12 Αυγούστου 2014 at 17:35

Ο Βίτγκενσταϊν και το Τελετουργικό

από

Ο Βίτγκενσταϊν και το Τελετουργικό

Γράφει ο Κωνσταντίνος Σαπαρδάνης 

«Περίγραφε μόνο, μην εξηγείς»

Ludwig Wittgenstein

Ο «Χρυσός Κλώνος» του Τζωρτζ Φρέιζερ είναι μια ανθρωπολογική συγκριτική μελέτη μυθολογιών και θρησκειών όπου μελετώνται πρωτόγονα έθιμα λαών της Ευρώπης σε συσχετισμό με τη μυθολογία λαών από όλο τον κόσμο. Στο κείμενο «Παρατηρήσεις πάνω στον Χρυσό Κλώνο του Φρέιζερ» ο Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν, στρέφεται κατά της ερμηνείας που δίνει ο Φρέιζερ στις φαινομενικά παράλογες συμπεριφορές των πρωτόγονων ανθρώπων, στην προσπάθειά του να τις κάνει κατανοητές στο αναγνωστικό του κοινό. Η εξήγησή του των πρωτόγονων μαγικών και θρησκευτικών πεποιθήσεων δεν είναι ικανοποιητική, λέει ο Βίτγκενσταϊν, καθώς τις κάνει να φαίνονται σαν λάθη. Λάθος όμως μπορεί να χρεωθεί μόνο σε κάποιον που εισηγείται μια θεωρία. Στη βάση ενός μαγικού ή θρησκευτικού συμβόλου δεν υπάρχει καμία θεωρία. Οι άνθρωποι δεν ασχολούνται συνεχώς με επιστημονικές υποθέσεις περί του κόσμου˙ υπάρχουν στιγμές όπου απλά τελετουργούν.

«Η μορφή του αφυπνιζόμενου πνεύματος είναι η λατρεία.»
«Η μορφή του αφυπνιζόμενου πνεύματος είναι η λατρεία.»

Ο Φρέιζερ παρατηρεί ότι σε κάποια από τις πρώιμες φάσεις της κοινωνίας, ο βασιλιάς ή ο ιερέας θεωρούνταν κάτοχος υπερφυσικών δυνάμεων, που του επέτρεπαν να ελέγχει τη φύση. Ο Βίτγκενσταϊν απαντάει πως μόνο αν κάποιος είναι “βλάκας ή τρελός” θα μπορούσε να πιστεύει κάτι τέτοιο κυριολεκτικά, καθώς με την πρώτη κακοτυχία του βασιλιά θα ήταν προφανές ότι δεν είναι κάτοχος τέτοιων δυνάμεων. Και, προφανώς, δεν μπορούμε να υποθέσουμε ότι όλοι οι πρωτόγονοι ήταν βλάκες ή τρελοί, αλλιώς δεν θα υπήρχαμε καν εμείς, οι απόγονοί τους, για να μιλάμε γι’ αυτούς. Απλά, λέει ο Βίτγκενσταϊν, η έννοια της δύναμης που αποδιδόταν στα πρόσωπα αυτά, ήταν προσαρμοσμένη κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να εναρμονίζεται με την καθημερινή εμπειρία των πιστών. Ήξεραν ότι ο βασιλιάς τους δεν είχε τον έλεγχο της φύσης, αλλά έπαιζαν το παιχνίδι, για λόγους που θα δούμε παρακάτω.

Αν αυτοί οι πρωτόγονοι καθόντουσαν να γράψουν τη γνώση τους για τον φυσικό κόσμο, θα βλέπαμε ότι δεν διέφερε ριζικά από τη δική μας. Μονάχα η μαγεία τους θα ήταν διαφορετική. Για παράδειγμα, όταν κάποιος λαός αντιλαμβάνεται την έννοια της ψυχής σαν ένα μικρό ανθρωπάκι, ολόιδιο με τον άνθρωπο μέσα στον οποίο κατοικεί, δεν κάνει τίποτα διαφορετικό από αυτό που κάνει π.χ. ο Πλάτωνας όταν φιλοσοφεί για τον κόσμο των ιδεών. Η σημερινή «μαγεία», κατά τον Βίτγκενσταϊν, είναι η φιλοσοφία, μόνο που οι πρωτόγονοι την κάνανε πιο παιδιάστικα.

