26 Φεβρουαρίου 2014 at 22:38

Η ελληνική εκκλησία διχάζεται

από

Η ελληνική εκκλησία διχάζεται

Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνων και μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης αλλά και Πατριάρχης Αλεξανδρείας Μελέτιος Μεταξάκης
Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνων και μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης αλλά και Πατριάρχης Αλεξανδρείας Μελέτιος Μεταξάκης

Γράφει ο Γιάννης Σιατούφης

Την περίοδο του εθνικού διχασμού (1916-1922), δεν κατάφερε ούτε η ελληνική εκκλησία να μείνει έξω από τις πολιτικές κόντρες. Με τη δημιουργία ουσιαστικά νέου κράτους στη βόρεια Ελλάδα, στο αποκορύφωμα του διχασμού, το καθεστώς Βενιζέλου απομακρύνει αρκετούς αρχιερείς από τους θρόνους τους. Επιπλέον δημιουργείται ένα εκκλησιαστικό αρχιερατικό συμβούλιο, με το αιτιολογικό ότι λόγω του εμπόλεμου μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας ήταν δύσκολη η επικοινωνία του πατριαρχείου Κων/πολης και των ιεραρχών των «Νέων Χωρών», όπως ονομάζονται οι περιοχές Μακεδονίας και Ηπείρου, που είχαν πρόσφατα απελευθερωθεί. Το συμβούλιο αυτό συστάθηκε από τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Γεννάδιο και απαρτίζονταν από 5 αρχιερείς και είχε δικό του κανονισμό για τη διοίκηση των Νέων Χωρών.

Η Σύνοδος της εκκλησίας της Ελλάδας στην Αθήνα διακόπτει το μισθό των επισκόπων, που αποτελούσαν τη συγκεκριμένη σύνοδο. Επιπλέον ο μητροπολίτης Αθηνών Θεόκλητος καλεί τους Αθηναίους στο Πεδίον του Άρεως για να συμμετάσχουν στο ανάθεμα κατά του Ελευθερίου Βενιζέλου, επειδή συνέλαβε αρχιερείς και στράφηκε εναντίον του Βασιλιά και της πατρίδας όταν ίδρυσε το κράτος της Θεσσαλονίκης.

Ο χώρος που έγινε το ανάθεμα εναντίον του Βενιζέλο
Ο χώρος που έγινε το ανάθεμα εναντίον του Βενιζέλο

Στις 12 Δεκέμβρη του 1916 περισσότεροι από 100.000 Αθηναίοι μαζεύτηκαν στο Πεδίον του Άρεως. Οι οργανωτές της αναθέματος (επίστρατοι, ο Πανελλήνιος Σύνδεσμος Συντεχνιών και Σωματείων, διάφοροι γνωστοί επαγγελματίες, επιστήμονες και συνδικαλιστές) απέστειλαν πρόσκληση: «Καλούμεν τον λαόν των Αθηνών αύριον Δευτέραν και ώραν 3ην μ.μ. εις το Πεδίον του Άρεως, όπως όλοι, νέοι και γέροντες, άνδρες και γυναίκες και παιδία, ρίψωμεν ανά ένα λίθον αναθέματος κατά του μυσαρού προδότου και δολοφόνου της Πατρίδος και του Βασιλέως μας». Πέτρες μεταφέρθηκαν στο χώρο με κάρα. Είχε ανοιχτεί ένας τεράστιος κρατήρας, μέσα στον οποίο είχε τοποθετηθεί ένας ογκόλιθος και πάνω του ένα ματωμένο κεφάλι ταύρου με την επιγραφή: «ανάθεμα εις τον προδότην και τους συνενόχους του». Σε αυτό το μέρος κάθε αθηναίος πολίτης πετούσε μία πέτρα αναθεματίζοντας τον Βενιζέλο!

Με το που το καθεστώς Βενιζέλου επιστρέφει στην εξουσία στην Αθήνα, διώχνει τον Βασιλιά, εξορίζει τους αντιπάλους του και ο μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Γεννάδιος αναλαμβάνει πρόεδρος του εκκλησιαστικού δικαστηρίου. Δικάζει τους επισκόπους, που υποστήριζαν τον Βασιλιά και κηρύττει έκπτωτο τον μητροπολίτη Αθηνών Θεόκλητο, ο οποίος πρωτοστάτησε στο ανάθεμα εναντίον του Βενιζέλου. Ο Θεόκλητος αποσύρεται σε μοναστήρι και μητροπολίτης Αθηνών γίνεται ένας φίλος του Βενιζέλου από το Λασίθι της Κρήτης, ο Μελέτιος Μεταξάκης.

