16 Σεπτεμβρίου 2014 at 18:15

Σκόρπιες σκέψεις πάνω στις «καρυάτιδες»

από

Σκόρπιες σκέψεις πάνω στις «καρυάτιδες»

Οι κόρες του Μνημείου της Αμφίπολης, συμφυείς σε πεσσούς.
Οι κόρες του Μνημείου της Αμφίπολης, συμφυείς σε πεσσούς.
Οι καρυάτιδες του Ερεχθείου, του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ., στο Μουσείο Ακρόπολης. Έργα του Καλλιμάχου.
Οι καρυάτιδες του Ερεχθείου, του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ., στο Μουσείο Ακρόπολης. Έργα του Καλλιμάχου.
Πρόσοψη του Αρχαιολογικού Μουσείου στο Χαλέπι της Συρίας, που αναπαριστά την είσοδο στο ανάκτορο Tell Nalaf του 9ου αιώνα π.Χ.
Πρόσοψη του Αρχαιολογικού Μουσείου στο Χαλέπι της Συρίας, που αναπαριστά την είσοδο στο ανάκτορο Tell Nalaf του 9ου αιώνα π.Χ.

Γράφει η Titania Matina

Ερυθρόμορφο αγγείο του 5ου αιώνα π.Χ., με αναπαράσταση τελετουργικού χορού με καλαθίσκο από τον Τάραντα,
Ερυθρόμορφο αγγείο του 5ου αιώνα π.Χ., με αναπαράσταση τελετουργικού χορού με καλαθίσκο από τον Τάραντα,

«Ο Βιτρούβιος (Ι, Ι,5) ήταν ο πρώτος που αποκάλεσε καρυάτιδες τις γυναικείες μορφές που μερικές φορές χρησιμοποιούνταν ως αρχιτεκτονικά στηρίγματα. Σε αυτές έβλεπε τις γυναίκες των Καρυών, λακωνικής πόλης, που είχαν οδηγηθεί στη δουλεία. Κατά τη γνώμη του, το αρχιτεκτονικό βάρος που σήκωναν συμβόλιζε την υποταγή τους. Αυτή η ερμηνεία γίνεται κατανοητή στο πλαίσιο των συμβολισμών της εποχής του Αυγούστου και ιδιαίτερα στο Forum του Αυγούστου στη Ρώμη, αλλά δεν έχει κανένα νόημα στην αρχαϊκή και κλασική Ελλάδα. Στην Αθήνα [σύμφωνα με την επιγραφή IG I 474-479] οι λεγόμενες «καρυάτιδες» του Ερεχθείου αναφέρονται ως «κόρες». Ωστόσο, από τον Βιτρούβιο καθιερώθηκε η παραδοσιακή τους ονομασία.

Τμήμα καρυάτιδας από το θησαυρό των Σιφνίων στους Δελφούς, του 6ου αιώνα π.Χ.
Τμήμα καρυάτιδας από το θησαυρό των Σιφνίων στους Δελφούς, του 6ου αιώνα π.Χ.

Μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει να αναρωτηθούμε πού γεννήθηκε η ιδέα να δοθεί σε έναν κίονα η μορφή αγάλματος. Σύμφωνα με τον Παυσανία (Λακωνικά 18), o λεγόμενος «θρόνος» του Απόλλωνα, τον οποίο ανήγειρε ο αρχιτέκτονας Βαθυκλής από τη Μαγνησία στο Αμυκλαίο της Λακωνίας, περιελάμβανε καρυάτιδες. Η ανδρική μορφή που αποκαλείται τελαμών στις κλασικές επιγραφές (στο Ηραίο του Άργους: IG IV, 517) εμφανίζεται αργότερα από την καρυάτιδα. Ο Βιτρούβιος (Ι, Ι,6) τον αποκαλεί «άτλαντα» παραπέμποντας στο Γίγαντα που φέρει τον ουράνιο θόλο.

