2 Αυγούστου 2013 at 19:55

Ο Σαλβαντόρ Νταλί και ο σουρεαλισμός

από

Ο Σαλβαντόρ Νταλί και ο σουρεαλισμός

Γράφει ο Θανάσης Μπαντές

Τίγρεις και γυναίκα σε πίνακα του Σαλβαντόρ Νταλί
Τίγρεις και γυναίκα σε πίνακα του Σαλβαντόρ Νταλί

Ο Νταλί, μετά την περιβόητη άρνησή του να εξεταστεί από τους καθηγητές της Ακαδημίας των Τεχνών στην Μαδρίτη το 1926 και την οριστική διαγραφή του από τη σχολή, επισκέφτηκε για πρώτη φορά το Παρίσι. Γνωρίζεται με τον Πικάσσο κι επηρεάζεται βαθύτατα από αυτόν. Εξάλλου με τον κυβισμό πειραματιζόταν από τα φοιτητικά του χρόνια. Η ενασχόληση του Νταλί με τον κυβισμό δεν αφορούσε απλώς την αστείρευτη καλλιτεχνική του ανησυχία, που μόνο μέσα από τον πειραματισμό και τη διαρκή καλλιτεχνική ανατροπή μπορούσε να διοχετευτεί, αλλά και την ίδια την αινιγματική του φύση, την αξεδιάλυτα δεμένη με την πρόκληση και την εκκεντρικότητα. Η εκκεντρικότητα του Νταλί διαχεόταν με τρόπο ανεπιτήδευτο ως φυσική παρουσία μιας προσωπικότητας που αδυνατούσε να βρει άλλο τρόπο έκφρασης. Ο Μπουνιουέλ, στην αυτοβιογραφία του, αναφέρει ότι πολλοί ήταν αυτοί που κορόιδευαν τον Νταλί για το ντύσιμό του. Ο Νταλί όχι μόνο ήταν αδύνατο να πτοηθεί από οτιδήποτε, αλλά, θα λέγαμε ενστικτωδώς, είχε υιοθετήσει το ρόλο της εκκεντρικότητας ως κάτι αναπόφευκτο, σχεδόν νομοτελειακό. Η αδιαφορία για οποιοδήποτε σχόλιο και η θρασύτητα που εξέπεμπε προς κάθε κατεύθυνση, με άλλα λόγια η εγγενής αλαζονεία της απόλυτης πεποίθησης της υπεροχής ή αλλιώς η άκρατη μεγαλομανία του, εκμηδένισαν όλους τους φόβους διασφαλίζοντας την έσχατη προσωπική ελευθερία. Η ελευθερία αυτή δεν μπορούσε να βρει πιο πρόσφορο έδαφος εξωτερίκευσης από την ίδια την τέχνη, που μόνο ανατρεπτικά μπορεί να νοηματοδοτηθεί. Στην «Παρανοϊκο-Κριτική» ο Νταλί αναφέρει ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο από τις σπουδές του στην Μαδρίτη: «Η μανία μου να κάνω συνεχώς και συστηματικά το αντίθετο απ’ αυτό που κάνει όλος ο κόσμος, με σπρώχνει σε παραδοξολογίες που δεν αργούν να μου εξασφαλίσουν μια αληθινή δημοτικότητα στους μαδριλιάνικους καλλιτεχνικούς κύκλους. Μια μέρα, στο μάθημα της ζωγραφικής, είχαμε να ζωγραφίσουμε βλέποντάς το ένα γοτθικό αγαλματίδιο της Παρθένου. Πριν βγει, ο καθηγητής μας προτρέπει ακόμα να κάνουμε ακριβώς ό,τι “βλέπει” ο καθένας μας. Δεν είχε καλά γυρίσει την πλάτη του και δοσμένος σε μια φρενιτιώδη ανάγκη μυστικισμού, αρχίζω να ζωγραφίζω, εμπνευσμένος από έναν κατάλογο, μια ζυγαριά που σχεδιάζω με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια…..Στο τέλος της βδομάδας, ο καθηγητής έρχεται να διορθώσει και να σχολιάσει τη δουλειά μας και μένει απολιθωμένος μπροστά στον πίνακα που του παρουσιάζω. Κι ενώ όλοι οι μαθητές μας περιτριγυρίζουν μέσα σε μια αγχώδη σιωπή, τολμώ να πω με μια φωνή λίγο αμήχανη από την ντροπαλοσύνη μου: “Εσείς μπορεί να βλέπετε μια Παρθένο, όπως τη βλέπει όλος ο κόσμος, εγώ, ωστόσο, βλέπω μια ζυγαριά”». (σελ. 32 – 33).