Εν τω μεταξύ ο πατριάρχης Κων/πολης Γερμανός, ο οποίος αναγνώρισε τον Μεταξάκη στο μητροπολιτικό θρόνο της Αθήνας, παραιτείται, μετά από επεισόδια που συνέβησαν στην Πόλη και αναλαμβάνει τοποτηρητής στο θρόνο του πατριαρχείου ο μητροπολίτης Προύσσας Δωρόθεος. Αυτός όμως, αντί να κινήσει τις διαδικασίες εκλογής νέου πατριάρχη, τις καθυστερεί για να επιλεγεί κάποιος δικής του επιρροής.

Την 1η Νοεμβρίου 1920 έρχονται τα πάνω-κάτω. Στις εκλογές επικρατεί η φιλοβασιλική «Ηνωμένη Αντιπολίτευση». Ο Δ. Ράλλης σχημάτισε τη νέα κυβέρνηση. Μέχρι να επιστρέψει ο βασιλιάς Κων/νος, η ασκούσα καθήκοντα αντιβασιλιά βασιλομήτωρ Όλγα καλεί στα ανάκτορα τον μητροπολίτη Αθηνών Μεταξάκη να ορκίσει τη νέα κυβέρνηση. Όμως ο νέος πρωθυπουργός Δ. Ράλλης αρνήθηκε να ορκισθεί από τον βενιζελικό μητροπολίτη και την ορκομωσία τέλεσε ένας πρόχειρα ευρισκόμενος ιερέας.

Στις 17 Νοεμβρίου όλες οι αποφάσεις του ειδικού εκκλησιαστικού δικαστηρίου που καθαίρεσαν τους μητροπολίτες Αθηνών Θεόκλητο και Λάρισας Αρσένιο και έθεσαν σε αργία ή σε έκπτωση από το θρόνο έναν μεγάλο αριθμό βασιλικών ιεραρχών κρίνονται «ως μη γενόμεναι» και τους ζητά «όπως επανέλθουν εις τους θρόνους των». Όλοι οι διωχθέντες από το βενιζελικό καθεστώς επανέρχονται στις θέσεις τους. Ο Θεόκλητος επανέρχεται στο μητροπολιτικό θρόνο, αλλά όχι στο θρόνο των Αθηνών.

Τα πνεύματα οξύνθηκαν ακόμη περισσότερο, όταν ο τοποτηρητής του πατριαρχικού θρόνο Δωρόθεος με επιστολή του ζήτησε από τον βασιλιά Κων/νο να παραιτηθεί από τα δικαιώματα του θρόνου. Αυτή η κίνηση εξόργισε τους βασιλικούς μητροπολίτες των Νέων Χωρών, οι οποίοι με τηλεγράφημα εξέφρασαν την «οδυνηράν έκπληξιν» για την ανάμειξη του Οικουμενικού Πατριαρχείου στα εσωτερικά της χώρας μας. Την έντονη δυσαρέσκειά εξέφρασε και η κυβέρνηση του Δ. Ράλλη για τη συμπεριφορά του Πατριαρχείου.

Απόσπασμα από εφημερίδα της εποχής που αναφέρει το ανάθεμα
Απόσπασμα από εφημερίδα της εποχής που αναφέρει το ανάθεμα

Ουσιαστικά έχουμε δραματικό διχασμό της πολιτικής και θρησκευτικής ηγεσίας του ελληνισμού. Από τη μία πλευρά έχουμε τη φιλοβασιλική κυβέρνηση της Αθήνας, που έλεγχε Θεσσαλονίκη και Αδριανούπολη, από την άλλη την Κωνσταντινούπολη, στην οποία είχαν συγκεντρωθεί όλοι οι βενιζελικοί, μετά την ήττα τους στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920. Και υπήρχε και ένας τρίτος πόλος, ο μικρασιατικός ελληνισμός με έδρα τη Σμύρνη και επικεφαλής τον μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσόστομο, ο οποίος προσπαθούσε να κρατήσει τις ισορροπίες μεταξύ των δύο φανατικών αντίπαλων.

Ο Μελέτιος Μεταξάκης αρνείται να παραιτηθεί από το μητροπολιτικό θρόνο των Αθηνών, αλλά τελικά εκθρονίζεται στις 29 Δεκεμβρίου 1920 και αναχωρεί για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Παράλληλα ο τοποτηρητής του πατριαρχικού θρόνου Δωρόθεος πεθαίνει και αναλαμβάνει ο μητροπολίτης Καισάρειας Νικόλαος, ο οποίος κινεί τις διαδικασίες εκλογής επιτέλους νέου Οικουμενικού Πατριάρχη. Και μάλιστα ποιον νομίζετε ότι ετοιμάζει για Πατριάρχη; Σωστά μαντέψατε, τον έκπτωτο βενιζελικό μητροπολίτη Αθηνών Μεταξάκη. Ο υπουργός Εξωτερικών Γ. Μπαλτατζής αποφασίζει να αφαιρέσει από ένα μεγάλο αριθμό μητροπολιτών το δικαίωμα να στείλουν αντιπρόσωπο στην Πόλη για την εκλογή του νέου Πατριάρχη. Κι αυτό για να μην εκλεγεί ο αντιπαθής στους φιλαβασιλικούς Μελέτιος Μεταξάκης. Κατηγορείται και διαβάλλεται ως «υποσκάπτων τα θεμέλια της Εκκλησίας και διαιρών τας εθνικάς δυνάμεις».