…………………………………………

Η μνημειακή είσοδος του ανακτόρου του Tell Nalaf στη Συρία, τον 9ο αιώνα π.Χ., παρουσίαζε διάταξη που ίσως εξηγεί την προέλευση των καρυατίδων εν παραστάσι (in antis). Η είσοδος, που πλαισιωνόταν από δύο σφίγγες στη βάση των πλαϊνών ορθοστατών, υποδιαιρείτο από τρία αγάλματα, δύο ανδρικά και ένα γυναικείο, τα οποία ήταν όρθια πάνω σε ζώα και έφεραν στο κεφάλι ένα υψηλό κυλινδρικό στοιχείο. Ο τοίχος έφερε εικονιστική ζωφόρο στη βάση του. Εδώ λοιπόν, σε ένα κτίριο το οποίο μπορεί να είδαν οι πρώτοι Έλληνες που ταξίδεψαν στην Ανατολή, έχουμε ένα μέρος των διακοσμητικών θεμάτων που επαναλήφθηκαν αργότερα, κυρίως σε ιωνικά ιερά.»

Claude Rolley, Η Ελληνική Γλυπτική, τόμος Ι, Αθήνα 2006, σ. 316-317

Υποθετική αναπαράσταση της πρόσοψης του "θρόνου" του Αμυκλαίου Απόλλωνα του 6ου αιώνα π.Χ.
Υποθετική αναπαράσταση της πρόσοψης του «θρόνου» του Αμυκλαίου Απόλλωνα του 6ου αιώνα π.Χ.

Ο Βιτρούβιος είχε κάνει λάθος στις εκτιμήσεις του για τις μορφές που ενέπνευσαν τον τύπο της καρυάτιδας στον ελληνικό κόσμο. Τις αντιλαμβανόταν ως σκλάβες, ενώ μάλλον επρόκειτο για νέες που, στις Καρυές και στις Αμύκλες της Λακωνικής, όπως και σε πολλές άλλες –δωρικές κυρίως– περιοχές, χόρευαν σε εορτασμούς, φέροντας στο κεφάλι καλαθίσκο γεμάτο φρούτα και καρπούς, είτε προς τιμήν της Αρτέμιδος Υακινθίδος-Καρυάτιδος, είτε προς τιμήν του Υακίνθου-Απόλλωνα. Υπάρχουν σχετικές αναπαραστάσεις της αρχαιότητας και σε ανάγλυφα και σε ειδώλια και στην αγγειογραφία.

Ενδιαφέρουσες σχετικά με το θέμα είναι οι παρατηρήσεις του Claude Calame στη μελέτη του Choruses of Young Women in Ancient Greece (Boston 1997, σ.σ. 174-185). Ο Calame αναφέρεται στα αρχαιότατα Υακίνθια, γιορτή για την ευφορία της φύσης. Αυτά τελούνταν, όπως δείχνουν τα ευρήματα ειδωλίων στη Λακωνία, ήδη από τους μυκηναϊκούς χρόνους. Τιμούσαν τον Υάκινθο, προδωρική θεότητα με την οποία κατέληξε να είναι σύμφυτος ο Απόλλωνας στις Αμύκλες. Την κορύφωση της γιορτής την σηματοδοτούσε πομπή κοριτσιών και νυχτερινός τελετουργικός τους χορός γύρω από τον τάφο του Υακίνθου και «θρόνο» του Αμυκλαίου Απόλλωνα. Στον νυχτερινό χορό επικρατούσε πνεύμα ελευθεριότητας και διονυσιασμού. Ανάλογα ήταν και τα έθιμα που αφορούσαν στις Καρυές την Άρτεμι Καρυάτιν-Υακινθίδα.

Σύμφωνα με τον Calame, οι πρακτικές αυτές πέρασαν και στον Τάραντα, αποικία της Σπάρτης στην Κάτω Ιταλία. Είναι μάλιστα ενδιαφέρον ότι στοιχεία της λατρείας του Υακίνθου είχαν διατηρηθεί και στην Αθήνα, συμφυή με τις τελετουργίες προς τιμήν του Ερεχθέως. Γιατί, στην τραγωδία Ερεχθεύς του Ευριπίδη, αναφέρονται οι κόρες του αρχέγονου μυθικού βασιλιά της Αττικής ως Υακινθίδες θεές. Υπήρχε συνεπώς και στην Αθήνα ένα ανάλογο μυθολογικό και τελετουργικό –και στην καταγωγή του μυκηναϊκό– υπόστρωμα που εξηγεί γιατί οι κόρες του Ερεχθείου της Ακρόπολης (οι γνωστές μας «καρυάτιδες») εικονίζονται με κάλαθο στο κεφάλι.

