η τελευταία διακρίνεται σε:

«αρνητική μόρφωση» ή «πειθαρχία», η οποία απλώς αποτρέπει τα σφάλματα.

«θετική μόρφωση» ή αλλιώς «εκπαίδευση» και «καθοδήγηση»· καθοδήγηση είναι «η χειραγώγηση κατά την εφαρμογή όσων διδάχτηκαν»· από  αυτό προκύπτει και η διαφορά μεταξύ του καθηγητή και του παιδαγωγού: ο πρώτος είναι «διδάσκαλος», ο δεύτερος είναι «οδηγός»· ο ένας διδάσκει «μόνο για το σχολείο», ο άλλος διδάσκει «για τη ζωή». (παρ. 21)

Η αγωγή είναι ιδιωτική ή δημόσια· η δημόσια εκπαίδευση οφείλει να ενώνει την «παιδεία» και την «ηθική διάπλαση». H «εφαρμογή των παραγγελμάτων» της δημόσιας αγωγής επαφίεται στην «ιδιωτική». Ο Καντ δεν χρησιμοποιεί σταθερή ορολογία: ως «ιδιωτική» πρέπει εδώ να εννοήσουμε μάλλον την αγωγή που παρέχεται στον χώρο του ευρύτερου οικογενειακού περιβάλλοντος· η «δημόσια» εκπαίδευση ασκείται σε σχολεία ή αλλιώς «εκπαιδευτικά ινστιτούτα» και έχει στόχο «να προκαλέσει καλή ιδιωτική αγωγή». Ωστόσο, στα χρόνια του Καντ, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα δεν είναι πολλά και ο αριθμός των μαθητών τους δεν μπορεί να είναι «μέγας», αφού είναι «δαπανηρότατα»· όπως συνέβαινε και με τα οπλοστάσια ή τα νοσοκομεία, «τα απαιτούμενα οικοδομήματα και οι μισθοί των διευθυντών, των επιτηρητών και των υπαλλήλων απορροφούν ήδη το ήμισυ των χρημάτων που διατίθενται»· κατά τον Καντ, «αν τα χρήματα αυτά αποστέλλονταν στις οικίες των φτωχών, θα βελτιωνόταν σημαντικά η κατάστασή τους.» (παρ. 22) Γι’ αυτό άλλωστε «μόνον τα τέκνα των πλουσίων θα μπορούσαν να σταλούν σε τέτοιου είδους εκπαιδευτήρια.» Σκοπός των δημοσίων ινστιτούτων είναι «η τελειοποίηση της οικιακής αγωγής». (παρ. 23) Αν οι γονείς ή όσοι βοηθούν στην ανατροφή των παιδιών «ετύγχανον καλής αγωγής», οι δημόσιες δαπάνες για τα σχολεία θα ήταν περιττές.

Ενδεικτική βιβλιογραφία και πηγές

Εμμανουήλ Κάντιου, Περί Παιδαγωγικής, μετάφραση Ιωάννου Οικονομίδη, Αθήνα 1929. Τα χωρία του Καντ αποδίδονται στη νέα ελληνική γλώσσα, με βάση τη μετάφραση του Ι. Οικονομίδη. Οι παραπομπές γίνονται στις αντίστοιχες παραγράφους του βιβλίου.

Δείτε ακόμη:

  • ARKAS -The Original Page28 Αυγούστου 2016 Ο Ιμμάνουελ Καντ για την τέχνη της αγωγής (0)
    Ο Ιμμάνουελ Καντ για την τέχνη της αγωγής «Sapere aude!» («Τόλμησε να γνωρίζεις»). Γράφει ο Δημήτρης Τζήκας Η αγωγή είναι τέχνη και η άσκησή της «οφείλει να τελειοποιηθεί» δια μέσου […]
  • ARKAS -The Original Page25 Ιουλίου 2016 Ο Ιμμάνουελ Καντ, η φύση του ανθρώπου και η αγωγή (2)
    Το σχέδιο για μια «Θεωρία της Αγωγής», αν και η ανθρωπότητα δεν είναι σε θέση να το πραγματοποιήσει αμέσως, είναι «ιδανικό ευγενές.» Θα ήταν λάθος, συνεχίζει ο Καντ, να θεωρήσουμε ένα […]
  • Γελοιογραφία εποχής20 Απριλίου 2013 «Κυάμων απέχεσθε» (0)
    «Κυάμων απέχεσθε» Γράφει ο Δημήτρης Τζήκας Η φράση  «κυάμων απέχεσθε» αποδίδεται στον μυστηριώδη  Πυθαγόρα και σημαίνει κατά λέξη  «να απέχετε από τα κουκιά». Ξέρουμε ότι τα […]
  • Η Ελληνική Κοινότητα Βουδαπέστης εκκλησιαστικά ήταν εξαρτημένη από τον Ορθόδοξο Επίσκοπο Βουδιμίου26 Αυγούστου 2014 Ιστορία της Κοζάνης. Οι κομπανίες. Κοζανίτες στις παλαιές παροικίες Ουγγαρίας και Αυστρίας (1)
    Οι Κομπανίες ήταν αδελφότητες πραματευτών και άλλων επαγγελματιών Ελλήνων στις παροικίες της Ουγγαρίας, στην Αυστρία και τις παραδουνάβιες χώρες. Αυτές, συγκροτημένες το πλείστον από […]
  • Επίκουρος12 Ιανουαρίου 2014 Επιστολή του Επίκουρου προς τον Μενοικέα (0)
    Ο Επίκουρος (341 π.Χ. - 270 π.Χ.) ήταν αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος. Ίδρυσε δική του φιλοσοφική σχολή, με το όνομα Κήπος του Επίκουρου, η οποία θεωρείται από τις πιο γνωστές σχολές της […]
  • Ο Λε Μπον εξαρτά την πίστη σε θαύματα, ψευδαισθήσεις ή συμβάντα ανεξήγητα με μια πρώτη ματιά από τη συμμετοχή ενός υποκειμένου στη μάζα.25 Απριλίου 2013 Ο Γκυστάβ Λε Μπον και οι ομαδικές παραισθήσεις (4)
    Επί του παρόντος, ο μύθος μεταβάλ­λεται ακόμη. Όταν κάποιες δεκάδες αιώνων θα έχουν περάσει από πά­νω του, οι επιστήμονες του μέλλοντος, εν όψει αυτών των αντιφατικών αφηγήσεων, θα […]
  • Σάντρο Μποττιτσέλλι, Αλληγορία της Άνοιξης (περ. 1482).19 Ιουλίου 2013 Ο Τίτος Λουκρήτιος, οι επιθυμίες και ο σοφός άνθρωπος (1)
    Ποια είναι η ανώτατη πνευματική ηδονή; αυτή που αναβλύζει τις στιγμές που η νηφάλια σκέψη (νήφων λογισμός) σκορπίζει τα σκοτάδια της μεταφυσικής και ότι προκαλεί φόβο γίνεται αντικείμενο […]
  • Cicero Denounces Catiline, fresco by Cesare Maccari, 1882–886 Αυγούστου 2013 Ο Τορκουάτος, οι αρετές και η ευτυχισμένη ζωή (0)
    «Συνεπώς δεν θα ήταν σωστό να πούμε πως η Δικαιοσύνη είναι επιθυμητή αυτή καθ' αυτή. Είναι επιθυμητή επειδή σε μεγάλο βαθμό παράγει ικανοποίηση. Το να σ' έχουν σε υπόληψη και να σε […]
  • Milo Manara’s amazing illustration of human history24 Μαΐου 2013 Για τις ιδέες των ανθρώπων. Μακριά από κακές παρέες (0)
    Μπορούμε να θεωρήσουμε ως Υποκείμενο την ύπαρξη που έχει, κατ’ αρχήν, συνείδηση του εαυτού της. Αυτό το Υποκείμενο έχει τρεις γενικές διαβαθμίσεις: το άτομο, η ομάδα, το ανθρώπινο γένος. […]
  • Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (Σκιάθος 4 Μαρτίου 1851 - Σκιάθος 3 Ιανουαρίου 1911)9 Σεπτεμβρίου 2014 Η Αριστουρία κι εκ πόσων νήσων αποτελείται η Επτάνησος (1)
    Επάνω εις το φατνωμένον μέρος του κτιρίου, προς το ανατολικομεσημβρινόν ήμισυ, ίπταντο μετοχαί, απαρέμφατα, αντωνυμίαι, και εκελάδουν μονοτόνως εναλλασσόμενα πρόσωπα και αριθμοί […]
  • Ο Αντόνιο Γκράμσι θεωρεί ότι η εκπαίδευση έχει να κάνει μ’ έναν μηχανισμό κουλτούρας μέσα από τον οποίο η παλιά γενιά δίνει στη νέα γενιά όλη την εμπειρία του παρελθόντος, προκαθορισμένες κλίσεις και συνήθειες.30 Μαρτίου 2014 Ο Αντόνιο Γκράμσι, η ανάπτυξη της προσωπικότητας και η κουλτούρα (1)
    «Πώς θα καταφέρει το κάθε μεμονωμένο άτομο να ενσωματωθεί στο συλλογικό άνθρωπο και πώς θα εξασκηθεί η εκπαιδευτική πίεση πάνω στα μεμονωμένα άτομα, κερδίζοντας από αυτά τη συγκατάθεση και […]
  • Detail of painting of "Young Girl Defending Against Cupid" by Adolphe Bouguereau, 188025 Φεβρουαρίου 2015 Ο Μακιαβέλι για τον Έρωτα (1)
    «Όσο για τον Έρωτά σου, σου θυμίζω πως απ’ τον έρωτα ξεσκίζονται όσοι πάνε να του ψαλιδίσουν τις φτερούγες ή να τον δέσουν όταν τους πέφτει στην αγκαλιά. Σε εκείνους, όντας παιδί και […]
  • Ιερώνυμος Μπος, Ο κήπος των επίγειων απολαύσεων, λεπτομέρεια10 Μαΐου 2013 Ο Επίκουρος και η φιλοσοφία της ευτυχίας (ΙΙ) (11)
    Είναι μάταια τα λόγια του φιλοσόφου που δεν θεραπεύουν κανένα ανθρώπινο πάθος• ακριβώς όπως η ιατρική είναι ανώφελη αν δεν γιατρεύει τις αρρώστιες του σώματος, έτσι και η φιλοσοφία δεν […]
  • νίβω, νίβομαι4 Οκτωβρίου 2014 Τι σημαίνει: νίβω (0)
    «Νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν»= πλύνε τις αμαρτίες, όχι μόνο το πρόσωπo σου
  • Παλιά ταχυδρομική κάρτα με την πλατεία της Κοζάνης30 Αυγούστου 2014 Ιστορία της Κοζάνης: Επίσκοπος Βενιαμίν. Φιλική Εταιρεία. Εκστρατεία κατά του Αλή πασά (1)
    Περί τα τέλη του 1819, η Σουλτανική κυβέρνηση έλαβε γνώση των ενεργειών του Αλή πασά, ο οποίος ετοίμαζε σοβαρό κίνημα· ξύπνησε δε από τον λήθαργο, και απέσυρε την εμπιστοσύνη που είχε […]
  • Ο Εμμανουήλ Ροΐδης (28 Ιουλίου 1836 – 7 Ιανουαρίου 1904)13 Ιουνίου 2013 Ο σημερινός Έλλην (0)
    Ο σημερινός Έλλην Απόσπασμα από: Εμμανουήλ Ροΐδης: Η Πολιτική εν Ελλάδι  ρητορεία Ο σημερινός Έλλην εξαγόμενος της πολιτικής ομοιάζει οψάριον έκτος του ύδατος. Η διάνοια αυτού […]
  • Ο κρατήρας του Δερβενίου - Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης (λεπτομέρεια)13 Απριλίου 2014 Ο κρατήρας του Δερβενίου (2)
    Ο κρατήρας του Δερβενίου
  • Εργάτες στο μεσοπόλεμο24 Αυγούστου 2013 Επιστολή ανέργου Γερμανού (0)
    Επιστολή ανέργου Γερμανού «Αξιότιμε κ. μυστικοσύμβουλε δρ. Ντούισμπεργκ. Μέσα στην μεγάλη μου ανάγκη, στην απελπισία μου, παίρνω το θάρρος να σας προσπέσω και να σας παρακαλέσω να […]

Απάντηση

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.