20 Νοεμβρίου 2014 at 23:22

Λόγοι που οδήγησαν, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στην ανάγκη ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης

από

Λόγοι που οδήγησαν, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στην ανάγκη ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Εκτός από τους πολιτικούς παράγοντες που δημιούργησαν τις κατάλληλες προϋποθέσεις και συνέβαλλαν στη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, υπήρξαν και οικονομικοί λόγοι που κ αυτοί με τη σειρά τους έδωσαν ώθηση προς την ίδια κατεύθυνση.
Εκτός από τους πολιτικούς παράγοντες που δημιούργησαν τις κατάλληλες προϋποθέσεις και συνέβαλλαν στη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, υπήρξαν και οικονομικοί λόγοι που κ αυτοί με τη σειρά τους έδωσαν ώθηση προς την ίδια κατεύθυνση.

Γράφει ο Γεώργιος Α. Κωστόπουλος

<<Η συσπείρωση των ευρωπαϊκών κρατών απαιτεί να εξαλειφθεί η προαιώνια αντίθεση μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας(…). Η από κοινού διαχείριση της παραγωγής του άνθρακα και χάλυβα θα εξασφαλίσει άμεσα την εγκατάσταση κοινών βάσεων οικονομικής ανάπτυξης, πρώτου σταδίου της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας και θα αλλάξει την μοίρα περιοχών, οι οποίες από μακρού προορίζονται για την κατασκευή πολεμικών όπλων, υπήρξαν δε και τα πιο σταθερά θύματα των τελευταίων(…). Η αλληλεγγύη που θα δημιουργηθεί στην παραγωγή θα καταδείξει ότι κάθε πόλεμος μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας καθίσταται όχι μόνον αδιανόητος αλλά και υλικά αδύνατος>>

Απόσπασμα από την ομιλία του Ρομπέρ Σουμάν 

    Μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το πολιτικό κλίμα ανάμεσα στα κράτη της δυτικής Ευρώπης ήταν στην πιο ώριμη του περίοδο για να δεχτεί μια ενδεχόμενη ενοποίηση. Η ένωση αυτή, για αρκετούς μελετητές, υπήρξε η μοναδική λύση για την έξοδο από τις ακραίες εθνικιστικές τάσεις, που είχαν συντρίψει την ήπειρο καθώς και την διαφυγή από την αδύναμη οικονομική κατάσταση στην οποία είχαν βρεθεί τα κράτη της Δυτικής Ευρώπης μετά το τέλος του πολέμου[1].

    Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ στο λόγο που εκφώνησε το 1946 στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης, πρότεινε, μεταξύ άλλων, την ειρηνική ανάπτυξη της ευρωπαϊκής οικογένειας με ασφάλεια και ελευθερία και έδωσε το έναυσμα για μια πρώτη απόπειρα ενοποίησης. Έπειτα, τη σκυτάλη ανέλαβε ο Ρομπέρ Σουμάν, ο οποίος στις 9 Μαΐου 1950 υπέβαλε πρόταση για την κοινή διαχείριση των βιομηχανιών άνθρακα και χάλυβα από τη Γαλλία και τη Δυτική Γερμανία.

    Στην παρακάτω εργασία θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε και να ιεραρχήσουμε τους λόγους που οδήγησαν στην Ευρώπη, στην ίδρυση Ευρωπαϊκής Κοινότητας/Ένωσης.

  1. Λόγοι που οδήγησαν στη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας

    Με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου τα κράτη της Ευρώπης βρέθηκαν αντιμέτωπα με χιλιάδες προβλήματα[2]. Οι απώλειες σε ανθρώπινο δυναμικό, σε οικονομικό αλλά και σε εδαφικό ήταν ασύλληπτες. Τα δυτικοευρωπαϊκά κράτη είχαν απολέσει την πρότερη κυριαρχία τους και είχαν κατανοήσει πλήρως πως δεν υπήρχε περιθώριο για περαιτέρω συρράξεις. Οι αδιάκοπες πολεμικές συγκρούσεις τα είχαν αποδυναμώσει και επιβαλλόταν με κάθε τρόπο να επανακάμψουν σε όλα τα επίπεδα. Για να πραγματωθεί αυτό, χρειαζόταν να συνυπάρξουν ειρηνικά και να επικρατήσουν συνθήκες ασφάλειας αλλά και ελευθερίας ανάμεσά τους.