            Ένας τέτοιος άνθρωπος ήταν δεδομένο ότι θα προσχωρούσε στους σουρεαλιστές. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μπρετόν ενθουσιάστηκε όταν τον γνώρισε. Δεν είναι τυχαίο ότι εκθείασε την «Παρανοϊκο-Κριτική» του. Γιατί ο σουρεαλισμός ήταν το καλλιτεχνικό ρεύμα που μπορούσε να συνδυάσει και την καλλιτεχνική ανατροπή και την περιφρόνηση προς την τρέχουσα αστική αντίληψη για την τέχνη και τη συνειρμική εκδοχή της πραγματικότητας που απαλλάσσει τη δημιουργία από τα δεσμά της λογικής και την εκκεντρικότητα και τη θρασύτητα, στοιχεία – καθρέφτες του Νταλί. Η πρωτοπορία του Νταλί είναι συνυφασμένη με τον σουρεαλισμό, είναι δηλαδή αλληλένδετη με το συνειρμικό αυτοματισμό που εκφράζεται μέσα από τη φροϋδική εκδοχή των ονείρων. Η αντανάκλαση της πραγματικότητας δεν αφορά ούτε τον Νταλί, ούτε το σουρεαλισμό. Αυτό που ενδιαφέρει είναι η αναδιάπλασή της μέσα από την προσωπική οπτική της ακαριαίας διαστρέβλωσης που δεν οφείλει να δώσει εξηγήσεις και που μόνο φαντασιακά μπορεί να εκδηλωθεί. Όταν το 1929 ο Νταλί συνεργάζεται με τον Μπουνιουέλ στην ταινία μικρού μήκους «Ο Ανδαλουσιανός Σκύλος» γίνεται πάταγος ακριβώς γι’ αυτό το λόγο. Γιατί απέδωσαν τους συνειρμικούς λαβυρίνθους του ασυνείδητου αδιαφορώντας παντελώς για το απολύτως ακατανόητο αποτέλεσμα, καθώς είχαν προαποφασίσει ότι η λογική δεν έχει καμία σχέση μ’ αυτό που επιχειρούν. Απευθύνονταν αποκλειστικά στο συναίσθημα με την αλληλουχία των εικόνων, σαν απόπειρα χαρτογράφησης ενός κόσμου ανεξιχνίαστου, που όμως δεν έχει κανένα προφανή λογικό (πολύ περισσότερο επιστημονικό) σκοπό παρά μόνο τη συναισθηματική μοιρασιά της προσωπικής έκστασης. Ο Νταλί στην «Παρανοϊκο- Κριτική» γράφει: «….με την έκσταση πλησιάζουμε σε κόσμους εξίσου απομακρυσμένους από την πραγματικότητα, όπως και εκείνοι οι κόσμοι των ονείρων. Το αηδιαστικό μπορεί να γίνει τώρα επιθυμητό, η στοργή αγριότητα, η ασχήμια ομορφιά, τα ελαττώματα προτερήματα, τα προτερήματα μαύρες μιζέριες. Η έκσταση είναι η κορυφαία συνέπεια των ονείρων, είναι το αποτέλεσμα και ο θανάσιμος έλεγχος των εικόνων της διαστροφής μας. Ορισμένες εικόνες προκαλούν έκσταση, που με τη σειρά της προκαλεί ορισμένες εικόνες. Πρόκειται πάντα για εικόνες αυθεντικά και ουσιαστικά σουρεαλιστικές…..Ο κόσμος των εικόνων που προκάλεσε η έκσταση είναι άγνωστος και απέραντος…..Ολόκληρη η μεθοδολογία αυτού του θέματος μας διαφεύγει ακόμα». (σελ. 71).