Ο Φρέιζερ λέει για τους πρωτόγονους ότι πρέπει να ήταν πολύ δύσκολο να ανακαλύψουν την πλάνη της μαγείας. Δεν μπορούσαν να αντιληφθούν ότι ένα ξόρκι που υποτίθεται ότι θα φέρει τη βροχή, αναγκαστικά κάποια στιγμή θα φανεί αποτελεσματικό, γιατί κάποια στιγμή, απλά θα βρέξει. Παρατηρεί μάλιστα ότι κατά κάποιον τρόπο σαμποτάρανε τον εαυτό τους, αφού απευθύνονταν στον μάγο μόνο κατά την περίοδο των βροχών, και όχι σε περίοδο ξηρασίας, δίνοντας έτσι τροφή στην αυταπάτη τους.

Είναι όμως πολύ παράξενο, απαντάει ο Βίτγκενσταϊν, να θεωρούμε ότι οι άνθρωποι δεν συνειδητοποιούσαν πως κάποια στιγμή θα βρέξει, αργά ή γρήγορα, και ότι το ξόρκι δεν ήταν η πραγματική αιτία για την πρόκληση της βροχής. Και δεν είναι ότι δεν ξέρανε για τις περιόδους των βροχών. Το ίδιο το γεγονός ότι το έθιμο επαναλαμβανόταν κάθε χρόνο την ίδια εποχή, όταν ξεκινούσαν οι βροχές, μας δείχνει ακριβώς ότι ξέρανε για την ύπαρξη αυτών των περιόδων. Είναι επίσης απόδειξη ότι δεν περίμεναν ότι ο μάγος, κυριολεκτικά, θα έφερνε τη βροχή, αλλιώς θα του ζητούσαν το ξόρκι την περίοδο ξηρασίας, που το είχαν και περισσότερη ανάγκη. Η μαγεία λοιπόν δεν αποτελούσε μια ουσιωδώς παράλογη πράξη, αλλά ένα τελετουργικό, μια γιορτή της βροχής και των ευεργετικών της επιπτώσεων. Εν τέλει, ήταν κάτι που τους έκανε να αισθάνονται καλύτερα, ήταν ένας πανηγυρισμός, μια έκφραση χαράς και ελπίδας.

«Όταν φιλοσοφείς πρέπει να κατηφορίζεις στο πρωτόγονο χάος και εκεί να νοιώθεις σαν στο σπίτι σου»
«Όταν φιλοσοφείς πρέπει να κατηφορίζεις στο πρωτόγονο χάος και εκεί να νοιώθεις σαν στο σπίτι σου»

 Ο Βίτγκενσταϊν λέει ότι η λανθασμένη θέασή μας αυτή των πρωτόγονων, οφείλεται μάλλον στο αίσθημα υπεροχής που έχουμε απέναντί τους. Το να δούμε την μαγεία των πρωτόγονων σαν εσφαλμένη επιστήμη, δηλαδή εσφαλμένη ιατρική, φυσική, τεχνολογία κλπ, είναι μια ανόητη πρόληψη του αιώνα μας. Συνεχίζει μάλιστα λέγοντας ότι το τελετουργικό στοιχείο εκείνων των κοινωνιών, που το βλέπουμε υποτιμητικά, το συντηρούμε μέχρι σήμερα. Το να καις ένα ομοίωμα του εχθρού σου για να του κάνεις κακό, είναι το ίδιο με το να φιλάς την εικόνα ενός αγαπημένου ή ενός αγίου. Προφανώς, η πράξη αυτή δε βασίζεται στην πίστη ότι επενεργείς στο αντικείμενο που αναπαριστά η εικόνα. Αποσκοπεί μόνο σε μια ικανοποίηση, η οποία και επιτυγχάνεται. Και μάλιστα, ούτε καν αποσκοπεί σε κάτι˙ απλώς, έτσι συμπεριφερόμαστε, και μετά νοιώθουμε ικανοποιημένοι. Το ίδιο οφείλουμε να υποθέσουμε και για τους πρωτόγονους.

