16 Νοεμβρίου 2014 at 20:57

Το χάσμα ανάμεσα στην τεχνική και τον πολιτισμό

από

Το χάσμα ανάμεσα στην τεχνική και τον πολιτισμό

Κείμενο: Παναγιώτης Κονδύλης*

Αν η αυτονόμηση της τεχνι­κής ορθολογικότητας συμβαδίζει με τη μόνιμη διάσπα­ση της ενότητας και της δεσμευτικότητας της πολιτι­σμικής σφαίρας, η οποία τώρα γίνε­ται μαζική κουλτούρα και απορροφάται από τη μαζική κατανάλωση, τότε δεν μπορούμε πια να προσδο­κάμε ότι τα επιτεύγματα της τεχνι­κής ορθολογικότητας θα συνδεθούν με μονοσήμαντα και σαφή πο­λιτισμικά περιεχόμενα. Την πλανητι­κή εξάπλωση της δυτικής τέχνης δεν την ακολουθεί λοιπόν αναγκα­στικά η εξάπλωση των στοιχείων ε­κείνων, τα οποία κάποτε συνδέο­νταν πολιτισμικά με το τεχνικό-βιομηχανικό πνεύμα. Και μάλιστα η πο­λιτισμική εξέλιξη μπορεί να πάρει ε­ντελώς αντίθετη κατεύθυνση, όπως μαρτυρούν οι συνεχώς αυξανόμε­νες ποσότητες εσωτερισμού και μα­γείας ή σε πνευματικά απαιτητικότερο επίπεδο, καλλιτεχνικού πρωτο­γονισμού. τις οποίες η Δύση εισάγει από δεκαετίες στο βαθμό ακριβώς όπου εξάγει την τεχνική της.

Γενικά, λοιπόν, η Δύση με την τε­χνική της εξήγαγε κάτι που έχει βέ­βαια σημασία για τον πολιτισμό, συ­νάμα, όμως, καθώς μπορεί να συν­δυαστεί με πολύ διαφορετικά πολι­τισμικά περιεχόμενα, είναι άχρωμο από πολιτισμική άποψη
Γενικά, λοιπόν, η Δύση με την τε­χνική της εξήγαγε κάτι που έχει βέ­βαια σημασία για τον πολιτισμό, συ­νάμα, όμως, καθώς μπορεί να συν­δυαστεί με πολύ διαφορετικά πολι­τισμικά περιεχόμενα, είναι άχρωμο από πολιτισμική άποψη

Ας το διατυπώσουμε γενικότερα: ενώ η τεχνική, ως τύπος ορθολογικότητας και ως τύπος πράξης, πα­ρουσιάζεται ενιαία σε πλανητικό ε­πίπεδο, παραλλάσσει πολύ έντονα το πολιτισμικό περιεχόμενο των ε­νεργειών που συγκροτούν την ευ­ρύτερη σφαίρα της κατανάλωσης. Με άλλα λόγια, όσο περισσότερο παραλλάσσουν τα πολιτισμικά πε­ριεχόμενα, στα οποία αναφέρεται η υλική και πνευματική κατανάλωση, τόσο πιο άχρωμη και τόσο λιγότερο δεσμευτική γίνεται η τεχνική από πολιτισμική άποψη. Γι’ αυτό είναι και πρόωρη η προσδοκία ότι η τεχνική πραγματικότητα μέσω της πλανητι­κής της επικράτησης, θα γεννήσει έναν παγκόσμιο πολιτισμό προσανα­τολισμένο στις ειδικές της ανάγκες και επιταγές. Το χάσμα ανάμεσα σε τεχνικά-ορθολογικά κατευθυνόμενη παραγωγή και ηδονιστική κατα­νάλωση με σκοπό την «αυτοπραγ­μάτωση» θα μπορούσε ίσως και να διευρυνθεί με τις προόδους της τεχνικής. Γιατί η αύξηση της παραγω­γικότητας θα επιτρέπει σε όλο και περισσότερους ανθρώπους τη με­τάβαση από την άμεση απασχόληση με την παραγωγή σ’ έναν αντιτεχνοκρατικό τρόπο σκέψης και ζωής. Έτσι, το πάνθεο ή το πανδαιμόνιο του καταναλωνόμενου πολιτισμού θα γινόταν ακόμη πιο χαοτικό. Από την άποψη αυτή, η σημερινή τεχνική ορθολογικότητα, από μόνη της και δίχως τη σύμπραξη άλλων κοινωνικών παραγόντων, διόλου δεν μπο­ρεί να ενοποιήσει υπό την αιγίδα της την πολιτισμική σφαίρα, το ίδιο όπως η κοινή χρήση του τροχού και του αλετριού δεν μπόρεσε να ενοποιήσει τον αρχαίο αιγυπτιακό και τον αρχαίο κινεζικό πολιτισμό ούτε και η χρήση του ίδιου αλφαβήτου σε μια κοινωνία εξασφάλισε ποτέ την ομοφωνία πάνω στο «αληθινό» νόη­μα επίμαχων εννοιών.

Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες, ιδίως μετά το 1945, κατέκλυσαν την υδρό­γειο με τη μαζική τους κουλτούρα ο λόγος δεν ήταν μόνο η παγκόσμια πολιτικοστρατιωτική τους παρουσία, αλλά και η υφή της κουλτούρας αυ­τής: παρ’ όλη της την πολυμορφία, στην ουσία της αποτελεί ένα μείγμα από αμέριμνο τεχνικισμό και από κιτς αξιοποιήσιμο για κάθε είδους καταναλωτικούς σκοπούς, χωρίς ό­λα αυτά να σκιάζονται από τη βεβα­ρημένη συνείδηση της προδοσίας σε σεβάσμιες παραδόσεις.

Η εμπειρία της εξάπλωσης του δυτικού πολιτισμού στον 20ό αι. κά­νει προφανές ότι η εξάπλωση τούτη ήταν τόσο επιτυχέστερη όσο περισ­σότερο εξοβελίζονταν τα «δυτικά» στοιχεία από τον πολιτισμικό κανό­να που διαμόρφωσαν η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός. Διδακτική είναι μια σύγκριση των σχετικών επιτευγ­μάτων των δύο βασικών εκπροσώ­πων της «Δύσης» μέσα στον σύγ­χρονο κόσμο, δηλαδή της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών. Η Ευ­ρώπη κυριάρχησε πολιτισμικά στον κόσμο στη φιλελεύθερη και ιμπεριαλιστική εποχή της, όταν η σημερινή μαζική κουλτούρα βρισκόταν μόλις στις απαρχές της· γι’ αυτό ο ευρω­παϊκός πολιτισμός έξω από την Ευρώπη επηρέασε κυρίως μέλη των ανωτέρων στρωμάτων, τα οποία άλ­λωστε συχνά βασανίζονταν από κρί­ση ταυτότητας. Διαφορετικά ήσαν τα πράγματα με τις Ηνωμένες Πολι­τείες, οι οποίες, όπως αντιλήφθηκε ήδη ο Tocqueville, μπήκαν πολύ νω­ρίς στη μαζικοδημοκρατική φάση και με την αφομοιωτική δύναμη της μαζικής κουλτούρας, μεταξύ άλλων μέσων, αντιμετώπισαν τους κινδύ­νους που απειλούσαν τη συνοχή τους λόγω της πολυεθνικής τους σύνθεσης.

Το γεγο­νός ότι η «δυτικοποίηση» του σημε­ρινού κόσμου, στο βαθμό που υφίσταται, πραγματοποιήθηκε μάλλον ως εξαμερικανισμός παρά ως εξευρωπαϊσμός, έχει λοιπόν βαθύτερη σημασία για την ιστορία της κοινω­νίας και του πολιτισμού.
Το γεγο­νός ότι η «δυτικοποίηση» του σημε­ρινού κόσμου, στο βαθμό που υφίσταται, πραγματοποιήθηκε μάλλον ως εξαμερικανισμός παρά ως εξευρωπαϊσμός, έχει λοιπόν βαθύτερη σημασία για την ιστορία της κοινω­νίας και του πολιτισμού.

Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες, ιδίως μετά το 1945, κατέκλυσαν την υδρό­γειο με τη μαζική τους κουλτούρα ο λόγος δεν ήταν μόνο η παγκόσμια πολιτικοστρατιωτική τους παρουσία, αλλά και η υφή της κουλτούρας αυ­τής: παρ’ όλη της την πολυμορφία, στην ουσία της αποτελεί ένα μείγμα από αμέριμνο τεχνικισμό και από κιτς αξιοποιήσιμο για κάθε είδους καταναλωτικούς σκοπούς, χωρίς ό­λα αυτά να σκιάζονται από τη βεβα­ρημένη συνείδηση της προδοσίας σε σεβάσμιες παραδόσεις. Το γεγο­νός ότι η «δυτικοποίηση» του σημε­ρινού κόσμου, στο βαθμό που υφίσταται, πραγματοποιήθηκε μάλλον ως εξαμερικανισμός παρά ως εξευρωπαϊσμός, έχει λοιπόν βαθύτερη σημασία για την ιστορία της κοινω­νίας και του πολιτισμού. Ορισμένα στοιχεία των ευρωπαϊκών Νέων Χρόνων ταξίδεψαν βέβαια κι αυτά ανά την υφήλιο. ριζώνοντας μάλιστα εδώ κι εκεί.

Όμως αποφασιστικό σήμερα δεν είναι το γεγονός αυτό, αλλά μάλλον το ευρύτερο πλαίσιο του πολιτισμι­κού πανθεϊσμού, στο οποίο εντάσ­σονται τα παραπάνω στοιχεία, εν μέρει δίπλα σε άλλα, εντελώς ετε­ρογενή.

Με άλλα λόγια, αφομοιώνονται όχι ως δείγματα ενός ανώτερου ξεχω­ριστού πολιτισμού (όπως εννοούσε ο δυτικός πολιτισμός τον εαυτό του ίσαμε το 1900 περίπου), αλλά ως ι­σότιμα και πιθανώς ανταλλάξιμα μέ­ρη ενός ρευστού όλου.

Γενικά, λοιπόν, η Δύση με την τε­χνική της εξήγαγε κάτι που έχει βέ­βαια σημασία για τον πολιτισμό, συ­νάμα, όμως, καθώς μπορεί να συν­δυαστεί με πολύ διαφορετικά πολι­τισμικά περιεχόμενα, είναι άχρωμο από πολιτισμική άποψη. Δεν εξήχθη ένα συνεκτικό και αυτοτελές πολιτι­σμικό σύνολο, η πλανητική επικρά­τηση του οποίου θα εξασφάλιζε μα­κροπρόθεσμα την υπεροχή της Δύ­σης, αλλά ένα απομονώσιμο και ε­λεύθερα αξιοποιήσιμο εργαλείο, το οποίο σύντομα μπορεί να στραφεί ως όπλο εναντίον της ίδιας της Δύ­σης (όπως άλλωστε και το «ελεύθε­ρο εμπόριο» ή τα «ανθρώπινα δικαι­ώματα», εφόσον αυτά συνεπάγονται την πλήρη ελευθερία εγκατάστα­σης). Βέβαια, ο εξαγωγέας αρχικά πλεονεκτεί. Ξεγελιέται από βραχυ­πρόθεσμα κέρδη και χάνει εύκολα από τα μάτια του την εσωτερική λο­γική της εξέλιξης. Ωστόσο γρήγορα αντιλαμβάνεται ότι οι μιμήσεις μπο­ρούν να έχουν μεγαλύτερη επιτυχία από τις πρωτότυπες δημιουργίες του. Ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι θα ήταν δυνατόν ν’ αποφευχθούν ε­κρηκτικά ανισοζύγια και να επιτευ­χθεί σε παγκόσμια κλίμακα μια ομοι­ογενής εκδίπλωση της τεχνικής και μια ομοιογενής κοινωνία, και πάλι αυτό πολιτισμικά θα συνεπέφερε εν τέλει την εξάπλωση του συγκρητι­σμού και του πανθεϊσμού, όχι την ε­πικράτηση της δυτικής του διάστα­σης. όποια όψη κι αν πάρει αυτή ύ­στερα από μερικές δεκαετίες.