Με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου τα κράτη της Ευρώπης βρέθηκαν αντιμέτωπα με χιλιάδες προβλήματα[2]. Οι απώλειες σε ανθρώπινο δυναμικό, σε οικονομικό αλλά και σε εδαφικό ήταν ασύλληπτες.
Με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου τα κράτη της Ευρώπης βρέθηκαν αντιμέτωπα με χιλιάδες προβλήματα[2]. Οι απώλειες σε ανθρώπινο δυναμικό, σε οικονομικό αλλά και σε εδαφικό ήταν ασύλληπτες.

    Με το πέρας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου σηματοδοτήθηκε και το τέλος μιας εποχής και την έναρξη μιας άλλης. Ένα από τα σημαντικά αποτελέσματα υπήρξε η αλλαγή των παγκόσμιων συσχετισμών ανάμεσα στις Μεγάλες Δυνάμεις. Η Γερμανία και η Ιταλία είχαν υποστεί συντριπτική ήττα και απώλειες. Η Βρετανία είχε χάσει σε σημαντικό βαθμό τη δυνατότητα να επηρεάζει τις διεθνείς εξελίξεις. ΟΙ ΗΠΑ είχαν κατά πολύ ξεπεράσει όλα τα άλλα κράτη από την πλευρά της οικονομικής ισχύος και αναδείχτηκαν από τον πόλεμο ως κύρια στρατιωτική δύναμη. Από την άλλη πλευρά, η Σοβιετική Ένωση βγήκε από τον πόλεμο ως η δεύτερη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη του πλανήτη[3].

    Οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και οι υλικές καταστροφές του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου ήταν τεράστιες, γεγονός που αποτελούσε τροχοπέδη για την οικονομική ανάκαμψη των ευρωπαϊκών κρατών. Η καταστροφή του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, είκοσι χρόνια μετά τον επίσης καταστροφικό Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έδειχνε ότι οι εθνικιστικές συγκρούσεις του παρελθόντος μόνο κακό είχαν προκαλέσει[4].

    Το διάστημα 1940-45, εκτός από τη Βρετανία, όλες οι μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες είχαν ηττηθεί, έστω μια φορά, και η αυτοπεποίθηση τους είχε πληγεί ανεπανόρθωτα. Οι ήττες αυτές έκαναν τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης δεκτικές στην ιδέα της μεταξύ τους συνεργασίας.

    Επίσης, η υποψία μιας απειλής τόσο σε στρατιωτικό, όσο και σε πολιτικό επίπεδο σε συνδυασμό με την αναγκαιότητα μιας νέας αρχής συνέβαλλε στην προώθηση της συνεργασίας. Για να αντιμετωπίσουν μάλιστα την απειλή της Σοβιετικής Ένωσης, τα περισσότερα Δυτικοευρωπαϊκά κράτη είχαν ενταχθεί, ήδη από το 1949, στον Οργανισμό του Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ) και επομένως βρίσκονταν υπό την Αμερικανική πυρηνική ασπίδα[5].

    Αξίζει να σημειωθεί ο φόβος που διέπει τόσο τις ΗΠΑ όσο και τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης για την επανεμφάνιση μιας ισχυρής Γερμανίας. Στα τέλη της δεκαετίας του 1940, ήταν φανερό ότι η οικονομική αναθέρμανση της Δυτικής Γερμανίας ήταν απαραίτητη για την οικονομική ανάπτυξη όλης της Δυτικής Ευρώπης[6]. Η δημιουργία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας το φθινόπωρο του 1949 ενίσχυσε αυτούς τους φόβους. Το Σχέδιο Σουμάν το 1950, λειτούργησε ανακουφιστικά ως προς τους φόβους αυτούς. Το παράπάνω Σχέδιο οδήγησε στη δημιουργία της πρώτης υπερεθνικής Ευρωπαϊκής Κοινότητας[7].

    Τα ευρωπαϊκά κράτη, υποκινούμενα από τις ανάγκες αυτές της επανάκαμψης άρχισαν τις πρώτες προσπάθειες ενοποίησης. Οι παράγοντες που συνέβαλλαν στην κίνηση αυτή μπορούν να διακριθούν σε πολιτικούς, οικονομικούς αλλά και εδαφικούς.