Ας πάρουμε όμως στα σοβαρά αυτά που λέει ο Βίτγκενσταϊν, για να κάνουμε περαιτέρω παραλληλισμούς. Ας φανταστούμε έναν γονιό που το παιδί του είναι σοβαρά άρρωστο και κινδυνεύει να πεθάνει. Ας φανταστούμε αυτόν τον γονιό να προσεύχεται. Είναι δυνατόν να θεωρήσουμε πιθανό ότι αυτός ο πιστός δεν περιμένει να βελτιωθεί στην πραγματικότητα η υγεία του παιδιού του, σαν αποτέλεσμα της προσευχής; Για να ισχύει αυτό, θα έπρεπε να σκέφτεται κάπως έτσι: «ξέρω ότι με το να προσευχηθώ δεν θα αλλάξει τίποτα, ξέρω ότι δεν μπορώ με την σκέψη μου να αλλάξω τον φυσικό κόσμο γύρω μου, αλλά δεν πειράζει, η προσευχή μου θα είναι απλά ένας εορτασμός στη υγεία, μια γιορτή για την αξία της ζωής, και θα κάνει εμένα να νοιώσω καλύτερα». Νομίζω ότι αυτές οι σκέψεις, ακολουθούμενες από την πράξη της προσευχής, θα έκανε τον γονιό να φαίνεται τουλάχιστον ασυνεπής, ακόμα και αυτάρεσκος, αν σκεφτούμε τον πραγματικό κίνδυνο που αντιμετωπίζει το παιδί του. Φυσικά, θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο πραγματικός λόγος που κάποιος προσεύχεται, είναι ότι όντως τον κάνει να αισθάνεται καλύτερα, ότι ακόμα και μια ψεύτικη ελπίδα ίσως είναι καλύτερη από το τίποτα˙ αλλά η συντήρηση μιας ψεύτικης ελπίδας βασίζεται στο να μείνει αδήλωτη ως τέτοια. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος που προσεύχεται, πιστεύει στ’ αλήθεια ότι με τη σκέψη του θα επηρεάσει τον φυσικό κόσμο, ακόμα κι αν ταυτόχρονα γνωρίζει πολύ καλά τους νόμους της φύσης, ή τη στατιστική πιθανότητα αποτυχίας ενός τέτοιου εγχειρήματος.

Ας αλλάξουμε τώρα λίγο το σενάριο, με το παιδί αυτήν τη φορά αντί να είναι σοβαρά άρρωστο, να είναι θύμα ατυχήματος που οδήγησε, ας πούμε, στην απώλεια ενός χεριού του. Θα προσευχόταν σε αυτήν την περίπτωση ο ίδιος γονιός, για να φυτρώσει ένα καινούργιο μέλος; Όχι. Μπορεί κάλλιστα να ζητούσε συμπαράσταση από το θεό, μπορεί να παρακαλούσε να μην γίνει το ατύχημα εμπόδιο στην μελλοντική επαγγελματική αποκατάσταση του παιδιού του ή στην ευτυχία του, μπορεί να ζητούσε ένα σωρό διαφορετικά πράγματα. Αλλά σίγουρα δεν θα ζητούσε ένα καινούργιο χέρι. Γιατί; Αυτό είναι που φαίνεται να χρειάζεται το παιδί του περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Είναι επειδή, έστω ασυναίσθητα, αποδέχεται ότι ο θεός, την ίδια στιγμή που τον θεωρεί παντοδύναμο, δεν μπορεί να προσφέρει κάτι τέτοιο. Με τον ίδιο τρόπο, οι πρωτόγονοι που κάνουν μαγικά για να βρέξει μόνο κατά την περίοδο βροχών, και όχι όταν πραγματικά το χρειάζονται, δεν βρίσκουν ασυνέπεια στην σκέψη και τις πράξεις τους. Δεν σημαίνει ότι είναι βλάκες ή τρελοί, όπως θα έλεγε ο Βίτγκενσταϊν, σημαίνει απλά ότι μπορούν να αναστείλουν την κριτική τους σκέψη, που σίγουρα την έχουν, για να διατηρήσουν μια ελπίδα. Την ελπίδα ότι θα είναι ασφαλείς, ότι κάποιος θα τους προσέχει αν μείνει ικανοποιημένος από το τελετουργικό τους, ότι είναι, σε κάποιο βαθμό, υπεύθυνοι της μοίρας τους.

«Όταν δεν μπορούμε να σκεφτούμε μόνοι μας, μπορούμε πάντα να παραθέτουμε λόγια άλλων»
«Όταν δεν μπορούμε να σκεφτούμε μόνοι μας, μπορούμε πάντα να παραθέτουμε λόγια άλλων»

 Η βάση της κριτικής του Βίτγκενσταϊν είναι ότι ο Φρέιζερ βλέπει υποτιμητικά τους πρωτόγονους, αποτυγχάνοντας να παραδεχτεί τις ομοιότητές τους με τον «Εγγλέζο του 20ου αιώνα». Είναι αυτές οι ομοιότητες όμως που μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι και εκείνοι, όπως και καθένας από εμάς, ήταν ικανοί να τηρούν ταυτόχρονα δύο διαφορετικές, μη συμβιβαζόμενες, ιδέες στο μυαλό τους. Αυτό δεν τους κάνει χαζούς, τους κάνει ανθρώπους. Οι άνθρωποι δεν σκέφτονται πάντα ορθολογικά, κι ας ξέρουν πώς να το κάνουν.