Ο πρωθυπουργός Δ. Ράλλης, που αρνήθηκε να τον ορκίσει ο Μεταξάκης..
Ο πρωθυπουργός Δ. Ράλλης, που αρνήθηκε να τον ορκίσει ο Μεταξάκης..

Ο διχασμός είχε φτάσει σε τέτοιο σημείο, που σε λειτουργία στη γιορτή του Αγ. Γεωργίου στον ομώνυμο ναό της Χάλκης στην Κων/πολη, ο μητροπολίτης Σελεύκειας, κατά την έξοδο των τίμιων δώρων, έκανε δέηση υπέρ του Βενιζέλου. Ο μέγας πρωτοσύγγελος των πατριαρχείων Αθηναγόρας πηγαίνει στον άμβωνα και μνημονεύει τον βασιλιά Κων/νο. Η εκκλησία όμως ήταν γεμάτη με βενιζελικούς αξιωματικούς, οι οποίοι επιχείρησαν να λιντσάρουν τον Αθηναγόρα. Τελευταία στιγμή φυγαδεύτηκε και γλίτωσε!

Ο υπουργός εξωτερικών Μπαλτατζής συνεχίζει την προσπάθεια να αποτραπεί η εκλογή Μελέτιου στον πατριαρχικό θρόνο οργανώνοντας μια παρασυναγωγή ελεγχόμενων από την Αθήνα αρχιερέων στην Αδριανούπολη. Απειλούσαν όσους αρχιερείς γνώριζαν ή είχαν υπόνοιες ότι θα ψήφιζαν Μελέτιο Μεταξάκη να μην μεταβούν στην Αδριανούπολη. Ακόμη και δωροδοκίες αναφέρθηκαν, όπως όταν ο γενικός διοικητής Λέσβου Σπηλιωτόπουλος έδωσε 2.000 δραχμές στον μητροπολίτη Λήμνου και 3.000 δραχμές στο μητροπολίτη Ίμβρου.

Ο τοποτηρητής του οικουμενικού θρόνου επιχειρεί, με επιστολές του στην Αθήνα και στον μητροπολίτη Αδριανούπολης  Πολύκαρπο, να αποτρέψει την συγκέντρωση της παρασυναγωγής στην Αδριανούπολη, που θα προκαλούσε βαθύ ρήγμα στους κόλπους της εκκλησίας. Όμως τελικά πραγματοποιήθηκε η σύναξη 28 μητροπολιτών στην Αδριανούπολη με πρωτοστατούντες τον Τραπεζούντας Χρύσανθο και τον Θεσσαλονίκης Γεννάδιος και επαναλήφθηκε  στη Θεσσαλονίκη. Στις 29 Μαΐου 1921 η παρασυναγωγή υποβάλλει στο Πατριαρχείο έγγραφο με το οποίο, αφού δηλώνει την αφοσίωση προς αυτό, ζητάει την αναβολή της πατριαρχικής εκλογής μέχρι να τελειώσουν οι πολεμικές επιχειρήσεις του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία. Αν δεν συμβεί κάτι τέτοιο, δεν θα αναγνωρίσει την όποια πατριαρχική εκλογή.

Μπαλτατζής Γεώργιος,υπουργός Εξωτερικών, που αγωνίστηκε για να μην εκλεγεί Πατριάρχης ο Μεταξάκη
Μπαλτατζής Γεώργιος,υπουργός Εξωτερικών, που αγωνίστηκε για να μην εκλεγεί Πατριάρχης ο Μεταξάκη

Υπήρχαν φωνές νηφάλιες που προσπαθούσαν να εμποδίσουν αυτή την κωμικοτραγική κατάσταση, όπως ο Σμύρνης Χρυσόστομος και ο Σάμου και Ικαρίας Κων/νος. Ακόμη και ο βενιζελικός στρατηγός Δαγκλής θεωρούσε ανώμαλη την εκλογή του πρώην Αθηνών Μελέτιου Μεταξάκη και πρότεινε με επιστολή στον Βενιζέλο την εκλογή του Θεσσαλονίκης Γεννάδιου. Κανείς όμως δεν εισακούστηκε!