 Όταν το 1929 ο Νταλί συνεργάζεται με τον Μπουνιουέλ στην ταινία μικρού μήκους «Ο Ανδαλουσιανός Σκύλος» γίνεται πάταγος ακριβώς γι’ αυτό το λόγο. Γιατί απέδωσαν τους συνειρμικούς λαβυρίνθους του ασυνείδητου αδιαφορώντας παντελώς για το απολύτως ακατανόητο αποτέλεσμα, καθώς είχαν προαποφασίσει ότι η λογική δεν έχει καμία σχέση μ’ αυτό που επιχειρούν.
Όταν το 1929 ο Νταλί συνεργάζεται με τον Μπουνιουέλ στην ταινία μικρού μήκους «Ο Ανδαλουσιανός Σκύλος» γίνεται πάταγος ακριβώς γι’ αυτό το λόγο. Γιατί απέδωσαν τους συνειρμικούς λαβυρίνθους του ασυνείδητου αδιαφορώντας παντελώς για το απολύτως ακατανόητο αποτέλεσμα, καθώς είχαν προαποφασίσει ότι η λογική δεν έχει καμία σχέση μ’ αυτό που επιχειρούν.

Και κάπως έτσι φτάνουμε στον παραγκωνισμό της λογικής στα πλαίσια της βαθύτερης αναζήτησης του ανθρώπου μέσα από την αχαλίνωτη, δημιουργική, συνειρμική φαντασία, που οι πηγές της είναι βαθιές και πολλές φορές παντελώς ανεξιχνίαστες. Την περίπτωση της απεικόνισης της Παρθένου ως ζυγαριά ο Νταλί την ερμήνευσε μετά από χρόνια, όταν έγραφε την «Παρανοϊκο-Κριτική» ως «ολοφάνερη σχέση ανάμεσα στην Παρθένο και τη Ζυγαριά του Ζωδιακού κύκλου». (σελ. 155). Οι πύλες του ασυνείδητου δεν είναι παρά τα ακατάσχετα συναισθήματα που προκαλούν οι εικόνες και που μόνο ανορθολογικά προσεγγίζονται. Από αυτή την άποψη ο καλλιτέχνης δεν είναι παρά ο άνθρωπος που παίζει συναισθηματικά με την ανορθολογική έξαψη των εικόνων, ιδέα που βρίσκεται πολύ κοντά και στις πεποιθήσεις του Χάξλεϋ για τα παραισθησιογόνα. Ο Νταλί γράφει: «Τα δικαιώματα του ανθρώπου πάνω στην ίδια του την τρέλα απειλούνται και δοκιμάζονται συνεχώς από τις ψεύτικες “λογικο – πρακτικές” ιεραρχίες, μ’ έναν τρόπο που θα μπορούσε να ονομάσει κανείς, χωρίς να υπερβάλει, “επαρχιώτικο”. Η ιστορία του αυθεντικού δημιουργού – καλλιτέχνη βρίθει από καταχρήσεις και σφετερισμούς με τους οποίους το βιομηχανικό πνεύμα επιβάλλει μια απόλυτη τυραννία στις νέες και δημιουργικές ιδέες του ποιητικού πνεύματος». (σελ. 46). Ως παράδειγμα απόλυτης ελευθεριακής σύνθεσης, απαλλαγμένης από τα στενά όρια της λογικής ο Νταλί επικαλείται την αρχαιοελληνική μυθολογία. Ο Μινώταυρος, οι σειρήνες κλπ δεν είναι παρά ξεκάθαρες σουρεαλιστικές εκδοχές μιας ξεκάθαρα σουρεαλιστικής μυθολογίας. Όταν ζήτησε από την επιτροπή του πάρκου διασκεδάσεων της «World’s Fair» να στήσει έξω από το «Όνειρο της Αφροδίτης» την εικόνα μιας γυναίκας με κεφάλι ψαριού έλαβε την εξής απάντηση: «Μία γυναίκα με ουρά ψαριού είναι κάτι το πιθανό. Μία γυναίκα με κεφάλι ψαριού είναι κάτι το αδύνατο». Κάτι τέτοιες απαγορεύσεις κάνανε τον Νταλί έξαλλο: «Κάθε αυθεντικά πρωτότυπη ιδέα, παρουσιαζόμενη σαν να μην είχε γνωστά προηγούμενα…είναι συστηματικά απωθημένη, μετριασμένη, κακομεταχειρισμένη…ναι…και, ακόμα χειρότερα, υποβαθμισμένη ως την πιο τερατώδη των μετριοτήτων. Η δικαιολογία; Είναι πάντοτε η χυδαιότητα της μεγάλης πλειονότητας του κοινού. Επιμένω σ’ αυτό: πως αυτό το σημείο κρύβει μια απόλυτη ψευτιά. Το κοινό αξίζει απείρως περισσότερο από τα σκουπίδια που θέλουν καθημερινά να το ταΐζουν. Οι μάζες ήξεραν πάντοτε πού βρίσκεται η αληθινή ποίηση. Η παρεξήγηση οφείλεται ολοκληρωτικά σε αυτούς τους “μεταπράτες της κουλτούρας” που, με το μεγαλοπρεπές ύφος τους και τα αφ’ υψηλού μπλα – μπλα τους, παρεμβάλλονται ανάμεσα στο δημιουργό και το κοινό». (σελ. 49).