  1. i) Πολιτικοί λόγοι

    Οι πρώτες προσπάθειες ενοποίησης, όπως προαναφέραμε, αρχίζουν μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν τα κράτη της Ευρώπης βρέθηκαν αντιμέτωπα με την ανάγκη να ανοικοδομήσουν και να αναζωογονήσουν τις κατεστραμμένες εθνικές οικονομίες τους. Το Σχέδιο Μάρσαλ και η οικονομική βοήθεια που δόθηκε από τις ΗΠΑ στα ευρωπαϊκά κράτη με σκοπό να ορθοποδήσουν οικονομικά δημιούργησε την ανάγκη για την ίδρυση του οργανισμού της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας (ΟΕΟΣ), που θα είχε ως κύριο έργο του την επεξεργασία ενός υπερεθνικού σχεδίου οικονομικής ανάπτυξης. Η πρώτη λοιπόν, κίνηση ιδεών υπέρ της ενότητας των δυτικοευρωπαϊκών κρατών δημιουργήθηκε μέσα σε αυτό το πλαίσιο, όπως απαιτούσε το κλίμα του ψυχρού πολέμου, σε μια Ευρώπη χωρισμένη σε δύο στρατόπεδα[8].

    Έναν από τους σημαντικότερους λόγους αποτέλεσε το γερμανικό ζήτημα. Όσοι επωμίστηκαν τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση των ευρωπαϊκών κρατών έρχονταν αντιμέτωποι με το ζήτημα της ανασυγκρότησης της Γερμανίας. Η δύναμη της Γερμανίας καθώς και η εικόνα της ως η πιο εχθρική χώρα της Ευρώπης, δημιουργούσε αμφιβολίες σχετικά με το βαθμό μέχρι τον οποίο θα έπρεπε να ανασυγκροτηθεί μεταπολεμικά η χώρα. Παρά τις απώλειες του πολέμου η οικονομική της δύναμη ήταν σημαντική. Την ίδια χρονική περίοδο, η Σοβιετική Ένωση είχε πάρει τη θέση της Γερμανίας και θεωρείτο αυτή η κύρια απειλή κατά της σταθερότητας στην Ευρώπη[9].

    Στόχος[10] επομένως, των κρατών της Δύσης ήταν η προστασία της Δυτικής Ευρώπης από την κομμουνιστική απειλή μετά την ενίσχυση της θέσης της Σοβιετικής Ένωσης. Οι ΗΠΑ αντιλαμβανόμενες την ανησυχία των υπολοίπων ευρωπαϊκών κρατών εγγυήθηκαν μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ ότι θα τα προστατεύουν σε περίπτωση επίθεσης, Με αφορμή τη δράση της Σοβιετικής Ένωσης και την υποστήριξη από τα κομμουνιστικά κόμματα, οι Ηνωμένες Πολιτείες άσκησαν πιέσεις και επέφεραν την ολοκλήρωση στις διακρατικές σχέσεις, όχι όμως στο βαθμό που επιθυμούσαν οι ίδιες πραγματικά. Το 1947 το δόγμα Τρούμαν ήταν μια έμπρακτη υποστήριξη στους ελεύθερους λαούς που αντιστέκονται στις προσπάθειες ένοπλων μειονοτήτων ή εξωτερικών πιέσεων. Το 1948 με το σχέδιο Μάρσαλ, αλλά και το 1949 με το ΝΑΤΟ οι Ηνωμένες Πολιτείες ενίσχυσαν οικονομικά και υποσχέθηκαν στρατιωτική βοήθεια απέναντι στα δέκα τότε κράτη μέλη της Δυτικής Ευρώπης σε περίπτωση Σοβιετικής επίθεσης.

    Η υπογραφή της συνθήκης της Δουνκέρκης, μεταξύ Γαλλίας και Βρετανίας, ήρθε ως αποτέλεσμα στο φόβο ανάδυσης του Γερμανικού Γίγαντα. Η παραπάνω συνθήκη, υπήρξε ουσιαστικά, η αρχή για την ένταξη της Ιταλίας και της Γερμανίας στο δυτικοευρωπαϊκό κλίμα συνεργασίας. Όμως, η μέθοδος που έπρεπε να χρησιμοποιηθεί για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός δίχασε τους συμμάχους και τους οδήγησε το 1949 στην οριστική διαίρεση της χώρας σε Δυτική Γερμανία και ανατολική Γερμανία.

    Να σημειωθεί ότι οι ΗΠΑ δεν εκμεταλλεύτηκαν καταστάσεις και ούτε προσπάθησαν να επιβληθούν σε κράτη που δεν ήθελαν βοήθεια, παρά μόνο όταν η αρωγή της επιδιώχθηκε από τα ίδια τα κράτη[11].