Ωστόσο η πραγμάτωση τούτης της δυνατότητας, την οποία ονει­ρεύονται σήμερα οι αισιόδοξοι κο­σμοπολίτες, προσκόπτει σε σοβαρά εμπόδια. Το αναπόδραστο πρόβλη­μα της κατανομής εξαναγκάζει κάθε υποκείμενο της διεθνούς σκηνής να σκέφτεται την αυτοσυντήρησή του – και η αυτοσυντήρηση συμπεριλαμ­βάνει την πολιτισμική ταυτότητα ως συμβολικό συνδετικό ιστό. Ακόμη κι αν λάβουμε υπ’ όψιν μας τα σημα­ντικά περιθώρια ιδεολογικής ελευ­θερίας, τα οποία αφήνει κάθε κατα­ναλωτική κοινωνία κατακερματισμέ­νη σε άτομα, πάλι μπορούμε να φα­νταστούμε ότι η πολιτισμική όσμω­ση σε πλανητικό επίπεδο θα παραμείνει εντός ορισμένων ελαστικών ορίων.

Τούτο θα ανταποκρινόταν στη διαμόρφωση περισσότερων τύπων μαζικής δημοκρατίας. Ο διαφορισμός των τέτοιων τύπων ενδεχομέ­νως να διέλυε τη σύζευξη ελεύθε­ρης οικονομίας και κοινοβουλευτισμού δυτικού τύπου. Ας σημειωθεί ότι το ζήτημα της κατανομής τίθεται ακόμη και στην περίπτωση γενικής ανάπτυξης και ευημερίας, όταν δη­λαδή στα μάτια των ενδιαφερόμενων μετρούν λιγότερο τα απόλυτα κέρδη από τα σχετικά, εκείνα δηλα­δή που κάποιος επιτυγχάνει σε σύ­γκριση με άλλους. Αν όμως το ζήτη­μα της κατανομής τεθεί ποτέ υπό συνθήκες σοβαρής στενότητας εξαιτίας δραματικών οικολογικών και δημογραφικών εξελίξεων, τότε η αισθητή μείωση της μαζικής κατανά­λωσης θα οδηγούσε σε αντίστοι­χους περιορισμούς του πολιτισμι­κού πανθεϊσμού. Οι πολιτισμικές α­ντιθέσεις ανάμεσα στους διάφο­ρους τύπους μαζικής δημοκρατίας θα εντείνονταν. Και τότε δεν θα κατέρρεε απλώς μια νομιμοποίηση του πολιτικού καθεστώτος βασιζόμενη εν τέλει στην πραγματικότητα ή στην ελπίδα μεγαλύτερης ευημε­ρίας.

Επί πλέον θα χρειαζόταν ένας κο­σμοθεωρητικός αναπροσανατολι­σμός, γιατί θα είχε χρεοκοπήσει το καύχημα και η κινητήρια δύναμη της κοινωνίας της μαζικής παραγωγής και κατανάλωσης: η τεχνική. Ήδη σήμερα η τεχνική εν μέρει αποζεί α­πό την καταπολέμηση των ίδιων της των παρενεργειών. Έτσι οι πρόοδοι της γίνονται όλο και πλασματικότερες. Και τα μεγάλα διλήμματα του δυτικού κοινωνικού προτύπου στην εποχή της μαζικής δημοκρατίας και της πολιτισμικά άχρωμης τεχνικής προβάλλουν όλο και πιο ξεκάθαρα.

Bangkok Art and Culture Center
Bangkok Art and Culture Center

*Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Καθημερινή. Το βρήκαμε εδώ σε μορφή PDF: http://kondylis.wordpress.com/2009/03/09/ellinikibiblio-2/ 

(Εμφανιστηκε 696 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

Leave a Reply

avatar

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

  Εγγραφή  
Ενημέρωση όταν
trackback