Χάλκινο θυμιατήριο, ανάθημα στους Δελφούς, πιθανό έργο παριανού εργαστηρίου του 460 π.Χ.
Χάλκινο θυμιατήριο, ανάθημα στους Δελφούς, πιθανό έργο παριανού εργαστηρίου του 460 π.Χ.
Ανάγλυφη πλάκα από την Πραισό Σητείας του 5ου αιώνα π.Χ., με απεικόνιση χορού καλαθίσκου.
Ανάγλυφη πλάκα από την Πραισό Σητείας του 5ου αιώνα π.Χ., με απεικόνιση χορού καλαθίσκου.
Ρωμαϊκά αντίγραφα νεοαττικών ανάγλυφων πλακών του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ. Εικονίζουν νέες με καλαθίσκο που χορεύουν. Τα πρωτότυπα ίσως ήταν έργα του Καλλιμάχου.
Ρωμαϊκά αντίγραφα νεοαττικών ανάγλυφων πλακών του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ. Εικονίζουν νέες με καλαθίσκο που χορεύουν. Τα πρωτότυπα ίσως ήταν έργα του Καλλιμάχου.

Στην πλαστική, κόρες που σήκωναν φορτία είναι γνωστές και από περιρραντήρια – θυμιατήρια. Στις περιπτώσεις αυτές, η μαεστρία του γλύπτη αποκαλυπτόταν στον τρόπο με τον οποίο απέδιδε το ζύγισμα του βάρους, με την απαραίτητη χάρη, στο ανθρώπινο σώμα, με την έμφαση να πέφτει στη λεκάνη και στα πόδια.

Υποθετική αναπαράσταση του θησαυρού των Σιφνίων στους Δελφούς, του 6ου αιώνα π.Χ.
Υποθετική αναπαράσταση του θησαυρού των Σιφνίων στους Δελφούς, του 6ου αιώνα π.Χ.

Τα ζητήματα αυτά γίνονταν συνθετότερα όταν μεγάλου μεγέθους αγάλματα κορών χρησιμοποιούνταν ως πραγματικά αρχιτεκτονικά μέλη οικοδομημάτων, σε πλήρη αντικατάσταση κιόνων ή πεσσών.

Θαυμάσια παραδείγματα της αρχαϊκής περιόδου προσφέρονται σε αρκετά θραύσματα τέτοιων κορών που προέρχονται από αναθηματικούς θησαυρούς στους Δελφούς. Διάφορα θραύσματα δεν έχουν ταυτοποιηθεί. Ωστόσο, μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μία από τις δύο κόρες του θησαυρού των Σιφνίων στους Δελφούς.

Από την κλασική περίοδο, οι πλέον γνωστές και αριστοτεχνικές μορφές με καλαθίσκο στο κεφάλι, στη θέση κιονόκρανου, είναι, βεβαίως, οι κόρες του Ερεχθείου της Ακρόπολης Αθηνών, έργα του Καλλιμάχου.

Συγκρίνοντας τα παραπάνω στοιχεία με τις μέχρι τώρα δημοσιευμένες φωτογραφίες των δύο κορών στο μνημείο της Αμφίπολης, μένουμε με την εντύπωση ότι οι συγκεκριμένες κόρες δεν λειτουργούσαν ως αρχιτεκτονικά μέλη, δηλαδή δεν έφεραν φορτία, αλλά μάλλον αποτελούσαν διακοσμητικές προσόψεις πεσσών.

Πηγές: http://www.heritageforpeace.org/syria-culture-and-heritage/museums/

http://www.archaiologia.gr/

http://www.ime.gr/chronos/04/gr/culture/313arts_arch_planother.html

http://www.miti3000.it/mito/musei/altes/altes3.htm

http://ppress.gr/?p=2682

Δείτε ακόμη:

  • Ανασκαφικές εργασίες από την ΚΗ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων στον Τύμβο Καστά, στην Αμφίπολη.27 Αυγούστου 2014 Τα μυστήρια της Αμφίπολης (0)
    Συνεχίζονται οι ανασκαφικές εργασίες από την ΚΗ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων στον Τύμβο Καστά, στην Αμφίπολη. Δημοσιεύουμε στη συνέχεια φωτογραφίες και τα επίσημα δελτία […]
  • 29 Οκτωβρίου 2014 Το πρώτο βίντεο από την ανασκαφή στην Αμφίπολη (0)
    Το ποιός είναι θαμένος, δεν μπορούμε να το πούμε πριν ολοκληρωθεί η ανασκαφή και πολύ πιθανόν πριν να ολοκληρωθεί και η μελέτη του μνημείου η οποία μπορεί να κρατήσει κάποια χρόνια. Ομως […]
  • Το κεφάλι της Σφίγγας21 Οκτωβρίου 2014 Αποκαλύφθηκε το μαρμάρινο κεφάλι της Σφίγγας στην Αμφίπολη (0)
    Συνεχίζονται οι ανασκαφικές εργασίες από την ΚΗ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, στον Τύμβο Καστά, Αμφίπολης. Το Σάββατο (18/10) και τη Δευτέρα (20/10) προχώρησε η ανασκαφή […]
  • Το πρόσωπο της δυτικής καρυάτιδας σώζεται σχεδόν ακέραιο,(φωτο 7,8 ), ενώ από την ανατολική λείπει.(φωτο 9). Οι καρυάτιδες έχουν πλούσιους βοστρύχους, που καλύπτουν τους ώμους τους, φέρουν ενώτια, και φορούν χειριδωτό χιτώνα.8 Σεπτεμβρίου 2014 Εντυπωσιακές Καρυάτιδες βρέθηκαν στον τύμβο της Αμφίπολης! (0)
    Εντυπωσιακές Καρυάτιδες βρέθηκαν στον τύμβο της Αμφίπολης! Αθήνα 7  Σεπτεμβρίου 2014                              ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ   Την Πέμπτη 4 Σεπτεμβρίου, […]
  • ερυθρόμορφος κρατήρας4 Ιανουαρίου 2015 Οι απαρχές της κωμωδίας: από τη φάρσα στην πολιτική θέση (0)
    Οι ρίζες της κωμωδίας είναι οι παλιότερες του δράματος. Από την Ποιητική (1449a) του Αριστοτέλη μαθαίνουμε ότι ανιχνεύονται στα λεγόμενα φαλλικά, πανάρχαια λαϊκά, αγροτικά δρώμενα […]
  • Ψηφιδωτό δάπεδο στην Αμφίπολη12 Οκτωβρίου 2014 Ψηφιδωτό δάπεδο εξαιρετικής ομορφιάς βρέθηκε στο μνημείο της Αμφίπολης (2)
    Συνεχίζεται η σταδιακή αφαίρεση μέρους της επίχωσης, από τον δεύτερο χώρο, πίσω από τις Καρυάτιδες και μέχρι την επιφάνεια του δαπέδου, σε βάθος 6μ. από την θόλο. Κατά την αφαίρεση της […]
  • Το Ρυτό της Πολιορκίας, Ταφικός Κύκλος Α των Μυκηνών20 Μαΐου 2014 Κούπες και σώματα στον πόλεμο: από το έπος στον Αρχίλοχο (0)
    Το Ρυτό της Πολιορκίας χρονολογείται στο 1600-1500 π.Χ. Το κύριο σώμα του είναι ασημένιο. Τώρα θρυμματισμένο, τσαλακωμένο. Φτιάχτηκε σύμφωνα μ’ εκείνες τις φόρμες τις περίφημες, τις […]
  • Χορός Ιππέων σε αγγειογραφική αναπαράσταση5 Ιανουαρίου 2014 Χορός και αρχαίο δράμα (2)
    Χορός και αρχαίο δράμα Γράφει η Titania Matina Ένα βασικό στοιχείο σχετικό με το αθηναϊκό δράμα της κλασικής αρχαιότητας που αδυνατούμε να συλλάβουμε και σταθερά μας διαφεύγει είναι ο […]
  • Θεατρικές μάσκες6 Ιανουαρίου 2014 O Διόνυσος και η πρόσληψη του αρχαίου θεάτρου (0)
    Κι ακόμα κι όταν κρατάμε τη σκέψη μας καθαρή, απαλλαγμένη από κάθε παραμόρφωση, και το διατυπώνουμε ρητά – όπως είναι το σωστό – ότι το “μεγάλο” δράμα της κλασσικής περιόδου ήταν αυστηρά […]