    Εξίσου σημαντικός παράγοντας που ώθησε τα κράτη της Ευρώπης προς την ενοποίηση, ήταν η καταπολέμηση των εθνικιστικών κινημάτων που είχαν καταστρέψει την Ευρώπη. Τα ευρωπαϊκά κράτη μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, συνειδητοποίησαν ότι ένα πνεύμα συνεργασίας και ομόνοιας θα ήταν σαφώς περισσότερο προσοδοφόρο από τον εθνικισμό, που όπως είχαν δείξει τα δείγματα μέχρι τότε, το μόνο που κατάφερνε ήταν να οδηγήσει τα κράτη στη μαζική καταστροφή. Αυτό που προείχε πλέον στη διαμόρφωση της κοινωνίας, ήταν η προστασία του ατόμου από εξωτερικές επιθέσεις, ελεύθερου να συνεχίσει τις καθημερινές του δραστηριότητες. Επομένως, χρειαζόταν ένας οργανισμός μεγαλύτερος και πιο ισχυρός από την κοινωνία των Εθνών. Το γεγονός αυτό οδήγησε το 1949 στην υπογραφή του καταστατικού του συμβουλίου της Ευρώπης από τους εκπροσώπους δέκα κρατών. Όμως, το συμβούλιο της Ευρώπης διέψευσε τις προσδοκίες όσων πίστεψαν πως θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για ένα σύστημα κρατών στη Δυτική Ευρώπη και αυτό γιατί δε δόθηκε έμφαση σε σημεία ενδιαφέροντος εκτός από τις υποχρεώσεις του κάθε κράτους (Ηνωμένο Βασίλειο), οι στόχοι που έθετε ήταν ασαφείς και ακολουθήθηκε η Διακυβερνητική διαδικασία στη λήψη αποφάσεων[12].

Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ στο λόγο που εκφώνησε το 1946 στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης, πρότεινε, μεταξύ άλλων, την ειρηνική ανάπτυξη της ευρωπαϊκής οικογένειας με ασφάλεια και ελευθερία και έδωσε το έναυσμα για μια πρώτη απόπειρα ενοποίησης.
Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ στο λόγο που εκφώνησε το 1946 στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης, πρότεινε, μεταξύ άλλων, την ειρηνική ανάπτυξη της ευρωπαϊκής οικογένειας με ασφάλεια και ελευθερία και έδωσε το έναυσμα για μια πρώτη απόπειρα ενοποίησης.
  1. ii) Οικονομικοί Παράγοντες 

    Εκτός από τους πολιτικούς παράγοντες που δημιούργησαν τις κατάλληλες προϋποθέσεις και συνέβαλλαν στη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, υπήρξαν και οικονομικοί λόγοι που κ αυτοί με τη σειρά τους έδωσαν ώθηση προς την ίδια κατεύθυνση. Όπως έχουμε ήδη αναφέρει, τα δυτικοευρωπαϊκά κράτη προσπάθησαν μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου θέλησαν να ανασυγκροτήσουν τις κατεστραμμένες τους οικονομίες. Για το σκοπό αυτό δημιουργήθηκαν δύο νέοι οργανισμοί που συνέβαλαν στην ανάπτυξη νέων διεθνών και οικονομικών συμφωνιών.

    Οι οργανισμοί αυτοί ήταν:

 α) Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) με σκοπό να μειώσει το οικονομικό πρόβλημα, παρέχοντας πιστωτικές διευκολύνσεις.

β) Η Διεθνής Τράπεζα για την Ανασυγκρότηση και την Ανάπτυξη (Παγκόσμια Τράπεζα) με σκοπό τη χορήγηση μακροπρόθεσμων δανείων.

    Η λειτουργία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας ξεκίνησε το 1947 και αργότερα είκοσι τρεις χώρες διαπραγματεύτηκαν τη Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου έτσι ώστε να μπορούν να διακινούν ελεύθερα προϊόντα στις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές. Όμως, την ελπίδα και την προσπάθεια για ανάπτυξη εμπόδισαν σημαντικά προβλήματα που προέκυψαν σχετικά με τα ισοζύγια πληρωμών και την έλλειψη δολαρίων. Λύση έδωσαν ξανά οι ΗΠΑ όπως έχει αναφερθεί παραπάνω, με το Σχέδιο Μάρσαλ. Ο όρος που έθεταν ήταν ότι τα κράτη μέλη που θα λάμβαναν την οικονομική βοήθεια ήταν υποχρεωμένα να καταβάλουν κάθε προσπάθεια για οικονομική συνεργασία μεταξύ τους, με αποτέλεσμα τη δημιουργία του Οργανισμού Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας (ΟΕΟΣ) με στόχο την ανάπτυξη κοινής οικονομικής πολιτικής και την επίτευξη μιας υγιούς ευρωπαϊκής οικονομίας μέσω της συνεργασίας των μελών της. Ο ΟΕΟΣ παραχώρησε αργότερα τη θέση του στον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) τον οποίο μπορούν να απαρτίζουν και μη Ευρωπαϊκές χώρες[13].