Το κείμενο «Παρατηρήσεις πάνω στον Χρυσό Κλώνο του Φρέιζερ» περιλαμβάνεται στην έκδοση:

Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν – Γλώσσα, Μαγεία, Τελετουργία (εκδ. Καρδαμίτσα, 1990, μετάφραση Κωστής Κωβαίος)

Δείτε ακόμη:

  • Καρικατούρα του Δαρβίνου ως απόγονου πιθήκου.20 Αυγούστου 2013 Ο Δαρβίνος, η Κληρονομιά και οι Παρεξηγήσεις (5)
    "Κάποιοι όμως δεν ήθελαν η θεωρία της εξέλιξης να περιορίζεται στο χώρο της βιολογίας..."
  • Προετοιμασία για την τελευταία πτήση13 Νοεμβρίου 2014 Καμικάζι – Ποιοι Ήταν, Γιατί Πέθαναν (1)
    Στα τέλη του 1944, περίπου 10 μήνες πριν το τέλος του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ιάπωνες είχαν ήδη αρχίσει να διαπιστώνουν ότι η στρατιωτική τους προσπάθεια θα οδηγούνταν σε ήττα. Τα όπλα […]
  • 29 Ιανουαρίου 2014 Οι μύθοι των χριστιανικών διώξεων (9)
    Όλοι έχουμε μάθει στο σχολείο και έχουμε ακούσει στον άμβωνα της εκκλησίας ότι τους 3 πρώτους αιώνες μ.Χ. οι Χριστιανοί ήταν θύματα μιας πρωτοφανούς επίθεσης από τη ρωμαϊκή […]
  • 5 Φεβρουαρίου 2015 Ιστορικά Μυστήρια και Θεωρίες Συνομωσίας (0)
    "Η διανοητικά έντιμη στάση είναι η σωκρατική˙ να μην παριστάνουμε ότι γνωρίζουμε πράγματα που δεν γνωρίζουμε (που δεν μπορούμε να […]
  • «Μερικές φορές κατά τη βραδινή προσευχή, από την κούραση της ημέρας αποκοιμιέμαι, αλλά ο Θεός με κατανοεί.»1 Ιανουαρίου 2014 Είναι πραγματικά ριζοσπάστης ο Πάπας Φραγκίσκος; (1)
    "Όλα αυτά σίγουρα αποτελούν βελτίωση σε σχέση με τους προηγούμενους Πάπες. Πόσες αλλαγές όμως είμαστε δικαιολογημένοι να περιμένουμε από αυτόν; Υπάρχει ουσία στις δηλώσεις του, ή είναι […]
  • 25 Δεκεμβρίου 2015 Η ομοφυλοφιλία, η εκκλησία και το ΚΚΕ (2)
    "Η ομοφυλοφιλία όμως δεν είναι ένας διαφορετικός τρόπος να κάνεις σεξ, είναι ένας διαφορετικός τρόπος […]
  • Λάθος χιλιετία…31 Οκτωβρίου 2014 Ο Ύπουλος Αντισημιτισμός Του Mel Gibson (0)
    "Πέρα από αυτές τις εμβόλιμες σκηνές που εισήγαγε ο δημιουργός της ταινίας, με την επιλεκτική διαλογή εδαφίων της βιβλικής εξιστόρησης κάνει τους Ρωμαίους να μοιάζουν με υποχείρια των […]
  • 29 Δεκεμβρίου 2016 Ο Ιησούς του Κορανίου (0)
    "...είναι σίγουρο πως οι μουσουλμάνοι έχουν σε μεγάλη εκτίμηση τον (δικό τους) Ιησού, αφού εξισώνεται με τον Μωάμεθ και τους υπόλοιπους […]
  • 21 Οκτωβρίου 2015 Σωκράτης και Ιησούς – Ένας παρεξηγημένος συσχετισμός (3)
    "...Στη φιλοσοφία, όπως και στην επιστήμη, δεν υπάρχουν αυθεντίες. Ο φιλόσοφος πρέπει να πείσει με τη λογική, όπως ο επιστήμονας με […]
  • 10 Φεβρουαρίου 2016 Ψηφιακή αναπαράσταση των καταστροφών του Παρθενώνα ανά τους αιώνες από τον Κώστα Γαβρά (5)
    "Ο Κώστας Γαβρά είχε δηλώσει «Θεωρώ πως είναι λυπηρό και απαράδεκτο στην Ελλάδα, μία χώρα μέλος της ΕΕ, το κράτος να γονατίζει σε πίεση από την […]
  • 25 Δεκεμβρίου 2014 Η Πραγματική Αιτία Θανάτωσης Του Σωκράτη (12)
    Ο Σωκράτης λοιπόν, πιστεύει πως η πραγματική αιτία που δικάζεται δεν είναι το κατηγορητήριό του, αφού κανένας στο δικαστήριο δεν μπορεί να […]
  • 4 Δεκεμβρίου 2014 Η Ιστορία της Σβάστικας (1)
    Η σβάστικα συναντάται από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα σε όλον τον κόσμο, από τους Ινδιάνους μέχρι τους Ιάπωνες και από το Πακιστάν μέχρι τη Φιλανδία, πολλές φορές χωρίς σαφή διασύνδεση από […]
  • 14 Ιανουαρίου 2017 Ο Σατανάς του Κορανίου (0)
    "Και στη τζιχάντ, οι συζητήσεις παρουσιάζονται ως μέσο του Σατανά για να πλήξει τους εχθρούς του. Στη μάχη […]
  • 4 Απριλίου 2016 Οι συμβουλές ενός Ακκάδιου πατέρα στον γιο του (2200 π.Χ.) (0)
    "Μην ανταποδόσεις την κακία στον αντίπαλο˙ ξεπλήρωσε με καλοσύνη αυτόν που σου κάνει κακό, υπερασπίσου τη δικαιοσύνη για τον εχθρό σου, γίνε φιλικός στον εχθρό σου. Δώσε φαγητό να φάει, […]
  • Μια κωμωδία που την πήραν πολύ στα σοβαρά.4 Σεπτεμβρίου 2014 Οι Μόντι Πάιθον, η Ζωή του Μπράιαν και η Ιερά Εξέταση (2)
    Οι Μόντι Πάιθον δεν περίμεναν να αντιμετωπίσουν την Ιερή Εξέταση όταν γυρνούσαν τη «Ζωή του Μπράιαν» (LifeofBrian, 1979), αλλά αυτή ακριβώς τους βρήκε όταν πρωτοκυκλοφόρησε η ταινία, και […]
  • Απεικόνιση της «Καταστροφής» με την ελπίδα της επιστροφής από τους Παλαιστίνιους2 Οκτωβρίου 2014 Η Ίδρυση του Ισραήλ (3)
    Το 70μ.Χ. το Ισραήλ έπαψε να θεωρείται χώρα των Εβραίων. Ήταν η χρονιά που οι Ρωμαίοι κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ. Λίγο αργότερα, ο Αδριανός (78-138μ.Χ.) άλλαξε το όνομα της χώρας σε […]
  • 14 Ιανουαρίου 2016 Ο Βολταίρος και η αντιμετώπιση του εξτρεμισμού (1)
    "Η επικράτηση της μετριοπάθειας εναντίον του εξτρεμισμού, η αποριζοσπαστικοποίηση, δεν μπορεί να έρθει με πλήρη απόρριψη της ιδεολογίας, ή της θρησκείας, που τον γεννά, αλλά με μικρές […]
  • 25 Μαΐου 2016 Το ζήτημα της (μη) απαγόρευσης της μαντίλας (3)
    Μουσουλμάνες και πρώην μουσουλμάνες χαρακτηρίζουν το βέλο ως «φέρετρο, φυλακή, απανθρωπιά»