  • 5 Φεβρουαρίου 2014 Ο λοιμός της Αθήνας, 430 π.Χ. (β΄ μέρος) (0)
    Ο λοιμός της Αθήνας, 430 π.Χ. (β΄ μέρος) Ο Σοφοκλής και η μυθολογική προσέγγιση και, τέλος πάντων, Θουκυδίδης vs Σοφοκλή;  Γράφει η Titania Matina Στο α΄ μέρος αυτής της συζήτησης, […]
  • Αιγύπτιες μοιρολογίστρες στον Τάφο του Ραμσή Γ22 Μαρτίου 2016 Η εξοβελισμένη γοητεία του 5ου π.Χ. αιώνα (0)
    Ο Σόλων καθιέρωσε την υπό κρατικό έλεγχο πορνεία, για να προστατεύσει τους αθηναϊκούς οίκους από τον κίνδυνο της γυναικείας μοιχείας. Και αν ο Πλούταρχος (Σόλων 21) αναφέρει τα πράγματα με […]
  • 1 Φεβρουαρίου 2014 Ο λοιμός της Αθήνας, 430 π.Χ. (α΄ μέρος) (2)
    Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος διήρκεσε 27 χρόνια, από το 431 έως το 404 π.Χ., με την έναρξη των εχθροπραξιών να χρεώνεται στην Πελοποννησιακή πλευρά, αν και όλες οι προηγούμενες πρωτοβουλίες […]
  • La Grande Odalisque, Jean Auguste Dominique Ingres, 1814, Λούβρο3 Σεπτεμβρίου 2014 Η εταίρα στην αρχαιότητα – σχεδόν ανεκδοτολογικές ιστορίες (μέρος α΄) (1)
    Ροδώπις. Ήταν εταίρα και ήκμασε στην Αίγυπτο, όταν βασίλευε ο Άμασις (κατὰ Ἄμασιν βασιλεύοντα ἦν ἀκμάζουσα). Με καταγωγή από τη Θράκη (γενεὴν μὲν ἀπὸ Θρηίκης), υπήρξε αρχικά δούλα, μαζί με […]
  • ειδώλιο Μητέρας Θεάς από νεολιθικό ιερό στο Catal Huyuk Ανατολίας (η γυναίκα εικονίζεται ανάμεσα σε αιλουροειδή τη στιγμή που γεννάει)11 Μαΐου 2014 οι ερινύες και το δίκ(α)ιο το μητρικό (0)
    γιατί αυτές, όπως ο μύθος έλεγε, χτύπησαν τον Ορέστη, μετά από εκείνη τη διαβόητη την πράξη την αιματηρή, το έργο της μητροκτονίας του, που ίσως συμβολικά να σήμαινε οριστική διάρρηξη […]
  • Pablo Picasso, Ακροβάτης.17 Δεκεμβρίου 2017 Περί Αφροδισίων κι ένα αίνιγμα διττότητας. (0)
    Τον είχε για εύκολο η ρητορεία τον έπαινο της αρετής. Ένοιωθε πως σ’ αυτόν είχε εξαντλήσει όλα της τα αποθέματα κοινοτοπίας. Όμως, εκεί που η τέχνη έδειχνε πραγματικά τα γράδα της ήταν […]
  • Αφηνιασμένο άλογο στην Πομπή των Ιππέων, δυτική πλευρά ζωφόρου Παρθενώνα.24 Φεβρουαρίου 2014 Tο αφηνιασμένο άλογο του Παρθενώνα (1)
    Το 1802 ο Thomas Bruce, Ζ’ Κόμης του Elgin και Πρέσβης της Μεγάλης Βρετανίας στην Υψηλή Πύλη, έχοντας τεχνιέντως αποσπάσει άδεια σε σχετικό φιρμάνι από τον Σουλτάνο Selim III, ολοκλήρωνε, […]
  • Οδαλίσκη του Edouard Manet.18 Μαΐου 2015 Η εταίρα στην αρχαιότητα – σχεδόν ανεκδοτολογικές ιστορίες (μέρος γ´) (0)
    Προϊόν μιας εποχής στην οποία ο ελληνόφωνος κόσμος του εμπορίου σταδιακά εκχρηματιζόταν, η εταίρα, ως φιγούρα ιστορική, μάλλον πρωτοεμφανίστηκε σ' εκείνη την πόλη στο Δέλτα του Νείλου την […]
  • Ο λεγόμενος Θρόνος Ludovisi.7 Ιουνίου 2015 Η εταίρα στην αρχαιότητα – σχεδόν ανεκδοτολογικές ιστορίες (μέρος ε´) (0)
    Οι δραστηριότητες της Νικαρέτης στην Κόρινθο, έτσι όπως τις είδαμε να περιγράφονται λεπτομερώς στον Κατά Νεαίρας (18-32) δικανικό λόγο, ρίχνουν άπλετο φως στο θέμα του εμπορίου γυναικών […]

Απάντηση

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.