Συμπεράσματα 

    Συμπερασματικά, κατανοούμε πως οι λόγοι που ώθησαν στις προσπάθειες δημιουργίας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ήταν σημαντικοί και ισχυροί. Μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ο τρόπος σύνδεσης και επικοινωνίας μεταξύ των δυτικοευρωπαϊκών κυβερνήσεων καθώς και ο Χάρτης της Ευρώπης άλλαξε ριζικά. Οι διεθνείς κυβερνητικοί οργανισμοί που δημιουργήθηκαν, άλλοι με παγκόσμιο και άλλοι με περιφερειακό χαρακτήρα, διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο.

    Παράγοντες-κλειδιά για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση αποτέλεσαν η αδυναμία των ευρωπαϊκών εθνικών κρατών, η ανάγκη εύρεσης λύσης στο Γερμανικό πρόβλημα και η διεθνής πολιτική κατάσταση. Για την οργάνωση της συνεργασίας και της ολοκλήρωσης μεταξύ κρατών διατυπώθηκαν αρκετές προτάσεις και συνάφθηκαν πολλές συμφωνίες. Οι πιο φιλόδοξοι επεδίωξαν τη συνένωση του συνόλου της Δυτικής Ευρώπης σε μία ομοσπονδιακή Ένωση.

    Αν και τα κράτη ήρθαν πολύ πιο κοντά το ένα στο άλλο, εξαιτίας των περιστάσεων και των οικονομικών μεταβολών, δύσκολα θα μπορούσε κανείς να πει ότι υπήρξε μια κοινή συνεκτική δύναμη ολοκλήρωσης. Η ενοποίηση όμως προσέφερε ένα μέσο ισχυροποίησης απέναντι και στις δύο υπερδυνάμεις και την ελπίδα ώστε η Ευρώπη να αποτελέσει μια Τρίτη δύναμη[14]. 

Βιβλιογραφία 

Hening S., Η ενοποίηση της Ευρώπης. Από τη διχόνοια στην ομόνοια, ΕΑΠ., Πάτρα, 2002

Λάβδας Κ., Δημιουργία και εξέλιξη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, ΕΑΠ., Πάτρα, 2002

Nugent N., Πολιτική και διακυβέρνηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα, 2004

Χατζηβασιλείου Ε., Εισαγωγή στην Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2001

Χριστοδουλίδης Θ., Από την ευρωπαϊκή ιδέα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ιστορική διάσταση του Ευρωπαϊκού εγχειρήματος 1923 – 2004, εκδ. Ι. Σιδέρης, Αθήνα, 2001  

 

[1] Λάβδας Κ., Δημιουργία και εξέλιξη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, ΕΑΠ., Πάτρα, 2002, σελ. 35

[2] Hening S., Η ενοποίηση της Ευρώπης. Από τη διχόνοια στην ομόνοια, ΕΑΠ., Πάτρα, 2002, σελ. 11-12, 20

[3] Λάβδας Κ., ό.π., σελ. 25-30 – Χατζηβασιλείου Ε., Εισαγωγή στην Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2001, σελ 440-443

[4] Χατζηβασιλείου Ε., ό.π., σελ. 440-443

[5] Χατζηβασιλείου Ε., ό.π., σελ. 440-443

[6] Χατζηβασιλείου Ε., ό.π., σελ. 442 –  Nugent N., Πολιτική και διακυβέρνηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, εκδ. Σαβάλλας, Αθήνα, 2004, σελ. 50-51 – Hening S., ό.π., σελ. 14-15

[7] Χατζηβασιλείου Ε., ό.π., σελ. 442

[8] Χριστοδουλίδης Θ., Από την ευρωπαϊκή ιδέα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ιστορική διάσταση του Ευρωπαϊκού εγχειρήματος 1923-2004, εκδ. Ι. Σιδέρης, Αθήνα, 2001, σελ. 39-42

[9] Χριστοδουλίδης Θ., ό.π., σελ. 43-44

[10] Hening S., ό., σελ. 14-15

[11] Nugent N., ό., σελ. 49-50

[12] Nugent N., ό., σελ. 47-48

[13] Nugent N., ό., σελ. 52

[14] Hening S., ό., σελ. 15 – Nugent N., ό., σελ. 15

(Εμφανιστηκε 5.252 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

Leave a Reply

avatar

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

  Εγγραφή  
Ενημέρωση όταν