Τελικά το θέμα της πατριαρχικής εκλογής ατονεί και ξαναέρχεται στην επικαιρότητα τον Οκτώβριο του 1921. Ο Ύπατος Αρμοστής στην Κων/πολη ναύαρχος Ν. Βότσης ενημερώνει την κυβέρνηση των Αθηνών ότι σε λίγες μέρες (21 Νοεμβρίου) ετοιμάζεται να πραγματοποιηθεί η εκλογική συνέλευση για την εκλογή νέου πατριάρχη. Ο υπουργός Μπαλτατζής ζητά την αναβολή της εκλογής πατριάρχη για μερικούς μήνες και συνεννόηση προηγουμένως ελληνικής κυβέρνησης και Πατριαρχείων.

Τελικά, όμως, στις 25 Νοεμβρίου 1921 συνέρχεται η γενική εκλογική συνέλευση του Πατριαρχείου και με μυστική ψηφοφορία οι 109 εκλέκτορες, σε σύνολο 272, αποφάσισαν από τους 3 υποψήφιους (Αθηνών Μελέτιο, Καισαρείας Νικόλαο και Αμάσειας Γερμανό) με μεγάλη διαφορά ψήφων τον Μελέτιο Μεταξάκη. Ο νέος πατριάρχης, μαθαίνει την εκλογή του ευρισκόμενος στην Καλιφόρνια των Η.Π.Α. . Αμέσως αναχωρεί για την Κων/πολη, αφού πρώτα επισκέπτεται τους πρωθυπουργούς Αγγλίας και Γαλλίας. Στις 27 Νοεμβρίου η ελληνική κυβέρνηση ανακοινώνει ότι δεν θα αναγνωρίσει τον νέο Πατριάρχη. Μάλιστα προχωρά ακόμη παραπέρα, καθώς συγκροτεί εκκλησιαστικό δικαστήριο με πρόεδρο τον καθαιρεθέντα αρχιεπίσκοπο Αθηνών Θεόκλητο και στις 29 Δεκεμβρίου 1921 καταδίκασε τον πατριάρχη Μελέτιο σε καθαίρεση από το αξίωμα της ιεροσύνης. Τον απογύμνωσε πρώτα από κάθε ιερατικό βαθμό και του όρισε τόπο διαμονής το μοναστήρι των Στροφάδων στη Ζάκυνθο.

Όμως σε λίγους μήνες συμβαίνουν τα τραγικά γεγονότα της μικρασιατικής καταστροφής. Ο πατριάρχης Μελέτιος Μεταξάκης παραμένει στο θρόνο μέχρι το Σεπτέμβριο του 1923. Οι διώκτες του της ελληνικής κυβέρνησης εκτελούνται στο Γουδί, ενώ ο ίδιος ήταν ουσιαστικά φυλακισμένος μέσα στο Πατριαρχείο. Δεν τολμούσε να βγει έξω, γιατί κινδύνευε είτε από τους Τούρκους είτε από τους οπαδούς του παπα-Ευθύμ, ενός αιρετικού ιερωμένου, που με την στήριξη του Κεμάλ, ίδρυσε την «εκκλησία των Τουρκορθόδοξων». Μάλιστα τον Μάιο του 1923 κινδύνευσε η ζωή του άμεσα, καθώς οπαδοί του παπα-Ευθύμ, με την ανοχή της τουρκικής αστυνομίας, μπήκαν στο πατριαρχείο και τον άρπαξαν. Αν δεν επενέβαινε η γαλλική χωροφυλακή, που έλεγχε την περιοχή, θα είχε εκτελεστεί.

Τότε ήταν που σκέφτηκε να μεταφέρει την έδρα του Πατριαρχείου στο Άγιο Όρος ή στη Θεσσαλονίκη, πράγμα όμως που προκάλεσε την έντονη αντίδραση του Βενιζέλου, που του πρότεινε να παραιτηθεί. Τελικά τον Σεπτέμβριο του 1923 παραιτείται. Πηγαίνει πρώτα στο Αγ. Όρος και μετά στην Αθήνα. Μερικά χρόνια αργότερα εκλέχτηκε πατριάρχης Αλεξάνδρειας.

Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως ή Ορθόδοξο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως (Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον
Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως ή Ορθόδοξο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως (Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Larousse Britannica

Β. Τζανακάρης «Δακρυσμένη Μικρασία», Εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2007.

Douglas Dakin “Η ενοποίηση της Ελλάδας» (1770-1923), εκδόσεις Μορφωτικό ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα 1982.

Θ. Βερέμης-Η. Νικολακόπουλος «Ο Ε. Βενιζέλος και η εποχή του», ΤΑ ΝΕΑ «Ιστορική βιβλιοθήκη».

(Εμφανιστηκε 1.365 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

Leave a Reply

avatar

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

  Εγγραφή  
Ενημέρωση όταν