4 Σχόλια

  1. Pingback: Ο Βίτγκενσταϊν και το Τελετουργικό… « απέραντο γαλάζιο

  2. Έξοχο κείμενο. Συμφωνώ απόλυτα.

  3. Πληροφοριακά η τηλεοπτική σειρά LEFTOVERS, που παίζεται τώρα στη NOVA (τελευταίος κύκλος) περιστρέφεται σαφώς για να μην πω ακριβώς γύρω από τις θεωρίες του Frazer. Μάλιστα η δράση έχει μεταφερθεί στην Αυστραλία των τελετουργικής πρωτόγονης μαγείας γι αυτόν ακριβώς τον λόγο.
    Η πλειοψηφία όσων θεατών προσπαθούν να την παρακολουθήσουν ελάχιστα καταλαβαίνουν για την ώρα, πέρα από το μεταφυσικό χαρακτήρα της σειράς. Γιατί δεν είσαι ενημερωμένος περί Frazer κλπ δεν μπορείς να καταλάβεις πού το… πάει το πράγμα η σεναριογραφική και σκηνοθετική άποψη. Στο τέλος όμως -και άσχετα από το αν η σειρά ολοκληρωθεί επιτυχημένα ή όχι- κάτι θα πιάσουν ….

Απάντηση

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.