            Οι σχέσεις του Νταλί με τους σουρεαλιστές διακόπηκαν αμέσως όταν ο Νταλί έδειξε να είναι θετικά προσκείμενος προς τον Φράγκο. Οι βαθειά αντιφασιστικές καταβολές των σουρεαλιστών ήταν αδύνατο να ανεχθούν κάτι τέτοιο. Ο Μπρετόν αντάλλαξε προσβλητικά λόγια με τον Νταλί δημοσίως. Ο Νταλί, μετά από οχταετή παραμονή στην Αμερική, όπου πήγε με τη σύζυγό του Γκαλά με το ξέσπασμα του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου, επέστρεψε στην Ισπανία της φασιστικής δικτατορίας, γεγονός που προκάλεσε νέα δυσμενή σχόλια. Ο ίδιος μάλιστα ζωγράφισε κι ένα πορτρέτο της κόρης του Φράνκο. Πολλοί υποστηρίζουν ότι όλα οφείλονται στην εμμονή του για πρόκληση κι ότι είναι άδικο να ταυτίζουμε τον Νταλί με το φασισμό. Άλλοι, με αφορμή τη φιλοφρανκική του συμπεριφορά, τον κατηγορούν και σε καλλιτεχνικό επίπεδο. Όπως και να ‘χει ο Νταλί έμεινε στην ιστορία της τέχνης ως παγκόσμιο σύμβολο της εκκεντρικότητας, της μεγαλομανίας και της πρόκλησης, της ανατροπής όλων των καλλιτεχνικών φραγμών, της αχαλίνωτης αισθητικής και του ονείρου: «Μονάχα η βία και η αντοχή του καλοατσαλωμένου ονείρου σας μπορούν ν’ αντισταθούν στον απαίσιο, μηχανοποιημένο πολιτισμό, που είναι ο εχθρός σας, όπως είναι ο εχθρός της “πρωταρχικής ηδονής” κάθε ανθρώπου». (σελ. 49).

 Σαλβαντόρ Νταλί «ΠΑΡΑΝΟΪΚΟ-ΚΡΙΤΙΚΗ εκδόσεις ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ Αθήνα 1987

(Εμφανιστηκε 2.583 φορές, 1 εμφανίσεις σήμερα)

Δείτε ακόμη:

Leave a Reply

avatar

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

  Εγγραφή  
Ενημέρωση όταν